Enbokadi toponimoa

 Enbokadi da Ataungo toponimo baten oinarria:

Enbokadisoroko zelaia
Embokadi sooko zelaye: (= la planicie de la heredad de Embokadi). 1816, estercolar en “Embocadi soro”. Según tradición en dicho sitio existio un redil llamado Gurutzagako illorra, propiedad de la casa Guruzeaga.
    Izaera: zelaia
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 009. zk. 3304 erreg.

Ataungo toponimia sailaren biltzaileak ez zuen analisi etimologikorik eman eta horrek adieraz dezake harentzat toponimoaren elementuak ezezagunak zirela. Etimologia emateko, alde batera utziko ditugu ezagunak diren elementuak, soro eta zelai eta arreta emango diogu toponimoaren oinarriari, enbokadi- toponimoaren zatiari.
Analisia atzetik aurrera eginez, bukaeran -di atzizkia dugu eta aurrerako beste bat, -ka txikigarria, -ko atzizkiaren aldaeratzat har daitekeena, Larraka toponimoan dagoen bera. Aurreneko zatia geratzen da, enbo- ezezaguna, baina enbor hitza bada eta bilakaera bat da dardarkari bukaeran duten hitz batzuetan fonema hori galtzen dela, horrela gertatzen da hamabi, hamahiru zenbakiekin, hamar eta bi, hiru egitura dutela. Beraz, Enbokadiren egitura litzateke enbo- 'enbor' + -ka + -di. Garai batean *enboka hitza izan zitekeen enbor txikidun landare bat izendatzeko eta haren eremu bat *enbokadi izenarekin ezagutuko zuten. Hitz horiek, beharbada, Ataun ingurukoak baino ez ziren eta gero galdu ziren eta geratu den azken aztarrena toponimo hau da, XIX. mende hasierakoa.

Bakiola toponimoa

 Bakiola da Arrankudiaga-Zolloko auzo bat. Bakiolazarra izeneko auzoa ere bada. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XVI. mendearen bukaerakoa da, Baquiola (1576). Hurrengo mendeetako lekuko ugarietan izen bera agertzen da. Egoera bera dago XVIII. mendeko Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Baquiola [N, TO]
Baquiola (barrio de), Arrancudiaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Baquiola (la casa de) [Baquiola (barrio de)], Arrancudiaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Baquiola (la torre de) [Olalde (barrio de)], Arrancudiaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Vaquiola (la caseria de), Arrancudiaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Vaquiola (la torre vieja de), Arrancudiaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Baquiola_Uieja (la torre de) [Olalde (barrio de)], Arrancudiaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola_Zarra (la casa de) [Baquiola (barrio de)], Arrancudiaga, a.1796,
FogVizcayaMs.

Baquiola [N, NO]
Baquiola (ynquilino) (M(a)r(ti)n de) [Gutialo (varrio de)], Zaratamo, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola escribano (Juan Sierra de), Miraballes, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola escribano (Juan de Sierra), Ceberio, a.1798, FogVizcayaMs.

Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVII. mende hasieratik lekukoak daude:

Baina Bakeola ere agertzen da inguru horren deitura bezala:

Beraz, bi izen ditugu, biak garaikideak, Bakeola eta Bakiola. Bietan bigarren elementua argia da, ola izena, baina aurrekoa ezberdina da, batean izan liteke bake izena eta bestean Bakio herri izenarekin lotura bilatu beharko genuke. Azken toponimo honen etimologiaz aipu laburra dago Alfonso Irigoienen Las lenguas de los vizcainos lanean:

Bakio se registra como Bachio en § 15 [Bachio, 1093, CSM, 281], del antropónimo latino Baccius, cfr. CIL, XI, 2620, Schulze, p. 423. Existe además con suf. -ano la cofradía de Baquijano en Yurreta, cfr. Fog. de 1704, pop. Baki[dž]a.

Bilakabidea alde bietatik gerta zitekeen, Bakeola > Bakiola ala Bakiola > Bakeola. Beharbada lehena zailagoa litzateke XVI. menderako izatea eta bestearen kasuan, herri etimologiak ongi azalduko luke aldaketa, bake hitza ezaguna delako. Bi aukeretatik bakarra onartzeko beharrezkoa litzateke lekuko zaharragoak izatea, XVI. mendekoak edo aurrekoetakoak.

Barbaran toponimoa

 Barbaran da Amurrioko erreka-zuloa, sakana. Lekuko zaharrik ez dago, baina toponimoa, egun dagoen bezala, analiza daiteke. Lehenagoko aldaketak izan badira, ziurrenik etimologia aldatu beharko litzateke, osorik edo zatiz.
Toponimoak bi elementu lituzke, oinarrian Barba antroponimoa eta bukaeran haran izena. Toponimoaren kokapena bat dator emandako etimologiarekin, behintzat, azken elementua, haran, beheko lekuetan izan ohi dela, sakanetan, esaterako.
Antroponimoa ez da ezezaguna euskal lurretan eta toponimo eratorriak ere badira, hemen aztertutako Barbaena eta Barbasagasti toponimoak bezala.
Hala ere, ezin da baztertu oinarrian Barbara emakumezko aldaera izatea, Barbara + haran? Orduan haplologia gertatuko zen, antroponimoaren azken silaba eta haran izenaren hasiera elkartzean batuko ziren. Antroponimo horrek aztarrena utzi du euskal toponimian, Barbaraetxe toponimoan esaterako. Antroponimo honen bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukotza handia da:

Barba antroponimoa, aldiz, galdurik zegoen XVI. mendetik, lekukorik ez da aurkitu mende horretan. Beraz, antroponimo honen erabilera Barbararena baino lehenago galdu zen.

Akeuri toponimoa

 Akeuri da Zeanuriko toponimo bat, baserria eta dorretxea izendatzeko. Gainera, Akeurizarra izeneko baserria ere bada. XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Aqueuri [N, TO]
Aqueuri (el molino de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.
Aqueuri (el molino de) [Asterria (varrio de)], Ceanuri, a.1745, FogVizcayaMs.
Aqueuri (la casa de) [Asterria (varrio de)], Ceanuri, a.1745, FogVizcayaMs.
Aqueuri (la torre de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.
Aqueuri_Torre (la casa de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1704, FogVizcayaMs.
Aqueuri_Zarra (la casa de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenak, XVII. mendearen hasierakoak, daude Dokuklik web-gunean, deitura bihurturik, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta guztiak familia berekoak dira:

Toponimoak, beraz, gutxienez 400 urte iraun du aldaketarik gabe eta bi elementu ditu, bukaerakoa argia da, huri izena delako. Hasierakoa zailagoa da, ake- hori ezezaguna da, baina beharbada aldaketa zahar baten ondorengoa da, euskal hitz zahar batzuetan bukaerako dardarkaria galdu ohi da, adibidez, ezagunak da hamar zenbaki izenarekin sortutako hamabi, hamahiru... Bilakabide hori toponimo honetan gertatu bada, egitura litzateke ake- 'aker' + huri. Gogoan hartzekoa da Bizkaiko beste toponimo bat, aipatutako liburuan lekuko batzuk dituena, Akesolo:

Aquesolo [N, TO]
Aquesolo (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Aquesolo (la casa de) [Oba_de_Abajo (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Aquesolo (la cassa de) [Oar (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.

Dirudienez, honetarako eman ohi den azalpena da, aker + solo, beraz, bilakabide bera hitz berarekin genuke Bizkaian. Dena den, bitxia da aker + huri bezalako elkarketa, normalean PI + huri egitura izan ohi delako, Otxanduri toponimoan bezala. Aker izan liteke baten izengoitia? Dena den, ez da ahaztekoa lurralde berean dagoen Basauri herri izena.

Santruman toponimoa

 Santruman da Elorrioko baseliza bat, badu beste izen bat, San Urbano:

Honetaz gain, Elorrioko beste toponimo batek izen bera du, baina izen lehenetsia Pagatzabenta da eta bere bigarren izena Santruman:

Toponimoaren lekuko zaharrik ez badago ere, analisi errazekoa da jakinik Santruman eta San Urbano izen bera direla. Kontuan izanik euskal izena, hasierako *Sant Urban hagionimoa izango zen, santu izena; ondoren bi aldaketa gertatu ziren, batetik b-n > m-b asimilazioa, euskaraz ezaguna eta azkenik, dardarkariaren metatesia.
Munduaren beste aldean, Kolonbian, bada oso toponimo antzekoa, Páramo de Santurbán. Bizkaiko toponimoetatik bereizten da bi aldaketagatik, gorago aipatuak.

Kristobaregaña toponimoa

 Arabako toponimo zahar honen lekuko bakarra dago, XVI. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

CRISTOBAREGAÑA, 1548, término de la mojonera de Elburgo.

Toponimo zaharra bada ere, gardena da, hiru elementu ditu, bukaeran artikulua, aurrerago gain izena eta azkenik, interesgarriena oinarria da, Kristobare antroponimoa dagoelako:

Kristobare
Cristóbal (gaztelania), Christophe (frantsesa)

Greziar jatorriko Christophoros ('Kristo daramana') izenetik. Kondairak dioenez, Kristobalek jaun indartsu baten zerbitzari izan nahi zuen. Erromako enperadorea eta deabrua zerbitzatu ondoren jendea ibaian zehar garraiatzen ibili zen, Jainkoa zerbitzatu nahiz. Azkenean Jesus bera agertu zitzaion, haur itxuran, eta hau ere ugaldean zehar garraiatu. Honi zor zaio izena. Gidarien patroia da. Santuaren eguna ekainaren 10ean da. Aldaerak: Kostobare, Kostobaro eta Kristobal.

Hau da Kristobal ezagunagoaren aldaera, Kristobalsoro toponimokoa, adibidez. Kristobare aldaeraraino heltzeko bi urrats beharrezkoak genituzke, Kristobal izenetik abiatuz: Kristobal > *Kristobale > Kristobare. Dirudienez, ez da jaso EODAren orrian Kristobareren lekuko zaharrik baina aztergai izan denaren toponimoak erakusten du XVI. mendean edo lehenago Kristobare izan zela, lekuko toponimikoa bada ere.

Kristobalsoro toponimoa

 Arabako toponimo honen lekuko bakarra dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

CRISTOBALSORO, término de la mojonera de Alzania.

Lekuko hori XX. mendearen erdialdekoa izan daiteke baina, hala ere, erabat gardena da, bi elementuak aldaketarik gabe daudelako, alde batetik Kristobal antroponimoa eta bestetik, soro izen arrunta. Kristobal antroponimo gizonezkoa ezaguna da eta toponimian aztarrena utzi du, Kristobaletxea toponimoa esaterako. Kostobal toponimoaren sarreran informaizo gehiago antroponimo honetaz.

Atxintxardi toponimoa

 Ataungo toponimoen artean Atxintxardi dago:

Atxintxardi
Atxintxardi: (= pedrezuelas).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aralar
    Erreferentzia: 25. karp. 398. zk. 10347 erreg.

Toponimo honek antz handia du Atxingardi toponimoarekin, blog honetan aztertua. Bere egituran *atxingarri hitza eta -di atzizkia genituzke, aipatutako sarreran Atxingarri toponimoa ere azaltzen da. Atxintxardi toponimoan -di atzizkia genuke eta oinarrian *atxintxar hitza, Orotariko Euskal Hiztegian ez dagoena, baina bai nahiko antzekoa den hartxinga izena:

hartxinga.
1. "Pizarra (V-gip)" A Apend.
2. (V-gip ap. Iz ArOñ ), artxiña (V-gip ap. Iz ArOñ ).
" Artxínga bat: pedregal de piedra menuda" Iz ArOñ. " Artxínga, artxíña: piedra menuda y suelta. [...]. Artxingia, artxiñia, id. Artxínga-lurra: la tierra con piedrecillas, id. la tierra mezclada con piedrecillas" Ib..

Beharbada hitza garai batean *artxintxar zen eta hasierakoa harri hitzaren eratorpen aldaera litzateke, hartxinga hitzean bezala.

Atxingardi eta Atxingarri toponimoak

 Ataungo toponimian bi dira Atxingardi duten toponimoak:

Atxingardi
Atxingardi: (= pedrezuelas). En su suelo hay muchas pedrezuelas, arri hashar da atxingarrak.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 060. zk. 3358 erreg.

Atxingardiguena
Atxingardi guena: (= el termino superior de cascajal de pedrezuelas).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 065. zk. 3364 erreg.

Azkenik, Ataunen bertan Atxingarrizulo toponimoa ere bada:

Atxingarrizulo
Atxingarri zulo: (= hondonada de pedrezuelas).
    Izaera: zuloa
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 062. zk. 3361 erreg.

Hirurek ez dute lekuko zaharrik baina toponimoaren biltzaileak argi zeukan toponimo hauen esanahia, 'pedrezuelas'. Hitza, antza, *atxingarri izan zitekeen, azken toponimoa kontuan harturik. Atxingardi toponimoan -di atzizkia genuke, cf. Ardoi toponimoaren har- 'harri' + -doi. Orotariko Euskal Hiztegian hitz antzekoa dago, hartxinga, lekukotza oso urrikoa:

hartxinga.
1. "Pizarra (V-gip)" A Apend.
2. (V-gip ap. Iz ArOñ ), artxiña (V-gip ap. Iz ArOñ ).
" Artxínga bat: pedregal de piedra menuda" Iz ArOñ. " Artxínga, artxíña: piedra menuda y suelta. [...]. Artxingia, artxiñia, id. Artxínga-lurra: la tierra con piedrecillas, id. la tierra mezclada con piedrecillas" Ib..

Beharbada *atxingarri da hartxinga + harri, eta ondoren dardarkari disimilazioa gertatu zen. Dena den, hartxinga hitzaren oinarrian har- dago, harri hitzaren eratorpen aldaera eta, beraz, *atxingarri hitzean harri bi aldiz izango genuke.

Zaldibizkar toponimoa

 Zaldibizkar da Mendatako baserri bat. Izendegi ofizialeko lekukoak XVIII. menderaino heltzen dira: Zaldivizcar (1704, 1796), Zaldibizcar (1798)... Geroko lekukoak berdintsuak dira eta ez dute informazio gehigarririk.
Toponimoa deitura ere bada eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVII. mendearen erdialdetik lekukoak badira:

Toponimoa aldatu gabe agertzen da eta, dirudienez, horixe litzateke jatorrizko izena. Hala bazen, bi elementu izango zituen, zaldi eta bizkar, biak izen arruntak. Toponimoaren interpretazioa zailagoa izan daiteke, zaldi baten bizkarraren antza zeukan baserri aldeko lekua? Bestela, zaldiak biltzen ziren mendi bateko bizkarra zegoen han? Bizkar, gorputz atala da baina toponimian ezezaguna ez da, horrelakoa da Peterbizkar toponimoa.

Olagizongoa toponimoa

 Olagizongoa zen Eibarko etxe bat, egun desagertua. Izendegi ofizialean ez dago lekuko zaharrik baina izena argia da erabat eta, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, etimologia arazo gabea da. Toponimoaren bukaeran artikulua eta -ko atzizkia dago, etxe izenetan ohikoa baina genitiboa askoz erabiliagoa da. Oinarriko hitza olagizon hitz elkartua da:

olagizon.
(V, G, AN; Lar, VP 69r, H (+ -lh-)) Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg .
Ferrón. "Herrero, en las herrerías grandes olagizona, en las de tienda errementaria " Lar. " Olagizonak eta errementariak, prakatxu zarrak eta begiak gorriak (V-och)" A (con algunas variantes, tbn. en Iz ArOñ 102 y EZBB II 78).
[..]

Toponimoak zaharra izan behar du, olagizonen garaia aspaldian itzali zelako. Burdinolen garaiko hitzak toponimiara igaro zirenen artekoa dugu Eibarko hau eta gehiago badira, Txipitzallekoa toponimoa bezala.