Arluizi toponimoa

 Arluizi da Ataungo toponimo bat, hiru toponimo eratorriren sorburua:

Arluizi
Arluizi: (= aluvión de piedra). Está a la caída de la peña Arrano palacio, 1655 “peña alta llamada Arrano palacieta”. 1721 “Guesalbe Arrano palacio”. El aluvión de piedra tuvo lugar hacia 1785 y todo el ganado que se hallaba pasturando en los términos de Gesalbe atemorizado, huyo mugiendo a la zona de Beanburu. (Juan Jose de Erzillegi, de oídas a sus antepasados).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 228. zk. 4106 erreg.

Arluiziko beheko iturria
Arluiziko beeko iturrie: (= la fuente de termino inferior de Arluizi, aluvión de piedra). La fuente de Itxaal que corre oculta bajo tierra en un trecho reaparece en este lugar.
    Izaera: iturria
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 217. zk. 4095 erreg.

Arluiziko belarsoroa
Arluiziko belarsoroa: (= el prado de aluvión de piedra).
    Izaera: belar-soroa
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 222. zk. 4100 erreg.

Arluiziko iturria
Arluiziko iturrie: (= la fuente de arri luizi, aluvión de piedra).
    Izaera: iturria
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 224. zk. 4102 erreg.

Toponimoa azaldurik dago, har- 'harri' eta luizi hitz elkartua, beharbada herrian bertan sortutako hitz elkartua.

Alkandoran toponimoa

 Alkandoran da Ataungo aurkintza bat. Euskaltzaindiaren Ataungo toponimia sailean informazio osagarri dago Alkandoran toponimoaz:

Alkandoran
Alkandoran: (= aran de arrika-ondo, junto al pedregal). 1657 “puesto llamado Alcandoran”. 1708 “termino de Alcandoran cuesta de Malda”. 1731, “cuatro nogales junto a la piedra grande de Alcandoran”. Había una piedra muy grande en el rio y hacia el año 1880 fue destruida con cartuchos de dinamita para pescar las truchas que debajo de ella se cobijaban.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 323. zk. 5956 erreg.

Alkandorango egileor-oroia
Alkandorango illor oroia: (= el solar del redil de Alkandoran). Propiedad de la casa Joanenea, fue abandonado en 1890.
    Izaera: orubea
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 327. zk. 5960 erreg.

Alkandorango muntegia
Alkandorango muntegie: (= el vivero de Alkandoran). Fue plantado hacia 1865.
    Izaera: mintegia
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 330. zk. 5963 erreg.

Alkandorango ordekea
Alkandorango ordekea: (= la llanura entre alturas de Alkandoran).
    Izaera: ordeka
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 321. zk. 5954 erreg.

Alkandorango soroa
Alkandorango soroa: (= la heredad de Alkandoran).
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 328. zk. 5961 erreg.

Toponimo nagusiaz gain, lau toponimo eratorri ere izan dira. Alkandoran toponimoaz ematen den etimologia, aran de arrika-ondo, junto al pedregal, ez litzateke zuzena. Toponimoa, aldaturik badago ere, ez da oso iluna, bi elementu izango zituen, bukaeran haran hitza eta oinarrian alkandora. Azken hau bitxia da, gutxi dira arropa izenekin osatutako toponimoak baina beste batzuk behitzat badaude, Atorrasagasti toponimoak, atorra hitzari emandako sarreran aipatuak.
Toponimoan gertatutako aldaketa bakarra haplologia litzateke, hau da, bi silaba berdin edo oso antzeko elkarren ondoan jarriz gero, bat galdu ohi da. horrela, alkandora + haran > *Alkandoraran > Alkandoran. Bide batez, hauxe litzateke alkandora hitzaren lekuko zaharrenetako bat.

Gindaoa toponimoa

 Gindaoa da Bergarako baso bat. Toponimo eratorri batzuk daude, Gindaoerreka eta Gindaoko hegia.
Bergarako euskara web gunean hirurak daude, Gindaoa toponimoaren lekuko zaharretan aldaerak daude: Iquindaobasterra (1811), Iquidao (1811), Eguindaoburu (1812), Guindao (1892), Quindao (1892)... Gindaoerreka toponimoaren lekukoak, askoz gutxiago dira, baina XVIII. menderaino heltzen dira: Guindauerrequea (1771) eta Guindau errequea (1771). Ezberdintasun bakarra, lekuko batean elementuak elkarturik zeuden eta bestean, bereizirik.
Gindaoko hegia toponimoaren lekuko zaharrena XIX. mendekoa da, Iquindaoburu (1811).
Lekukoak ikusi eta aldaera ugariak daude, zaharren gehienetan bokala dute hasieran, baina ez zaharrenetan, XVIII. mendekoetan. Hala ere, kontuan hartuz beste lekukoak, bokala hasieran zegoela uste dugu eta lekukoetako jatorrena Ikindao izan liteke. Dena den, aspaldian bokal hori galdu zen eta beste aldaera bat sortu zen, belare ahostuna zuena, gerora ahoskabetua. Azkenik, egun Gindaoa ofizialdu da eta bere azken bokala artikulua litzateke.
Ikindao lekuko jatorrena aukeratu bada ere, horrek ez du esan nahi izen jatorrena dela, aldaketa batzuk gertatu direlako. Beharbada agerikoena da bokalarteko sudurkariaren galera, lekukotu gabea. Hala bazen, *Ikindano izan zitekeen aurreko urratsa eta horrek gogorarazten du latin jatorriko antroponimo bat, Vicentius, Bikendi toponimoan dagoena, euskaran horrela egokitu zelako. Bergarako toponimoen aldaketek agian salatzen dute bere jatorria lehenagokoa dela. Jakina da Bikendi antroponimoa erabilia eta ezaguna izan zela Erdi Aroan, baina toponimo honen sorrera erromatarren garaikoa izan liteke, kontuan hartuz -ano atzizkia.
Beste aldaketa txiki bat gertatu zen, bokal asimilazio bat, i-e > i-i. Beraz, bilakaera luzea izan zen, hasierako fonema galdu zen, bokal asimilazioa izan zuen, bokalarteko sudurkaria galdu zen, hauek guztiak lekukotu gabeak. Lekukoak daudenetik, hasierako bokala ere galdu zen eta belarearen ahostuntzea gertatu zen. Zorionez, lekuko zaharrenetan toponimoa desitxuraturik badago ere, aztarrena eman dute analisi etimologikoa egiteko.

Urdiolaerreka toponimoa

 Urdiolaerreka da Arrankudiaga-Zolloko erreka bat. Izendegi ofizialean lekuko batzuk daude eta zaharrena XX. mende erdialdekoa da, Urdiola (1956). Alde horretatik aldaketarik ez da izan. Azken elementua argia da, erreka, baina Urdiola interesgarriagoa da. Bi elementu izango zituen, bukaerakoa ola 'etxola; burdinola' izena litzateke, toponimian oso ugaria. Oinarrikoan aldaketa bat gertatuko zen, Urdieta toponimoan bezala, bokal disimilazioa gerta zitekeen eta eo bokal bilkura gehiago bereizi zen io sortuz. Hala izan bazen, oinarriko elementu hori urde izango zen.

Urdieta toponimoa

 Urdieta da Zuiako erreka-zuloa, sakana. Izendegi ofizialean lekuko ugari agertzen dira baina guztiak dira XX. mendearen bigarren erdialdekoak eta guztietan izen bera dago. Berbera gertatzen da Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitutako lekukoarekin:

URDIETA, monte y arroyo en Altube.

Izen bakarra dago aztertzeko eta bi elementu izango zituen, bukaerakoa argia da, -eta atzizkia, baina ez hainbeste oinarrikoa. Hala ere, uste badugu aldaketa txiki bat gertatu dela, toponimoa gardenduko da. Ziurrenik bokal disimilazio bat gertatu zen, bi bokal berdinak elkarren ondoan gertatu ziren eta toponimoaren egitura gordetzeko, bi bokalak bereizi ziren, e-e > i-e. Berdina gertatu zen, antza, Etxeita toponimoarekin. Arabako toponimoarkein atzeranzko urratsa egin eta *Urdeeta berreskuratuko genuke, hau da, urde + -eta. Horrelako elkarketak ez dira ohikoak, animalia izenekin -eta atzizkia izatea, baina adibideak badira, Listorreta toponimoa bezala.
Azkenik, nabarmentzekoa da toponimian arrunta dela urde izena eta ez txerri. Horrelakoa da Urdaibai toponimo ezaguna Bizkaian.

Urdaineta toponimoa

 Urdaineta da Aulestiko belardi bat. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrenean izen ezberdina agertzen da, Urgaineta (1986). Ondokoetan, dena den, Urdaineta agertzen da eta hori izango da aztertzeko izena. Hala ere, lekuko zaharragoak beharrezkoak lirateke etimologia fidagarriagoa izateko.
Toponimoan bi elementu izango genituzke, bukaeran -eta atzizkia eta oinarrian aspaldiko izen bat, urdain 'txerrizain', toponimian behin baino gehiagotan ikusia, Urdanzelaieta toponimoa lekuko.
Gipuzkoan toponimo ezagun bat dago Urdaneta, oso antzekoa. Hala ere, Mitxelenak adierazi bezala, -eta atzizkiarekin osatutako toponimoetan ez da eratorpen aldaera agertzen, kasu honetan urdan-, baizik eta izan osoa. Horregatik beste analisi bat proposatu genuen, itxuraz nahasiagoa, baina zuzena, gure iritziz. Aulestiko toponimoan arazo hori ez dago eta beraz, urdain + -eta egitura hobestekoa da.

Maratsaga toponimoa

 Maratsaga da Ataungo toponimo bat, bi toponimo eratorri ditu:

Maratsaga
Maatxaa: = Año 1810 “Marasaga”heredad de Aldakio.
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Arizaindieta
    Erreferentzia: 03. karp. 412. zk. 1217 erreg.

Maratsagagañeko zeharra
Maatxaa gañeko zearra: = la falda de la cima de Marasaga.
    Izaera: zeharra
    Kokalekua: Arizaindieta
    Erreferentzia: 03. karp. 414. zk. 1219 erreg.

Maratsagañeko soroa
Maatxaa gañeko soroa: = la heredad de la cima de Marasaga.
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Arizaindieta
    Erreferentzia: 03. karp. 407. zk. 1212 erreg.

Lekuko zaharrena egungoa bezalakoa da, Marasaga (1810). Toponimotik ezagutzen den lehenengoa -aga atzizkia da, oso ohikoa toponimian, beraz, hasierakoa geratzen da eta hitz antzekoena mahats da. Izen honek marats aldaera badu, Gipuzkoako eremu batean ezaguna; beraz, litekeena da aldaera honen lekuko toponimikoa izatea Maratsaga toponimoa.

Martagaztiñadi eta Martagaztiñari toponimoak

 Martagaztiñadi da Ataungo toponimo bat:

Martagaztiñadi
Marta gaztinadi: (= castañal de Marto). 1758 “castañal llamado Marto gaztanadi”. 1789 “castaños en “Marto”. En el siglo XVII perteneció a Marto o Bartolome Aramburu de Arbeldi.
    Izaera: gaztainadia
    Kokalekua: Santiturri
    Erreferentzia: 20. karp. 001. zk. 7871 erreg.

 Martagaztinariko errekea da Ataungo beste toponimo bat, aurrekotik sortua:

Martagaztiñariko errekea
Lomardabi erreka o Martagaztinariko errekea: (= regata de Lomardabide). (=la regata del castañal de Marta).
    Izaera: erreka
    Kokalekua: Saratxamendi
    Erreferentzia: 21. karp. 313. zk. 8538 erreg.

Blog honetan beste toponimo oso antzeko bat dago, Martogaztañeta, Zeanurikoa. Azken honetarako eman zen azalbidean Marto antroponimoa zegoen, Marta ezagunaren gizonezko aldaera. Baina Ataungo toponimoaren lekuko zaharrenetan Marto zen Bartolomeren aldaera, biltzailearen arabera. Marto 
eta Martogana toponimoen sarreran XVI. mendeko Marto antroponimoaren lekuko ugari daude, baina bere jatorriari buruzko zalantza geratzen da.

Manueltxo toponimoak

 Manueltxo da Ataungo bi toponimoren oinarria:

Manueltxobarruti
Manueltxo barruti: (= cercado de pequeño Manuel). A la entrada del siglo XX era de Manueltxo de Etxetxo berri.
    Izaera: barrutia
    Kokalekua: Santiturri
    Erreferentzia: 20. karp. 144. zk. 8029 erreg.

Manueltxogaztiñari
Manueltxo gaztinari: (= castañal de pequeño Manuel). En el siglo XIX fue propiedad de Manueltxo de Etxetxo berri.
    Izaera: gaztainadia
    Kokalekua: Arribaso
    Erreferentzia: 19. karp. 061. zk. 7758 erreg.

Toponimoen biltzaileak adierazten duenez, bi toponimoak gizon beraren jabetzak ziren, Manueltxo de Etxetxo berri. Manueltxo antroponimo hipokoristikoan Manuel antroponimoa dago eta -txo atzizkiak txikigarritasuna ematen dio. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan ere agertzen da, 217. or.:

Manueltxo (Manuel): Mánweltxò (Lei.), Manueltxo (Garoa, 31. or.).

Balentiena eta Balentinenea toponimoak

 Balentiena da Bermeoko baserri bat. Izendegi ofizialeko lekukoak XX. mende bukaerakoak dira eta bi aldaera nagusi daude, Balentiñene eta Balentene.
Balentinenea zen Errenteriako etxe bat, lekuko bakar batez ezaguna, XVIII. mende hasierakoa:

1713     Valentinenea

Bi toponimo ditugu, bata Bizkaikoa eta beste Gipuzkoakoa, elementu berberez osatuak, baina zenbait ezberdintasun dituzte. Bermeoko egungo izenean sudurkari disimilazioa gertatua da, bi sudurkari zeuden eta bat galdu da. Fenomeno bera beste toponimo batzuetan ere bada, Alamena toponimoan bezala.
Toponimoan hiru elementu daude, bukaeran artikulua, aurrerago genitiboa eta oinarrian Balentin antroponimoa, euskal lurretan aspaldiko erabilera izan duena. Araban antroponimo berarekin sortutako toponimo bat dago, baian hau erdarazkoa da, Peñavalentín toponimoa.

Peñavalentín toponimoa

 Peñavalentin da Zuiako aurkintza bat. Lekukoek ez dute zahartasunik eta hori oztopo larria da toponimoaren sorrera data ezagutzeko, baina toponimoa gardena da, bi elementuz osaturik baitago, peña 'haitz' izen arrunta eta Valentín antroponimoa. Toponimoa erromantzezkoa da eta horregatik interesgarria litzateke noizkoa den. Valentín antroponimoa aspalditik erabilia izan da eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukoak erraz aurkitzen dira, gehienak Arabakoak:

Unsalasoro toponimoa

 Andoaingo toponimo honen lekuko bakarra dago, XVIII. mendekoa, Andoaingo toponimia liburuan aurkitua, 197. or.:

Toponimoan bi elementu daude, bukaeran soro hitz ezaguna, baina oinarrian zalantza dago, irakurketa zuzena bada *Unsala antroponimoa genuke, lekuko gabea eta Untzalu antroponimoaren emakumezko aldaera. Blog honetan badira Untzalu antroponimoaren sortutako toponimoak, Untzalea bezala, bat aipatzearren.
Bi aukera daude, toponimo zuzen jasorik badago, *Unsala antroponimoa dago edo -o > -a bilakaera gertatu zen, hau ez da ohikoa antroponimoekin, baina lekukoren bat bada, Beraskaburu toponimoa bezala. Bestela, irakurketa txarra egin bazen, jatorrizko toponimoa *Unsalusoro izan liteke. Oraingoz, beste datu gehiago eskura ez badaude, izan liteke *Unsala antroponimo emakumezkoa edo Untzaluren beste lekuko toponimiko bat. Beraz, zalantza askorekin, susma liteke *Unsala antroponimoa ere izan zela.

Arlaban toponimoak

 Arlaban da Bizkaiko herri batzuetan dagoen toponimoa, horrela, Arlaban da Nabarnizko hegala, mazela; Berrizen erreka; Muxikan eta Zornotzan basoa. Arlabana da Amoroto eta Gizaburuaga herrien tontorra. Azkenik, Foruan Arlabantxu izeneko basoa dago.
Toponimo hauetan ar- 'harri' dago eta laban, labain orokorragoaren sartaldeko aldaera, Arabako Bailaban eta Bailabana toponimoetan dagoen aldaera bera.

Irristil toponimoak

 Irristil hitza da Ataungo zortzi toponimoren oinarria:

Irristilla
Irristille: (= el resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Loibe
    Erreferentzia: 10. karp. 148. zk. 4484 erreg.

Irristillaundia
Irristil aundie: (= el resbaladero grande).
    Izaera: haitza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 486. zk. 6517 erreg.

Irristille
Narrabidea o Irristille: (= el camino de arrastre en narra). (= el resbaladero). 1721 “hacia Irristilla junto a la calera vieja.
    Izaera: bidea
    Kokalekua: Elbarren
    Erreferentzia: 06. karp. 591. zk. 2958 erreg.

Irristilleko minea
Irristilleko minea: (= la mina del camino resbaladero).
    Izaera: mina
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 592. zk. 5137 erreg.

Irristilleta
Urkillaako salta lekue o Irristilleta: (= el sitio de salto de Urkillaga). (= el resbaladero). En la bajada de la senda o resbaladero hay armallaak o peldaños de peñascos.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 402. zk. 6428 erreg.

Irristilltxikia
Irristil txikie: (= el pequeño resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 485. zk. 6516 erreg.

Irristiltxikia
Irristil txikie: (= el pequeño resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 480. zk. 6511 erreg.

Irristilzabala
Irristil zabala: (= el resbaladero ancho).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 558. zk. 5099 erreg.

Irristil hitza ez dago Orotariko Euskal Hiztegian, baina lotura izan daiteke irrist hitzarekin, onomatopeiatzat har dezakeguna. Horregatik, eskura dezakegu informazioa toponimoen biltzaileak ematen duena da, horrela, jakin dezakegu Ataunen hitza ezaguna zela eta XVIII. mendearen hasieratik toponimo bat sortua zela, Irristilla (1721). Ondorioz, toponimoaren interpretazioa zuzena bada, hitza ezaguna izan da gutxienez azken hirurehun urteetan.

Urtzan toponimoa

 Urtzan da Irungo gain baten izena. Izendegi ofizialeko lekukoak XX. mende bukaeraraino eramaten gaituzte: Urzan (1992), Urtzan (1993)... Irungo toponimia web gunean informazio osagarria dago:

Lekukoek erakusten dute izen bera zegoela duela bost mende; beraz, azterketa izen horretatik hasiko da. Toponimoan hiru elementu aurki ditzakegu, oinarrian ur, ondoren -tza atzizkia eta azkenik, haran izena. Laburketa gertatuko zen azken elementuarekin, Lizarlan toponimoan izan zen bezala. Esan gabe doa esanahi ez da erraz lotzen mendi batekin, baina irudika dezakegu garai batean beheko aldea izendatzeko erabiltzen zutela eta, mendeen joatearekin, ondoan zegoen gainak ere izen hori hartu zuen. Jakina, lekuko zaharragoak agertuz gero, etimologia hau berrikusi beharko litzateke, egungo lekukotzarekin oztopo fonetikorik ez dago, hala ere, bere ziurtasun maila ez da handia, beharbada inguruko ezaugarriek aztarrena eman dezakete etimologiaren zuzentasuna epaitzeko.