Mastiegi eta Maztizarra toponimoak

 Galdakaoko bi toponimo hauen iturri bakarra da Relación toponímica general de Galdácano lana, bi lekukoak XX. mendearen erdialdekoak dira:

Mastiegui: 1944, huerta de Aguirre.
Maztizarra: 1944, hierbal de Unquina-Bequea.

Bi toponimoak urte berekoak dira, bigarren elementuak hegi eta zahar dira, baina bitxia da oinarrian txistukaria ezberdina da, batean <s> eta bestean <z>. Beharbada hori txistukariaren neutralizazioaren isla da; hala ere, oinarria argia da, mahasti hitza, mahats + -di egitura duela. Dirudienez, Galdakaon mahatsa ez zen batere ezezaguna, Matxarloa toponimoa herri berekoa delako.

Matxarloa toponimoa

 Galdakaoko toponimo honen lekuko bat eta toponimo eratorri bat aurkitu dira, XX. mendearen bigarren erdikoak, Relación toponímica general de Galdácano lanean:

Macharloa: Heredad de Zuazo.
Macharlobarrena: Heredad de Zuazo.

Nahiz eta lekukoak zaharrak ez izan, gardenak dira, hemen aurkeztuko den azalbidea zuzena bada, behintzat. Toponimoan artikuluaz gain, mahats eta arlo hitzak daude, azken honek alor aldaera du. Aldaketa bakarra txistukariarena da, afrikatua dela islatu da, baina gaztelaniazkoan islatuz.

Markosena toponimoak

 Markosena da Gamiz-fikako baserri bat. Gainera, Elorrioko Zearsoloazpikoa baserriaren beste izena Markosena da. Azken honen lekuko zahar bat dago Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Marcosena [N, TO]
Marcosena (la caseria de) [San_Bartolome_de_Miota (cofradia de)], Elorrio, a.1796, FogVizcayaMs.

Hauetaz gain, aipatutako liburuan beste Markosena bat dago, Plentzian:

Marcosena [N, TO]
Marcosena (la casa de) [Artecalle (calle de)], Plencia, a.1796, FogVizcayaMs.

Markosenea, aldiz, Gipuzkoan agertzen da, Hondarribian baserri bat da eta Donostian baserria eta etxea zen, egun etxea desagertua da eta baserriaren aurriak baino ez dira. Hondarribiko toponimoaren XX. mendeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

MARKOSENEA (col.) Arkolla ballara, Hondarribia

Izendegi ofizialeko beste lekuko bat zaharragoa da, XIX. mendearen erdialdeko Marcosenea (1857).
Donostiako toponimoetarako lekukotza handiagoa dago Donostiako toponimia izeneko bilketa lanean: 

MARKOSENEA: Marcosene (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Marcosenea (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Marcosene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Marcosene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Marcoséne (15) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Marcoséne (25) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Marcosene (1864, Casa de labor, N.P.G., 68 orr.); Markosene (1989, D.U.T.B.). 64-5-6, M.

Donostiako toponimia: Marcosenea (1862, cantera, D.U.A. A-10-II-70-1).

Donostiako toponimia: MARKOSENEA: Markosene (1989, D.U.T.B.). 64-6-2, m. H-1.

Toponimo hauek guztiek elementu berberak dituzte, bukaeran artikulua, aurrerago genitiboa eta oinarrian Markos antroponimoa. Markos toponimoaren sarreran antroponimo honen informazio gehiago dago.

Markosoloeta toponimoa

 Arabako toponimo honen bi lekuko ezagutzen zaizkio,
Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkituak:

MARCOSOLOETA, 1839, labrantío de Eribe.
MARCOSSOLOETA, 1703, ver anterior.

Toponimoan hiru elementu daude, bukaeran -eta atzizkia, aurrerago solo, soro hedatuagoaren aldaera eta oinarrian Markos antroponimoa. Izan ere, lehen lekukoan bi elementuak zehazturik agertzen omen dira, markos-solo-eta. Markos toponimoaren sarreran antroponimo honen informazio gehiago dago.

Markos toponimoa

 Markos izan zen Mungiako etxe baten izena XVII. mendearen erdialdean, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan agertzen da:

Marcos [N, TO]
Marcos (la casa de) [Arechaga (confradia de)], Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.

Beharbada Markos hori etxearen jabea izan zitekeen garai hartan eta gero etxeari izena aldatuko zioten, berriro agertzen ez delako.
Gipuzkoan, Markos agertzen da Ataungo bost toponimotan:

Markosigartza
Markos igarza: (= sequeral de Marcos). 1797 “choza de Marcosigarza”.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aiesu
    Erreferentzia: 18. karp. 172. zk. 7574 erreg.

Markosigartzako hegia
Markos igarzako egie: (= la loma de sequeral de Marcos).
    Izaera: hegia
    Kokalekua: Aiesu
    Erreferentzia: 18. karp. 174. zk. 7576 erreg.

Markosigartzako iturria
Markos igarzako iturrie: (= la fuente del sequeral de Marcos).
    Izaera: iturria
    Kokalekua: Aiesu
    Erreferentzia: 18. karp. 234. zk. 7645 erreg.

Markoslantegi
Markos lantegi: (= monte en explotación por Marcos).
    Izaera: lantegia
    Kokalekua: Saratxamendi
    Erreferentzia: 21. karp. 156. zk. 8368 erreg.

Markosoroko ekarra
Markosooko ekarra: = la falda de Marko soo, heredad del peñascal o pendiente pelada.
    Izaera: ekarra
    Kokalekua: Arizaindieta
    Erreferentzia: 03. karp. 590. zk. 1395 erreg.

Markos antroponimoarekin agertzen diren elementuak toponimoen biltzaileak azaltzen ditu, guztien egitura garbia delako. Markos egun ere erabiltzen da eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik, hau da, mota horretako agiriak daudenetik, lekuko ugari daude, gehienak Arabakoak:

Markos antroponimoaren jatorria Marcus latinean dago, baina erromantzetik jasoa dugu, euskal toponimian *Marki agertzen da, baina lekuko antroponimikorik ez du utzi eta horrek salatzen du *Marki zaharra galdu zela eta Markos berriak ordezkatu zuela.

Kalbarko toponimoa

 Bizkaiko toponimo honen lekuko bakarra dago, XX. mendearen bukaerakoa den Relación toponímica general de Galdácano lanekoa:

Calbarco: Heredad de Eguía.

Toponimo honen lekuko bakarra dago, eta berankorra. Horrek analisiari ziurtasuna kentzen dio baina dagoen lekuko hori aztertu daiteke eta gertatu diren aldaketak azalduko dira.
Toponimo honetan antroponimo hipokoristiko bat genuke, bukaeran -ko atzizki txikigarria eta oinarrian Galbarra antroponimoa litzateke, garbal hitzaren sarreran lekukoak daude, baita izenaren azalpena ere:

garbal.
Onom.: Inter viros nominatos Galvarra, Galindo Soliz. (s. X) TAV 2.1.3. Que est a limite de Nunno Galvarra de Patumia. (s. XI) Lac Irach 100. In Garbala. (s. XI-XII) GLarr SJ 8. Pedro Garbala. (s. XIII) Ib. 104.

I. (Adj.).
1. (B, BN-mix ap. A; O-SP 227, SP, Lar, H), galbar (V-oroz ap. A; H), kalpar (H).
Calvo. "Conominado Galbarra, que quiere decir 'calvo'" IC II 423.
[...]

Antroponimoa *Galbarko bezala sortuko zen eta gero, beharbada toponimoa sortu ondoren herskari asimilazioa izan zen, *Galbarko > Kalbarko. 
Galbarra antroponimoa aipatua izan da blog honetan, Galbarrategi toponimoaren oinarria delako.

Akutiogana toponimoa

 Akutiogana da Galdakaoko tontor bat. Izendegi ofizialeko lekukotza mende honetakoa da, eta ez du aldaerarik. Toponimoan hiru elementu genituzke, bukaeran artikulua, gan, gain hitzaren aldaera, eta Akutio. Izan ere, izen hori agertzen da Relación toponímica general de Galdácano lanekoa:

Acutio: Jaro, zona de Lecue; monte y heredad de Ordañe.

Lekuko hori XX. mendearen bukaera aldekoa da eta, beraz, antzinatasun gabekoa. Hala ere, antzeko toponimoa Akotain da, Nafarroakoa. Honetan Acutus antroponimo latina proposatu da, bigarren elementua -ain atzizkia litzateke. Bizkaiko toponimoan -ano izango zen eta bilakaera: Acut(i)us + -ano > *Acutiano > Akutio. Bi aldaketa gertatu ziren, lehenik bokalarteko sudurkaria galdu zen eta gero ao > o laburketa. Bi aldaketak oso ohikoak dira eta horrela bikoteak sortu dira, erromantzean izen zaharra gorde izan da eta euskarazkoan laburketak gertatu, Ochandiano/Otxandio bezala. Galdakaoko toponimoan ez da izen zaharraren lekukorik geratu, antza, baina Akutioren lekukotza nahikoa da aurreko *Akutiano inoiz izan zela.

Aloska toponimoa

 Aloska da Ataungo toponimo ugaritako oinarria:

Aloska
Aloska o Arantxabala: (= peña losa). (= el ancho del campo). Casa fundada en el siglo XIX.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Elbarren
    Erreferentzia: 06. karp. 084. zk. 2399 erreg.

Aloskaeta
Aloskaeta: (= el peñascal).
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 115. zk. 4617 erreg.

Aloskaeta
Aloskaeta: (= la piedra losa, llana).
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 181. zk. 5803 erreg.

Aloskaeta
Aloskaeta: (= la piedra lisa o losa).
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 150. zk. 6150 erreg.

Aloskagaizto
Aloska gaizto: (= piedra-losa o peñascal aspero o malo).
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Saratxamendi
    Erreferentzia: 21. karp. 272. zk. 8491 erreg.

Aloskagaizto
Aloska gaizto: (= peñascal malo o aspero).
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 028. zk. 5636 erreg.

Aloskagaizto
Aloska gaizto: (= peña áspera, dificultosa).
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 187. zk. 5810 erreg.

Aloskagaizto
Aloska gaizto: (= peñascal malo).
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 216. zk. 4094 erreg.

Aloskagaztiñadi
Arrateeta alde o Aloska gaztinai: (= lado de Arrateeta). (=castañal de Arlausa, piedra losa o peña).
    Izaera: gaztainadia
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 202. zk. 4711 erreg.

Aloskako baratzea
Aloskako baatzea: (= la huerta de Ar – lausa, peña losa). No ha sido cultivada desde fines del siglo XIX.
    Izaera: baratzea
    Kokalekua: Elbarren
    Erreferentzia: 06. karp. 081. zk. 2396 erreg.

Aloskako egileor-oroia
Aloskako illor oroia: (= el solar del redil de (la casa) Aloska). Fue abandonado en 1886.
    Izaera: orubea
    Kokalekua: Kiñu zearra
    Erreferentzia: 12. karp. 094. zk. 5270 erreg.

Aloskaldeko estalpea
Aloskaldeko estalpea: (= el cobertizo de lado de la peña).
    Izaera: estalpea
    Kokalekua: Elbarren
    Erreferentzia: 06. karp. 082. zk. 2397 erreg.

Aloskazearra
Aloska zearra: (= la ladera de la peña).
    Izaera: zeharra
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 099. zk. 5715 erreg.

Arantxabala
Aloska o Arantxabala: (= peña losa). (= el ancho del campo). Casa fundada en el siglo XIX.
    Izaera: aloska
    Kokalekua: Elbarren
    Erreferentzia: 06. karp. 084. zk. 2400 erreg.

Hitza ere ez da ezezaguna baina aloska hitzaren Orotariko Euskal Hiztegiko lekukotza oso urria da:

aloska.
"Peña, roca" JMB At.

Iturri bakar hori Jose Migel Barandiaranena da, Ataungo herrikoa; beraz, badirudi hitzaren erabil eremua oso mugatua zegoela. Zoritxarrez, lekuko toponimiko ugariek ez dute zahartasunik eta, horregatik, hitzaren lekuko guztiak XX. mendekoak dira. Toponimoetako azalpen batzuetan harlauza hitz elkartua aipatzen da baina lotura badago bi hitz horien artean aldaketa nabarmenak gertatuko ziren, ziurrenik arlosa aldaeratik abiatuz. Azken elementua -ka atzizki txikigarria izan daiteke eta bilakaera horrela gertatuko zen; lehenik, arlosa hitzaren eratorpen aldaera arlos- izango zen, hiru silaba dituelako, ondoren -ka atzizkia erantsiz *arloska sortuko zen eta azkenik, dardarkaria galdu eta aloska geratu zen.

Jandoniz toponimoa

 Jandoniz da Morgako baserri bat, Bizkaian. Herri berean Jandonizbarri etxea ere bada. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XVIII. mende bukaerakoa da, Jandonis (1796). Azken urteetan Jandunis zein Dandunis erabiltzen dira.
Azterketa etimologikorako Jandoniz egokiena da, lekuko zaharrena delako eta jatorrizko egoeratik hurbilago dagoelako. Jandoniz toponimoak gogorarazten du blog honetan aztertutako Jandonianiz toponimoa, Azkoitikoa. Honetarako jaun + done + Joanis proposatu genuen eta elementu berberak izango genituzke Bizkaiko toponimoan, baina honetan aldaketek aurrera egin zuten eta litekeena da haplologia gertatzea, hau da bi silaba berdin edo oso antzeko elkarren ondoan jarriz gero, bat galdu ohi da eta horrela, Jandonianiz zaharrago batean tarteko /a/ galdu ondoren haplologia izan zen eta azkeneko bi silabetatik bat geratu zen, Jandoniz sortuz.

Jaumendi eta Jaurmendi toponimoak

 Jaumendi da Oñatiko baserri bat eta tontor bat. XX. mendeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

JAUMENDI (prop.) Liazibar sarri auzoa (Lezesarri), Oñati

Jaurmendi, aldiz, Nafarroan zegoen kokatua, Documentos navarros en lengua occitana liburuan aipu oso zaharra dago, 115. agirian, 1300. urtekoa: les quals bustalizes [son per nompne Jaurmendi Aurdequia].
Bi toponimoak oso antzekoak dira eta, ziurrenik, elementu berberak dituzte, jaun eta mendi hitzak. Jaun hitzean gertatutako aldaketek toponimoetan eragina izan dute; lehenean, nm > m soiltzea gertatuko zen eta bestean jaur- alomorfoa eratu zen, Jaurisasia toponimoan bezala.

Azkanobieta toponimoa

 Azkanobieta zen Urdazubiko toponimo bat, lekuko bakar batez ezaguna:

Azcanobieta
Bustaliza del monasterio
    Izaera: toponimoa
    Kokalekua: Urdazubi
    Data: 1780 [1443]
    Gaia: Memorialak
    Dokumentua: Memorial ajustado hecho en virtud de decreto de la Camara sobre la pertenencia en propiedad del dominio territorial y solariego de los términos de Urdax (Madrid, 1780)
    Bilduma: Archivo del Ayuntamiento de Baztan
    Oharrak: Carpeta "Monasterio de Vrdax -2". Impreso de 86 páginas numeradas sólo en anverso

Jatorrizko agiria XV. mendekoa zen baina hori ez da, antza, gure egunetaraino heldu eta bere ezagutza XVIII. mendeko kopia batekoa da. Horrek ziurtasuna apaltzen dio eskura dugun lekukoari. Hala ere, aukera dago azterketa egiteko. Gainera, toponimoak antz handia du blog honetan aztertutako Azkonabi eta Azkonabieta toponimoekin. Toponimoek bi elementu lituzkete, azkon eta hobi eta, Azkonabieta toponimoan -eta atzizkia. Egitura bera izango luke Azkanobieta toponimoak, ezberdintasun bakarra bokalen hurrenkera litzateke, batean a-a-o eta bestean a-o-a. Bide batez, Azkonabieta aztertzean Azkonobieta ere aipatu genuen eta horrek esan nahi du bokal talde horretan erraza zen ezberdintasunak agertzea. Gainera, aipatutako sarreran adierazi zen bezala, egun azkonar edo aldaeraren bat erabiltzen bada ere, lehenago azkon izango zen hitz ohikoa eta azkonar berrikuntza sartuko zen toponimoak eratu ondoren.

Arritolabekoa toponimoa

 Arritolabekoa da Ispasterko baserri bat. Izendegi ofizialeko lekukoak XVIII. menderaino heltzen dira: Arritola (1704, 1796, 1798). Toponimoan ez da aldaketarik izan, bukaerakoa behe + -ko + -a baino ez da eta litekeena da inoiz beste Arritola(goikoa) bat izatea.
Toponimoa izateaz gain, deitura ere bihurtu zen eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen bigarren erdialdetik lekukoak daude:

Beraz, Arritola toponimoaren lekukoek ia bost mende bete dituzte eta litekeena da askoz zaharragoak izatea. Izena oso egonkorra izan da, baina horrek ez du esan nahi lehenago aldaketarik ez izatea.
Azalbide bat litzateke Arrieta + ola jatorrian izatea, eta hala uste dute Auñamendi entziklopediakoek, Arritola toponimorako ematen duten azterketa hauxe delako:

Etimologia
Ver ARRI (3), ETA, OLA (1).

Horrela *Arrietaola > Arritola bilakaera gertatuko zen, baina lekukoak nahiko zaharrak dira horrelako toponimo garden bat iluntzeko. Sarrera honetan beste hurbilketa bat proposatuko dugu, aldaketa batzuk behar dituena, Larriti PI + ola. Antroponimo hori lehenago aipatua izan da, *Larritizabal (toponimoaren sarreran. Lekuko oso gutxi heldu dira, baina toponimiara ere igaro zen. Bi aldaketa izango ziren, lehena, hasietako albokoaren galera beharbada disimilazioz, *Larritiola > *Arritiola, berdina gertatuko zen Opilluaga toponimoan. Bestea, io bokal bilkuraren desegitea, diptongorik ez sortzeko, *Arritiola > Arritola.
Beharbada aldaketak erraztuko ziren behin antroponimoa itzali ondoren, eta hori oso aspaldian gertatu zen, antroponimoaren lekuko urriek erakusten duten bezala. Horrela, toponimoa egonkorra izan da azken mendeetan, ustez bi elementu ohikoak zituelako, harri eta ola.

Basajaundegi toponimoa

 Urdazubiko toponimo honen lekuko bat dago P. Ondarraren bilduman, Bassayaundegui izena duela:

Bassayaundegui
Puente de bassayaundegui
    Izaera: zubia [toponimoa]
    Kokalekua: Urdazubi
    Data: 1600
    Gaia: Epaiak
    Dokumentua: Compromiso y sentencia arbitraria entre el Monasterio de Vrdax y el valle de Baztan, sobre el amojonamiento de los seles de Animelia (Vrdax, 1600)
    Bilduma: Archivo del Ayuntamiento de Baztan
    Oharrak: Carpeta "Monasterio de Urdax - 1". Documento de 9 folios
    Iturria: Iturriaren fitxa ikusi

Toponimoan bi elementu daude, bukaeran -tegi atzizkia, sudurkari ondoren egoteagatik horzkaria ahostundu dela. Baina oinarria interesgarriagoa da, basajaun hitza dagoelako. Orotariko Euskal Hiztegian bildutako lekuko zaharrena 1715. urte ingurukoa da, Pierre Urteren hiztegikoa:

"Abnormis" Urt I 33. "Agrestis, basa jauna, basagizona" Ib. 463.

Dena den, basajaun hitzaren adiera ezagunena beste bat da, Orotariko Euskal Hiztegiko lehenengoa:

basajaun.
1. (G-goi, L, AN, BN, S; Foix ap. Lh.), basojaun, baxajaun Ref.: A; JMB At .
(Nombre de un personaje mitológico de la tradición popular vasca; tbn. se da este nombre, por aproximación, a personajes de otras tradiciones).

Ezin jakin Urdazubiko toponimoa zein adierari dagokion, baina litekeena da izaki mitologikoa aipatzea.

Tellitu toponimoa

 Tellitu da Barakaldoko baserri bat eta Galdamesko tontorra eta lepoa. Bi herriak mugakideak dira.
Toponimoaren joan diren mendeetako lekukoak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Tellitu [N, TO]
Tellitu (barrio de), Baracaldo, a.1704, FogVizcayaMs.
Thellitu (la casa de) [Regato hasta Uengolea (del uarrio de)], Baracaldo, a.1796, FogVizcayaMs.
Tillitu (barrio de) (Urqullu y), Baracaldo, a.1704, FogVizcayaMs.
Tillitu (varrio de), Baracaldo, a.1745, FogVizcayaMs.

Tellitu [N, NO]
Tellitu (Cosme de) [Urqullu y Tillitu (barrio de)], Baracaldo, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellitu (Domingo de) [Loyzaga (barrio de) (pr.n.res)], Baracaldo, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellitu (Domingo de) [Ugarte (barrio de)], Baracaldo, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellitu (Domingo de) [Zuazo (barrio de) (pr.n.res)], Baracaldo, a.1704, FogVizcayaMs.

Tellido aldaera ere badago, nahiz eta lekuko gutxi izan:

Tellido [N, NO]
Tellido (Domingo de Saldortun y) [Therreros (cuadrilla de)], Zalla, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellido (Martin de Mendieta), Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.

Azken honetan erromantzezko bilakaera ikusten da, bokal arteko horzkariaren ahostuntzea eta bukaerako bokalaren aldaketa.
Tellitu toponimoaren lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukoak daude:

Toponimoak bizitza luzea izan du eta bere jatorria antroponimo galdu batean dago, *Tellitu, baina lekukorik ez badu ere, bere jatorria antzematea erraza da jakinik Tello antroponimoa izan zela. Azken zatia -ittus atzizki txikigarria litzateke, eta, beraz, antroponimo hipokoristikoa litzateke. Euskaraz Telu aldaera egokitua erabilia izan da, Telugain toponimoan dagoena, esaterako. Aztertutako toponimoan euskaraz gertatutako ll > l bilakaera ez zen jaso, berdin gertatu zen Gallarraga mendi izenarekin, urrun ez dagoena.

Astalardi eta Astarlasoro toponimoak

 Astalardi eta Astarlasoro dira Ataungo toponimoak:

Astalardi
Astalardi: 1410 “sel de Beringas hastalardia”.
    Izaera: larrea
    Kokalekua: Aralar
    Erreferentzia: 25. karp. 496. zk. 10449 erreg.

Astalarsoro
Astalar soo: (= heredad de Astalar, cardancha). Fue heredad y abundaba en ella la cardancha.
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Kiñu zearra
    Erreferentzia: 12. karp. 217. zk. 5406 erreg.

Bi toponimoen analisia Ataungo toponimiaren biltzaileak eman zuen, cardancha hitzarekin itzuliz. Orotariko Euskal Hiztegian hitz bera agertzen da, astalar izena, informazio gehiagorekin:

astalar.
(G, AN-larr) Ref.: A; Arzdi Plant1; Iz To .
" Carlina acaulis, ajonjera" Arzdi Plant1. "Cardencha, cardo áspero que crece en trigales" A. "La cardencha (cardo con pinchos)" Iz To. Cf. IC III 50: "Astalarra [...] argomal del asno".
Bitartean nexka, eperra bezain arin, [...] astalarren gañetik egan, lurra oñez ozta ukitzen zuela zoaien. Or Mi 100. Edo Gurutzea lorrean erabili al dut astalarretan yudu baten antzera? Ib. 145.

Bildutako lekuko zaharrena Azkueren hiztegikoa da, XX. mende hasierakoa eta Ataungo toponimoetan lehenengoa da XV. mende hasierakoa, hastalardia (1410). Beraz, *astalardi hitza bazen duela 600 urte eta horrela astalar zein *astalardi hitzen agerpena XV. mende hasieraraino aurreratzen da. Hitz elkartua da, asta- 'asto' + lahar.

Arluizi toponimoa

 Arluizi da Ataungo toponimo bat, hiru toponimo eratorriren sorburua:

Arluizi
Arluizi: (= aluvión de piedra). Está a la caída de la peña Arrano palacio, 1655 “peña alta llamada Arrano palacieta”. 1721 “Guesalbe Arrano palacio”. El aluvión de piedra tuvo lugar hacia 1785 y todo el ganado que se hallaba pasturando en los términos de Gesalbe atemorizado, huyo mugiendo a la zona de Beanburu. (Juan Jose de Erzillegi, de oídas a sus antepasados).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 228. zk. 4106 erreg.

Arluiziko beheko iturria
Arluiziko beeko iturrie: (= la fuente de termino inferior de Arluizi, aluvión de piedra). La fuente de Itxaal que corre oculta bajo tierra en un trecho reaparece en este lugar.
    Izaera: iturria
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 217. zk. 4095 erreg.

Arluiziko belarsoroa
Arluiziko belarsoroa: (= el prado de aluvión de piedra).
    Izaera: belar-soroa
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 222. zk. 4100 erreg.

Arluiziko iturria
Arluiziko iturrie: (= la fuente de arri luizi, aluvión de piedra).
    Izaera: iturria
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 224. zk. 4102 erreg.

Toponimoa azaldurik dago, har- 'harri' eta luizi hitz elkartua, beharbada herrian bertan sortutako hitz elkartua.

Alkandoran toponimoa

 Alkandoran da Ataungo aurkintza bat. Euskaltzaindiaren Ataungo toponimia sailean informazio osagarri dago Alkandoran toponimoaz:

Alkandoran
Alkandoran: (= aran de arrika-ondo, junto al pedregal). 1657 “puesto llamado Alcandoran”. 1708 “termino de Alcandoran cuesta de Malda”. 1731, “cuatro nogales junto a la piedra grande de Alcandoran”. Había una piedra muy grande en el rio y hacia el año 1880 fue destruida con cartuchos de dinamita para pescar las truchas que debajo de ella se cobijaban.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 323. zk. 5956 erreg.

Alkandorango egileor-oroia
Alkandorango illor oroia: (= el solar del redil de Alkandoran). Propiedad de la casa Joanenea, fue abandonado en 1890.
    Izaera: orubea
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 327. zk. 5960 erreg.

Alkandorango muntegia
Alkandorango muntegie: (= el vivero de Alkandoran). Fue plantado hacia 1865.
    Izaera: mintegia
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 330. zk. 5963 erreg.

Alkandorango ordekea
Alkandorango ordekea: (= la llanura entre alturas de Alkandoran).
    Izaera: ordeka
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 321. zk. 5954 erreg.

Alkandorango soroa
Alkandorango soroa: (= la heredad de Alkandoran).
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Iboondo zearra
    Erreferentzia: 13. karp. 328. zk. 5961 erreg.

Toponimo nagusiaz gain, lau toponimo eratorri ere izan dira. Alkandoran toponimoaz ematen den etimologia, aran de arrika-ondo, junto al pedregal, ez litzateke zuzena. Toponimoa, aldaturik badago ere, ez da oso iluna, bi elementu izango zituen, bukaeran haran hitza eta oinarrian alkandora. Azken hau bitxia da, gutxi dira arropa izenekin osatutako toponimoak baina beste batzuk behitzat badaude, Atorrasagasti toponimoak, atorra hitzari emandako sarreran aipatuak.
Toponimoan gertatutako aldaketa bakarra haplologia litzateke, hau da, bi silaba berdin edo oso antzeko elkarren ondoan jarriz gero, bat galdu ohi da. horrela, alkandora + haran > *Alkandoraran > Alkandoran. Bide batez, hauxe litzateke alkandora hitzaren lekuko zaharrenetako bat.

Gindaoa toponimoa

 Gindaoa da Bergarako baso bat. Toponimo eratorri batzuk daude, Gindaoerreka eta Gindaoko hegia.
Bergarako euskara web gunean hirurak daude, Gindaoa toponimoaren lekuko zaharretan aldaerak daude: Iquindaobasterra (1811), Iquidao (1811), Eguindaoburu (1812), Guindao (1892), Quindao (1892)... Gindaoerreka toponimoaren lekukoak, askoz gutxiago dira, baina XVIII. menderaino heltzen dira: Guindauerrequea (1771) eta Guindau errequea (1771). Ezberdintasun bakarra, lekuko batean elementuak elkarturik zeuden eta bestean, bereizirik.
Gindaoko hegia toponimoaren lekuko zaharrena XIX. mendekoa da, Iquindaoburu (1811).
Lekukoak ikusi eta aldaera ugariak daude, zaharren gehienetan bokala dute hasieran, baina ez zaharrenetan, XVIII. mendekoetan. Hala ere, kontuan hartuz beste lekukoak, bokala hasieran zegoela uste dugu eta lekukoetako jatorrena Ikindao izan liteke. Dena den, aspaldian bokal hori galdu zen eta beste aldaera bat sortu zen, belare ahostuna zuena, gerora ahoskabetua. Azkenik, egun Gindaoa ofizialdu da eta bere azken bokala artikulua litzateke.
Ikindao lekuko jatorrena aukeratu bada ere, horrek ez du esan nahi izen jatorrena dela, aldaketa batzuk gertatu direlako. Beharbada agerikoena da bokalarteko sudurkariaren galera, lekukotu gabea. Hala bazen, *Ikindano izan zitekeen aurreko urratsa eta horrek gogorarazten du latin jatorriko antroponimo bat, Vicentius, Bikendi toponimoan dagoena, euskaran horrela egokitu zelako. Bergarako toponimoen aldaketek agian salatzen dute bere jatorria lehenagokoa dela. Jakina da Bikendi antroponimoa erabilia eta ezaguna izan zela Erdi Aroan, baina toponimo honen sorrera erromatarren garaikoa izan liteke, kontuan hartuz -ano atzizkia.
Beste aldaketa txiki bat gertatu zen, bokal asimilazio bat, i-e > i-i. Beraz, bilakaera luzea izan zen, hasierako fonema galdu zen, bokal asimilazioa izan zuen, bokalarteko sudurkaria galdu zen, hauek guztiak lekukotu gabeak. Lekukoak daudenetik, hasierako bokala ere galdu zen eta belarearen ahostuntzea gertatu zen. Zorionez, lekuko zaharrenetan toponimoa desitxuraturik badago ere, aztarrena eman dute analisi etimologikoa egiteko.

Urdiolaerreka toponimoa

 Urdiolaerreka da Arrankudiaga-Zolloko erreka bat. Izendegi ofizialean lekuko batzuk daude eta zaharrena XX. mende erdialdekoa da, Urdiola (1956). Alde horretatik aldaketarik ez da izan. Azken elementua argia da, erreka, baina Urdiola interesgarriagoa da. Bi elementu izango zituen, bukaerakoa ola 'etxola; burdinola' izena litzateke, toponimian oso ugaria. Oinarrikoan aldaketa bat gertatuko zen, Urdieta toponimoan bezala, bokal disimilazioa gerta zitekeen eta eo bokal bilkura gehiago bereizi zen io sortuz. Hala izan bazen, oinarriko elementu hori urde izango zen.

Urdieta toponimoa

 Urdieta da Zuiako erreka-zuloa, sakana. Izendegi ofizialean lekuko ugari agertzen dira baina guztiak dira XX. mendearen bigarren erdialdekoak eta guztietan izen bera dago. Berbera gertatzen da Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitutako lekukoarekin:

URDIETA, monte y arroyo en Altube.

Izen bakarra dago aztertzeko eta bi elementu izango zituen, bukaerakoa argia da, -eta atzizkia, baina ez hainbeste oinarrikoa. Hala ere, uste badugu aldaketa txiki bat gertatu dela, toponimoa gardenduko da. Ziurrenik bokal disimilazio bat gertatu zen, bi bokal berdinak elkarren ondoan gertatu ziren eta toponimoaren egitura gordetzeko, bi bokalak bereizi ziren, e-e > i-e. Berdina gertatu zen, antza, Etxeita toponimoarekin. Arabako toponimoarkein atzeranzko urratsa egin eta *Urdeeta berreskuratuko genuke, hau da, urde + -eta. Horrelako elkarketak ez dira ohikoak, animalia izenekin -eta atzizkia izatea, baina adibideak badira, Listorreta toponimoa bezala.
Azkenik, nabarmentzekoa da toponimian arrunta dela urde izena eta ez txerri. Horrelakoa da Urdaibai toponimo ezaguna Bizkaian.

Urdaineta toponimoa

 Urdaineta da Aulestiko belardi bat. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrenean izen ezberdina agertzen da, Urgaineta (1986). Ondokoetan, dena den, Urdaineta agertzen da eta hori izango da aztertzeko izena. Hala ere, lekuko zaharragoak beharrezkoak lirateke etimologia fidagarriagoa izateko.
Toponimoan bi elementu izango genituzke, bukaeran -eta atzizkia eta oinarrian aspaldiko izen bat, urdain 'txerrizain', toponimian behin baino gehiagotan ikusia, Urdanzelaieta toponimoa lekuko.
Gipuzkoan toponimo ezagun bat dago Urdaneta, oso antzekoa. Hala ere, Mitxelenak adierazi bezala, -eta atzizkiarekin osatutako toponimoetan ez da eratorpen aldaera agertzen, kasu honetan urdan-, baizik eta izan osoa. Horregatik beste analisi bat proposatu genuen, itxuraz nahasiagoa, baina zuzena, gure iritziz. Aulestiko toponimoan arazo hori ez dago eta beraz, urdain + -eta egitura hobestekoa da.

Maratsaga toponimoa

 Maratsaga da Ataungo toponimo bat, bi toponimo eratorri ditu:

Maratsaga
Maatxaa: = Año 1810 “Marasaga”heredad de Aldakio.
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Arizaindieta
    Erreferentzia: 03. karp. 412. zk. 1217 erreg.

Maratsagagañeko zeharra
Maatxaa gañeko zearra: = la falda de la cima de Marasaga.
    Izaera: zeharra
    Kokalekua: Arizaindieta
    Erreferentzia: 03. karp. 414. zk. 1219 erreg.

Maratsagañeko soroa
Maatxaa gañeko soroa: = la heredad de la cima de Marasaga.
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Arizaindieta
    Erreferentzia: 03. karp. 407. zk. 1212 erreg.

Lekuko zaharrena egungoa bezalakoa da, Marasaga (1810). Toponimotik ezagutzen den lehenengoa -aga atzizkia da, oso ohikoa toponimian, beraz, hasierakoa geratzen da eta hitz antzekoena mahats da. Izen honek marats aldaera badu, Gipuzkoako eremu batean ezaguna; beraz, litekeena da aldaera honen lekuko toponimikoa izatea Maratsaga toponimoa.

Martagaztiñadi eta Martagaztiñari toponimoak

 Martagaztiñadi da Ataungo toponimo bat:

Martagaztiñadi
Marta gaztinadi: (= castañal de Marto). 1758 “castañal llamado Marto gaztanadi”. 1789 “castaños en “Marto”. En el siglo XVII perteneció a Marto o Bartolome Aramburu de Arbeldi.
    Izaera: gaztainadia
    Kokalekua: Santiturri
    Erreferentzia: 20. karp. 001. zk. 7871 erreg.

 Martagaztinariko errekea da Ataungo beste toponimo bat, aurrekotik sortua:

Martagaztiñariko errekea
Lomardabi erreka o Martagaztinariko errekea: (= regata de Lomardabide). (=la regata del castañal de Marta).
    Izaera: erreka
    Kokalekua: Saratxamendi
    Erreferentzia: 21. karp. 313. zk. 8538 erreg.

Blog honetan beste toponimo oso antzeko bat dago, Martogaztañeta, Zeanurikoa. Azken honetarako eman zen azalbidean Marto antroponimoa zegoen, Marta ezagunaren gizonezko aldaera. Baina Ataungo toponimoaren lekuko zaharrenetan Marto zen Bartolomeren aldaera, biltzailearen arabera. Marto 
eta Martogana toponimoen sarreran XVI. mendeko Marto antroponimoaren lekuko ugari daude, baina bere jatorriari buruzko zalantza geratzen da.

Manueltxo toponimoak

 Manueltxo da Ataungo bi toponimoren oinarria:

Manueltxobarruti
Manueltxo barruti: (= cercado de pequeño Manuel). A la entrada del siglo XX era de Manueltxo de Etxetxo berri.
    Izaera: barrutia
    Kokalekua: Santiturri
    Erreferentzia: 20. karp. 144. zk. 8029 erreg.

Manueltxogaztiñari
Manueltxo gaztinari: (= castañal de pequeño Manuel). En el siglo XIX fue propiedad de Manueltxo de Etxetxo berri.
    Izaera: gaztainadia
    Kokalekua: Arribaso
    Erreferentzia: 19. karp. 061. zk. 7758 erreg.

Toponimoen biltzaileak adierazten duenez, bi toponimoak gizon beraren jabetzak ziren, Manueltxo de Etxetxo berri. Manueltxo antroponimo hipokoristikoan Manuel antroponimoa dago eta -txo atzizkiak txikigarritasuna ematen dio. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan ere agertzen da, 217. or.:

Manueltxo (Manuel): Mánweltxò (Lei.), Manueltxo (Garoa, 31. or.).

Balentiena eta Balentinenea toponimoak

 Balentiena da Bermeoko baserri bat. Izendegi ofizialeko lekukoak XX. mende bukaerakoak dira eta bi aldaera nagusi daude, Balentiñene eta Balentene.
Balentinenea zen Errenteriako etxe bat, lekuko bakar batez ezaguna, XVIII. mende hasierakoa:

1713     Valentinenea

Bi toponimo ditugu, bata Bizkaikoa eta beste Gipuzkoakoa, elementu berberez osatuak, baina zenbait ezberdintasun dituzte. Bermeoko egungo izenean sudurkari disimilazioa gertatua da, bi sudurkari zeuden eta bat galdu da. Fenomeno bera beste toponimo batzuetan ere bada, Alamena toponimoan bezala.
Toponimoan hiru elementu daude, bukaeran artikulua, aurrerago genitiboa eta oinarrian Balentin antroponimoa, euskal lurretan aspaldiko erabilera izan duena. Araban antroponimo berarekin sortutako toponimo bat dago, baian hau erdarazkoa da, Peñavalentín toponimoa.

Peñavalentín toponimoa

 Peñavalentin da Zuiako aurkintza bat. Lekukoek ez dute zahartasunik eta hori oztopo larria da toponimoaren sorrera data ezagutzeko, baina toponimoa gardena da, bi elementuz osaturik baitago, peña 'haitz' izen arrunta eta Valentín antroponimoa. Toponimoa erromantzezkoa da eta horregatik interesgarria litzateke noizkoa den. Valentín antroponimoa aspalditik erabilia izan da eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukoak erraz aurkitzen dira, gehienak Arabakoak:

Unsalasoro toponimoa

 Andoaingo toponimo honen lekuko bakarra dago, XVIII. mendekoa, Andoaingo toponimia liburuan aurkitua, 197. or.:

Toponimoan bi elementu daude, bukaeran soro hitz ezaguna, baina oinarrian zalantza dago, irakurketa zuzena bada *Unsala antroponimoa genuke, lekuko gabea eta Untzalu antroponimoaren emakumezko aldaera. Blog honetan badira Untzalu antroponimoaren sortutako toponimoak, Untzalea bezala, bat aipatzearren.
Bi aukera daude, toponimo zuzen jasorik badago, *Unsala antroponimoa dago edo -o > -a bilakaera gertatu zen, hau ez da ohikoa antroponimoekin, baina lekukoren bat bada, Beraskaburu toponimoa bezala. Bestela, irakurketa txarra egin bazen, jatorrizko toponimoa *Unsalusoro izan liteke. Oraingoz, beste datu gehiago eskura ez badaude, izan liteke *Unsala antroponimo emakumezkoa edo Untzaluren beste lekuko toponimiko bat. Beraz, zalantza askorekin, susma liteke *Unsala antroponimoa ere izan zela.

Arlaban toponimoak

 Arlaban da Bizkaiko herri batzuetan dagoen toponimoa, horrela, Arlaban da Nabarnizko hegala, mazela; Berrizen erreka; Muxikan eta Zornotzan basoa. Arlabana da Amoroto eta Gizaburuaga herrien tontorra. Azkenik, Foruan Arlabantxu izeneko basoa dago.
Toponimo hauetan ar- 'harri' dago eta laban, labain orokorragoaren sartaldeko aldaera, Arabako Bailaban eta Bailabana toponimoetan dagoen aldaera bera.

Irristil toponimoak

 Irristil hitza da Ataungo zortzi toponimoren oinarria:

Irristilla
Irristille: (= el resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Loibe
    Erreferentzia: 10. karp. 148. zk. 4484 erreg.

Irristillaundia
Irristil aundie: (= el resbaladero grande).
    Izaera: haitza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 486. zk. 6517 erreg.

Irristille
Narrabidea o Irristille: (= el camino de arrastre en narra). (= el resbaladero). 1721 “hacia Irristilla junto a la calera vieja.
    Izaera: bidea
    Kokalekua: Elbarren
    Erreferentzia: 06. karp. 591. zk. 2958 erreg.

Irristilleko minea
Irristilleko minea: (= la mina del camino resbaladero).
    Izaera: mina
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 592. zk. 5137 erreg.

Irristilleta
Urkillaako salta lekue o Irristilleta: (= el sitio de salto de Urkillaga). (= el resbaladero). En la bajada de la senda o resbaladero hay armallaak o peldaños de peñascos.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 402. zk. 6428 erreg.

Irristilltxikia
Irristil txikie: (= el pequeño resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 485. zk. 6516 erreg.

Irristiltxikia
Irristil txikie: (= el pequeño resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 480. zk. 6511 erreg.

Irristilzabala
Irristil zabala: (= el resbaladero ancho).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 558. zk. 5099 erreg.

Irristil hitza ez dago Orotariko Euskal Hiztegian, baina lotura izan daiteke irrist hitzarekin, onomatopeiatzat har dezakeguna. Horregatik, eskura dezakegu informazioa toponimoen biltzaileak ematen duena da, horrela, jakin dezakegu Ataunen hitza ezaguna zela eta XVIII. mendearen hasieratik toponimo bat sortua zela, Irristilla (1721). Ondorioz, toponimoaren interpretazioa zuzena bada, hitza ezaguna izan da gutxienez azken hirurehun urteetan.

Urtzan toponimoa

 Urtzan da Irungo gain baten izena. Izendegi ofizialeko lekukoak XX. mende bukaeraraino eramaten gaituzte: Urzan (1992), Urtzan (1993)... Irungo toponimia web gunean informazio osagarria dago:

Lekukoek erakusten dute izen bera zegoela duela bost mende; beraz, azterketa izen horretatik hasiko da. Toponimoan hiru elementu aurki ditzakegu, oinarrian ur, ondoren -tza atzizkia eta azkenik, haran izena. Laburketa gertatuko zen azken elementuarekin, Lizarlan toponimoan izan zen bezala. Esan gabe doa esanahi ez da erraz lotzen mendi batekin, baina irudika dezakegu garai batean beheko aldea izendatzeko erabiltzen zutela eta, mendeen joatearekin, ondoan zegoen gainak ere izen hori hartu zuen. Jakina, lekuko zaharragoak agertuz gero, etimologia hau berrikusi beharko litzateke, egungo lekukotzarekin oztopo fonetikorik ez dago, hala ere, bere ziurtasun maila ez da handia, beharbada inguruko ezaugarriek aztarrena eman dezakete etimologiaren zuzentasuna epaitzeko.

Enbokadi toponimoa

 Enbokadi da Ataungo toponimo baten oinarria:

Enbokadisoroko zelaia
Embokadi sooko zelaye: (= la planicie de la heredad de Embokadi). 1816, estercolar en “Embocadi soro”. Según tradición en dicho sitio existio un redil llamado Gurutzagako illorra, propiedad de la casa Guruzeaga.
    Izaera: zelaia
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 009. zk. 3304 erreg.

Ataungo toponimia sailaren biltzaileak ez zuen analisi etimologikorik eman eta horrek adieraz dezake harentzat toponimoaren elementuak ezezagunak zirela. Etimologia emateko, alde batera utziko ditugu ezagunak diren elementuak, soro eta zelai eta arreta emango diogu toponimoaren oinarriari, enbokadi- toponimoaren zatiari.
Analisia atzetik aurrera eginez, bukaeran -di atzizkia dugu eta aurrerako beste bat, -ka txikigarria, -ko atzizkiaren aldaeratzat har daitekeena, Larraka toponimoan dagoen bera. Aurreneko zatia geratzen da, enbo- ezezaguna, baina enbor hitza bada eta bilakaera bat da dardarkari bukaeran duten hitz batzuetan fonema hori galtzen dela, horrela gertatzen da hamabi, hamahiru zenbakiekin, hamar eta bi, hiru egitura dutela. Beraz, Enbokadiren egitura litzateke enbo- 'enbor' + -ka + -di. Garai batean *enboka hitza izan zitekeen enbor txikidun landare bat izendatzeko eta haren eremu bat *enbokadi izenarekin ezagutuko zuten. Hitz horiek, beharbada, Ataun ingurukoak baino ez ziren eta gero galdu ziren eta geratu den azken aztarrena toponimo hau da, XIX. mende hasierakoa.

Bakiola toponimoa

 Bakiola da Arrankudiaga-Zolloko auzo bat. Bakiolazarra izeneko auzoa ere bada. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XVI. mendearen bukaerakoa da, Baquiola (1576). Hurrengo mendeetako lekuko ugarietan izen bera agertzen da. Egoera bera dago XVIII. mendeko Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Baquiola [N, TO]
Baquiola (barrio de), Arrancudiaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Baquiola (la casa de) [Baquiola (barrio de)], Arrancudiaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Baquiola (la torre de) [Olalde (barrio de)], Arrancudiaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Vaquiola (la caseria de), Arrancudiaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Vaquiola (la torre vieja de), Arrancudiaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Baquiola_Uieja (la torre de) [Olalde (barrio de)], Arrancudiaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola_Zarra (la casa de) [Baquiola (barrio de)], Arrancudiaga, a.1796,
FogVizcayaMs.

Baquiola [N, NO]
Baquiola (ynquilino) (M(a)r(ti)n de) [Gutialo (varrio de)], Zaratamo, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola escribano (Juan Sierra de), Miraballes, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola escribano (Juan de Sierra), Ceberio, a.1798, FogVizcayaMs.

Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVII. mende hasieratik lekukoak daude:

Baina Bakeola ere agertzen da inguru horren deitura bezala:

Beraz, bi izen ditugu, biak garaikideak, Bakeola eta Bakiola. Bietan bigarren elementua argia da, ola izena, baina aurrekoa ezberdina da, batean izan liteke bake izena eta bestean Bakio herri izenarekin lotura bilatu beharko genuke. Azken toponimo honen etimologiaz aipu laburra dago Alfonso Irigoienen Las lenguas de los vizcainos lanean:

Bakio se registra como Bachio en § 15 [Bachio, 1093, CSM, 281], del antropónimo latino Baccius, cfr. CIL, XI, 2620, Schulze, p. 423. Existe además con suf. -ano la cofradía de Baquijano en Yurreta, cfr. Fog. de 1704, pop. Baki[dž]a.

Bilakabidea alde bietatik gerta zitekeen, Bakeola > Bakiola ala Bakiola > Bakeola. Beharbada lehena zailagoa litzateke XVI. menderako izatea eta bestearen kasuan, herri etimologiak ongi azalduko luke aldaketa, bake hitza ezaguna delako. Bi aukeretatik bakarra onartzeko beharrezkoa litzateke lekuko zaharragoak izatea, XVI. mendekoak edo aurrekoetakoak.

Barbaran toponimoa

 Barbaran da Amurrioko erreka-zuloa, sakana. Lekuko zaharrik ez dago, baina toponimoa, egun dagoen bezala, analiza daiteke. Lehenagoko aldaketak izan badira, ziurrenik etimologia aldatu beharko litzateke, osorik edo zatiz.
Toponimoak bi elementu lituzke, oinarrian Barba antroponimoa eta bukaeran haran izena. Toponimoaren kokapena bat dator emandako etimologiarekin, behintzat, azken elementua, haran, beheko lekuetan izan ohi dela, sakanetan, esaterako.
Antroponimoa ez da ezezaguna euskal lurretan eta toponimo eratorriak ere badira, hemen aztertutako Barbaena eta Barbasagasti toponimoak bezala.
Hala ere, ezin da baztertu oinarrian Barbara emakumezko aldaera izatea, Barbara + haran? Orduan haplologia gertatuko zen, antroponimoaren azken silaba eta haran izenaren hasiera elkartzean batuko ziren. Antroponimo horrek aztarrena utzi du euskal toponimian, Barbaraetxe toponimoan esaterako. Antroponimo honen bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukotza handia da:

Barba antroponimoa, aldiz, galdurik zegoen XVI. mendetik, lekukorik ez da aurkitu mende horretan. Beraz, antroponimo honen erabilera Barbararena baino lehenago galdu zen.

Akeuri toponimoa

 Akeuri da Zeanuriko toponimo bat, baserria eta dorretxea izendatzeko. Gainera, Akeurizarra izeneko baserria ere bada. XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Aqueuri [N, TO]
Aqueuri (el molino de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.
Aqueuri (el molino de) [Asterria (varrio de)], Ceanuri, a.1745, FogVizcayaMs.
Aqueuri (la casa de) [Asterria (varrio de)], Ceanuri, a.1745, FogVizcayaMs.
Aqueuri (la torre de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.
Aqueuri_Torre (la casa de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1704, FogVizcayaMs.
Aqueuri_Zarra (la casa de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenak, XVII. mendearen hasierakoak, daude Dokuklik web-gunean, deitura bihurturik, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta guztiak familia berekoak dira:

Toponimoak, beraz, gutxienez 400 urte iraun du aldaketarik gabe eta bi elementu ditu, bukaerakoa argia da, huri izena delako. Hasierakoa zailagoa da, ake- hori ezezaguna da, baina beharbada aldaketa zahar baten ondorengoa da, euskal hitz zahar batzuetan bukaerako dardarkaria galdu ohi da, adibidez, ezagunak da hamar zenbaki izenarekin sortutako hamabi, hamahiru... Bilakabide hori toponimo honetan gertatu bada, egitura litzateke ake- 'aker' + huri. Gogoan hartzekoa da Bizkaiko beste toponimo bat, aipatutako liburuan lekuko batzuk dituena, Akesolo:

Aquesolo [N, TO]
Aquesolo (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Aquesolo (la casa de) [Oba_de_Abajo (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Aquesolo (la cassa de) [Oar (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.

Dirudienez, honetarako eman ohi den azalpena da, aker + solo, beraz, bilakabide bera hitz berarekin genuke Bizkaian. Dena den, bitxia da aker + huri bezalako elkarketa, normalean PI + huri egitura izan ohi delako, Otxanduri toponimoan bezala. Aker izan liteke baten izengoitia? Dena den, ez da ahaztekoa lurralde berean dagoen Basauri herri izena.

Santruman toponimoa

 Santruman da Elorrioko baseliza bat, badu beste izen bat, San Urbano:

Honetaz gain, Elorrioko beste toponimo batek izen bera du, baina izen lehenetsia Pagatzabenta da eta bere bigarren izena Santruman:

Toponimoaren lekuko zaharrik ez badago ere, analisi errazekoa da jakinik Santruman eta San Urbano izen bera direla. Kontuan izanik euskal izena, hasierako *Sant Urban hagionimoa izango zen, santu izena; ondoren bi aldaketa gertatu ziren, batetik b-n > m-b asimilazioa, euskaraz ezaguna eta azkenik, dardarkariaren metatesia.
Munduaren beste aldean, Kolonbian, bada oso toponimo antzekoa, Páramo de Santurbán. Bizkaiko toponimoetatik bereizten da bi aldaketagatik, gorago aipatuak.

Kristobaregaña toponimoa

 Arabako toponimo zahar honen lekuko bakarra dago, XVI. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

CRISTOBAREGAÑA, 1548, término de la mojonera de Elburgo.

Toponimo zaharra bada ere, gardena da, hiru elementu ditu, bukaeran artikulua, aurrerago gain izena eta azkenik, interesgarriena oinarria da, Kristobare antroponimoa dagoelako:

Kristobare
Cristóbal (gaztelania), Christophe (frantsesa)

Greziar jatorriko Christophoros ('Kristo daramana') izenetik. Kondairak dioenez, Kristobalek jaun indartsu baten zerbitzari izan nahi zuen. Erromako enperadorea eta deabrua zerbitzatu ondoren jendea ibaian zehar garraiatzen ibili zen, Jainkoa zerbitzatu nahiz. Azkenean Jesus bera agertu zitzaion, haur itxuran, eta hau ere ugaldean zehar garraiatu. Honi zor zaio izena. Gidarien patroia da. Santuaren eguna ekainaren 10ean da. Aldaerak: Kostobare, Kostobaro eta Kristobal.

Hau da Kristobal ezagunagoaren aldaera, Kristobalsoro toponimokoa, adibidez. Kristobare aldaeraraino heltzeko bi urrats beharrezkoak genituzke, Kristobal izenetik abiatuz: Kristobal > *Kristobale > Kristobare. Dirudienez, ez da jaso EODAren orrian Kristobareren lekuko zaharrik baina aztergai izan denaren toponimoak erakusten du XVI. mendean edo lehenago Kristobare izan zela, lekuko toponimikoa bada ere.

Kristobalsoro toponimoa

 Arabako toponimo honen lekuko bakarra dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

CRISTOBALSORO, término de la mojonera de Alzania.

Lekuko hori XX. mendearen erdialdekoa izan daiteke baina, hala ere, erabat gardena da, bi elementuak aldaketarik gabe daudelako, alde batetik Kristobal antroponimoa eta bestetik, soro izen arrunta. Kristobal antroponimo gizonezkoa ezaguna da eta toponimian aztarrena utzi du, Kristobaletxea toponimoa esaterako. Kostobal toponimoaren sarreran informaizo gehiago antroponimo honetaz.

Atxintxardi toponimoa

 Ataungo toponimoen artean Atxintxardi dago:

Atxintxardi
Atxintxardi: (= pedrezuelas).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aralar
    Erreferentzia: 25. karp. 398. zk. 10347 erreg.

Toponimo honek antz handia du Atxingardi toponimoarekin, blog honetan aztertua. Bere egituran *atxingarri hitza eta -di atzizkia genituzke, aipatutako sarreran Atxingarri toponimoa ere azaltzen da. Atxintxardi toponimoan -di atzizkia genuke eta oinarrian *atxintxar hitza, Orotariko Euskal Hiztegian ez dagoena, baina bai nahiko antzekoa den hartxinga izena:

hartxinga.
1. "Pizarra (V-gip)" A Apend.
2. (V-gip ap. Iz ArOñ ), artxiña (V-gip ap. Iz ArOñ ).
" Artxínga bat: pedregal de piedra menuda" Iz ArOñ. " Artxínga, artxíña: piedra menuda y suelta. [...]. Artxingia, artxiñia, id. Artxínga-lurra: la tierra con piedrecillas, id. la tierra mezclada con piedrecillas" Ib..

Beharbada hitza garai batean *artxintxar zen eta hasierakoa harri hitzaren eratorpen aldaera litzateke, hartxinga hitzean bezala.

Atxingardi eta Atxingarri toponimoak

 Ataungo toponimian bi dira Atxingardi duten toponimoak:

Atxingardi
Atxingardi: (= pedrezuelas). En su suelo hay muchas pedrezuelas, arri hashar da atxingarrak.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 060. zk. 3358 erreg.

Atxingardiguena
Atxingardi guena: (= el termino superior de cascajal de pedrezuelas).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 065. zk. 3364 erreg.

Azkenik, Ataunen bertan Atxingarrizulo toponimoa ere bada:

Atxingarrizulo
Atxingarri zulo: (= hondonada de pedrezuelas).
    Izaera: zuloa
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 062. zk. 3361 erreg.

Hirurek ez dute lekuko zaharrik baina toponimoaren biltzaileak argi zeukan toponimo hauen esanahia, 'pedrezuelas'. Hitza, antza, *atxingarri izan zitekeen, azken toponimoa kontuan harturik. Atxingardi toponimoan -di atzizkia genuke, cf. Ardoi toponimoaren har- 'harri' + -doi. Orotariko Euskal Hiztegian hitz antzekoa dago, hartxinga, lekukotza oso urrikoa:

hartxinga.
1. "Pizarra (V-gip)" A Apend.
2. (V-gip ap. Iz ArOñ ), artxiña (V-gip ap. Iz ArOñ ).
" Artxínga bat: pedregal de piedra menuda" Iz ArOñ. " Artxínga, artxíña: piedra menuda y suelta. [...]. Artxingia, artxiñia, id. Artxínga-lurra: la tierra con piedrecillas, id. la tierra mezclada con piedrecillas" Ib..

Beharbada *atxingarri da hartxinga + harri, eta ondoren dardarkari disimilazioa gertatu zen. Dena den, hartxinga hitzaren oinarrian har- dago, harri hitzaren eratorpen aldaera eta, beraz, *atxingarri hitzean harri bi aldiz izango genuke.

Zaldibizkar toponimoa

 Zaldibizkar da Mendatako baserri bat. Izendegi ofizialeko lekukoak XVIII. menderaino heltzen dira: Zaldivizcar (1704, 1796), Zaldibizcar (1798)... Geroko lekukoak berdintsuak dira eta ez dute informazio gehigarririk.
Toponimoa deitura ere bada eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVII. mendearen erdialdetik lekukoak badira:

Toponimoa aldatu gabe agertzen da eta, dirudienez, horixe litzateke jatorrizko izena. Hala bazen, bi elementu izango zituen, zaldi eta bizkar, biak izen arruntak. Toponimoaren interpretazioa zailagoa izan daiteke, zaldi baten bizkarraren antza zeukan baserri aldeko lekua? Bestela, zaldiak biltzen ziren mendi bateko bizkarra zegoen han? Bizkar, gorputz atala da baina toponimian ezezaguna ez da, horrelakoa da Peterbizkar toponimoa.

Olagizongoa toponimoa

 Olagizongoa zen Eibarko etxe bat, egun desagertua. Izendegi ofizialean ez dago lekuko zaharrik baina izena argia da erabat eta, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, etimologia arazo gabea da. Toponimoaren bukaeran artikulua eta -ko atzizkia dago, etxe izenetan ohikoa baina genitiboa askoz erabiliagoa da. Oinarriko hitza olagizon hitz elkartua da:

olagizon.
(V, G, AN; Lar, VP 69r, H (+ -lh-)) Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg .
Ferrón. "Herrero, en las herrerías grandes olagizona, en las de tienda errementaria " Lar. " Olagizonak eta errementariak, prakatxu zarrak eta begiak gorriak (V-och)" A (con algunas variantes, tbn. en Iz ArOñ 102 y EZBB II 78).
[..]

Toponimoak zaharra izan behar du, olagizonen garaia aspaldian itzali zelako. Burdinolen garaiko hitzak toponimiara igaro zirenen artekoa dugu Eibarko hau eta gehiago badira, Txipitzallekoa toponimoa bezala.

Angaliturri toponimoa

 Angaliturri da Ataungo bi toponimoren oinarria:

Angalliturribekoa
Angaliturri beekoa: (= Andragal iturri del término inferior).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Inzarzu-Insusti
    Erreferentzia: 24. karp. 178. zk. 9694 erreg.

Angalliturrierreka
Angaliturri erreka: (= regata de Andragal iturri). 1758 “Andragallaiturri”.
    Izaera: erreka
    Kokalekua: Inzarzu-Insusti
    Erreferentzia: 24. karp. 177. zk. 9693 erreg.

Angaliturri izenaz gain, beste elementuak dira, beheko eta artikulua eta erreka izena, baina interesgarriena, zalantzarik gabe Angaliturriren oinarrian dago. Azken elementua iturri da eta hasierakoa erabat iluna litzateke ez bagenu XVIII. mendeko lekukoa, toponimoa guztiz argitzen duena, Andragallaiturri (1758), hau da, Andragalla iturri. Andragalla izen elkartua litzateke, horrelakoak ez dira gutxi euskal antroponimian, Andramiliamadura toponimoan Andramilia antroponimo emakumezkoa dago, hau da, andra + Milia. Andragallaren bigarren izena Galla litzateke. Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta ez da lekukorik aurkitu. Horrek esan nahiko luke azken bost mendeetan erabili ez dela. Hala ere, Galla izeneko emakume ospetsu bat dago Gipuzkoako historian eta San Juan de la Peñako kartularioan hainbat aldiz agertzen da, bigarren liburuan. Aurkitutako lekukoak XI. mendearen erdialdekoak dira. Lehena 96. agirikoa, 1048. urtean:

Ego humillima Galga de Ipuçcha servorum Domini ultima ancilla...

Hurrengoa 117. agirian, 1055. urtekoa:

Ego quidem senior Garcia Açenariz et dona Gayla... [...] tradidi dona Gailla de anime Enneco Garziaiz...

Eta azkena, 175. agirian, 1056-1064. urteen artekoa:

Et ego Blasquita, filia de domna Galga et de senior Garcia Azenarez...

Antroponimoak hiru grafia izan zituen, Galga, Gayla eta Gailla, eta horrek erakusten digu alboko palatala bat zegoela, hau da, egun Galla bezala idatziko genukeena. Jakina, Oñatiko toponimoaren Andragalla ez da ziurrenik agirietakoa, baina antroponimoaren lekukotzak argi uzten du erabilera urrikoa izan zela. Beraz, toponimoaren sorrera data ez dago XI. mendetik oso urrun eta Erdi Arokoa izan zelako ziurtasun ia erabatekoa izan dezakegu.

Zapataobia toponimoa

 Arrasateko toponimo honen lekuko bakarra dugu, XV. mendekoa eta ikus daiteke Arrasateko toponimia liburuan, 246. or.:

Toponimoa argia da eta hiru elementu ditu, bukaeran artikulua, aurrerago hobi hitza eta oinarrian zapata izena, hitz bera aztergaia izan zen Zapata, zapatari eta zapataritegi hitzak aztertzeko sarreran. Bertan 1475. urteko lekuko bat eman genuen, Zapataritegi toponimoaren barruan baina Arrasateko toponimoan hitza ez dago beste hitz eratorri baten barruan. Bide batez, blog honetako hobi gehienetan, Ansobi toponimoan bezala, 'hilobi' adiera dago, baina honetan, eta Pisaobia toponimoan ere 'zulo' adiera izango luke.

Urrakaenea toponimoa

 Urrakaenea zen Errenteriako etxe bat, bi lekuko ezagutzen zaizkio, XIX. mendearen hasieran, urte berekoak:

1819     Urracaenia
1819     Urracanea

Ikus daitekeenez, toponimoaren bukaera ez zen finkoa, baina elementuak argiak dira, bukaeran genitiboa eta artikulua daude eta oinarrian Urraka antroponimo emakumezkoa:

Urraka
Urraca (gaztelania), Urraque (frantsesa), Urraca (ingelesa)
Erdi Aroan asko erabili zen izena. Nafarroako erregina bat baino gehiago deitu ziren honela. Besteak beste, Antso Gartzeitz erregearen ama aipa daiteke (IX. m.), zein larri zauriturik zegoela ebakuntza eginez erdi baitzen. 991. urtean aurkitu dugu lehen aldiz, Nafarroako Apardozen (Urraka Enecones). 

Antroponimo honen bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta bildutako lekukotza interesgarria da, bilaketa 1500-1700 urte artekoa izan da baina lekukoak 1513-1579 urte artean daude, geroztiko ez da biltzen eta, beraz, XVI. menderako antroponimoaren bizitasuna txikia zen eta mende horretan itzali zen:

Datu hauetaz konfiantza osoa bagenu, toponimoa XVI. mendekoa edo aurrekoa litzateke, baina badakigu hutsune handiak daudela eliz artxibo hauetan. Hala ere, badirudi Erdi Aroa bukatu ondoren antroponimo honen erabilera ere bukatu zen. Beraz, ziurtasun erabatekoa izan ez arren, toponimoaren sorrera aspaldikoa izango zen, beharbada aipatutako mendean edo lehenago.

Unzaliturri toponimoa

 Arabako toponimo honen lekuko bakarra dago, XVIII. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

UNZALITURRI, 1768, heredad en Ciriano.

Lekuko bakarra bada ere, analizatzeko aukera dago, bi elementuz osaturik dago, azkena iturri izen arrunta da eta oinarrian Untzalu antroponimoa litzateke. Dirudienez, bukaerako bokala galdu zuen, beharbada ui bokal soilduz. Baina beste aukera bat dago, Untzalea toponimoaren sarreran Gonzal antroponimoa bazela aipatu dugu, Untzaluren erdal kideetako bat. Agian euskaraz ere erabili zen bien arteko aldaera bat, *Untzal antroponimoa. Izen horretatik ez litzateke inolako aldaketarik beharko.
Laburtuz, toponimo honetan, iturri izen arruntaz gain, antroponimo bat izango zen, dela Untzalu dela beste bat, honen aldaera bat.

Otsazulo, Otsazuloeta eta Otsazulueta toponimoak

 Otsazulo da Bergarako erreka-zuloa, sakana.  Otsazuloeta da Errenteriako baserri bat, Otzazuloeta (1857), Otsazulueta (1992). Gipuzkoako Partzuergo Nagusiko erreka ere bada, baita ere Gabiriako aurkintza bat eta Mutiloako aurkintza bat. Errenteriako udalaren web gunean Otsazuloeta toponimoaren informazioa dago eta lekukotza XVIII. mendean hasten da:

1714     Ozazuloeta
1728     Ozazulueta
1786     Otzazuloeta

Otsazulueta, aldiz, Oiartzungo erreka-zuloa, sakana da eta Legazpiko tontor bat.
Toponimoak nahiko gardenak dira, toponimo hauen oinarrietan otsozulo hitz elkartua dagoelako:

1. otsazulo.
Guarida de lobos.
Orduan sasi, sastraka, otsazulo eta sugeen kabiak baizik etzan. Arr Bearg 288 (ap. DRA).
2. Trampa para lobos.
31 irudia. Gibijo-ko (Kuartango, Araba) otsozuloa. JMB ELG 47.

Hitz honek bi elementu ditu, otso eta zulo eta, toponimoetan behintzat otsazulo aldaera dago. Toponimoen banaketari dagokionez, guztiak Gipuzkoakoak dira, beste lurraldeetan litekeena da beste hitz bat erabiltzea.
Azkenik, Errenteriako toponimoak lekukotza zaharrena du, txistukarietan nabarmena da asimilazioa gertatua zela: ts-z > tz-z. Lekuko hauek, gainera, hitz elkartuaren agerpen zaharrenak dira, Orotariko Euskal Hiztegikoa XIX. mendearen bukaera delako, ia bi mende beranduagokoa.

Amunuri toponimoak

 Bi dira Amunuri toponimoak, bata Araban eta bestea Bizkaian. Arabako eskualdea den Aiarako Amunuri toponimoaren lekuko bakarra F. de Barrenengoaren Onomástica de la Tierra de Ayala bilketa lanetik hartua da, 305. or.:

AMUNIRI.—Heredad.—Véase AMUNURI y AMUÑIRI en Costera.
AMUÑERI.-En «Ayala’ko toki-ixenak», «Euzkadi» cit.—Var. de AMUNIRI.
Opellora - Costera (Barrenengoa, 1989: 325):
AMUNURI.—Heredad.—Véase AMUNIRI y AMUÑERI en Llanteno.
AMUÑIRI.—Heredad.—Var. de AMUNURI.
AMUÑURI.—Heredad.—Var. de AMUNURI.

Arabako Amunuri toponimoaren bilaketa egin da beste liburu batzuetan, ondorio zuzenik lortu gabe: Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan ez dago Amunuri edo antzekorik. González Salazar-en Cuadernos de toponimia 8 Toponimia menor de Ayala izenburuko liburuan ez dago aipatutako herrietan Amunuri edo bere aldaera izan daitekeenik.
Beraz, iturri bakarra aztergai izanik, han agertutako datuak baino ezingo dira erabili. F. de Barrenengoak, itxuraz, aldaera jatortzat Amunuri hartzen du, beste guztiak aldaerak izango zirelako. Kontuan hartu behar dugu Lanteno eta Opellora herri mugakideak dira, eta horregatik gerta liteke toponimo bakarra izanda ere, bi herritan hedatzea. Aldaerak ugariak badira ere, Amuniri, Amunuri, Amuñeri, Amuñiri eta Amuñuri, bi forma nagusitara bildu ahal dira, Amunuri eta Amuñuri, beste guztiak hauen aldaerak, deformazioak, izango liratekeelako. Bizkaiko Amunuri aurkeztu eta gero, analisi etimologikoan sakondu bezain laster, Amunuri edo Amuñuri bi aldaeren onargarritasuna erakutsiko da.
Bizkaiko Amunuri da Gamiz-Fikako baserria. Arabakoak ez bezala, baditu lekuko ugariak eta zaharrak, Erdi Arokoak, hain zuzen. Garai hartako lekukoetan bi aldaera badaude, Amunuri eta Amunori. Lehenaren lekukoak bi liburutan aurki daitezke, zaharrena dago Colección Documental del Archivo Histórico Municipal de Bilbao (1300-1473) liburuaren 89. agirian, 1462. urtekoan, Lope de Amunnuri. Baina lekuko askoz gehiago daude Repartimientos y Foguera-Vecindario de Bilbao (1464-1492) liburuan,  1. agirian, 1464. urtekoan, 29. or., Lope Martines de Amunury [...] Lope de Amunury. Hurrengo biak, agiri beraren 93. or., Martin Saes d’Amunury, çapatero, [...] Martin d’Amunury, su fijo. Azken biak 2. agirian, 1470. urte ondoren, 129. or., Lope Martines d’Amunury [...] Muger e herederos de Lope d’Amunury, su fijo.
Amunoriren lekukoak beste liburu batean daude, Archivo General de Simancas. Registro General del Sello. Vizcaya (1487) liburuaren bi agiritan, 545. agirian, 1487. urtekoan agertzen dira Lope Saes de Amunori, Pedro de Amunori eta Maria Sanches de Amunor (sic). Azken lekukoa dago 570. agirian, 1487. urtekoan, Lope Saes de Amunori, f137, 
Bide batez, liburuaren aurkibide onomastikoaren lekukoak Amonuri bezala agertu dira, baina aldaera hau ez da liburuko inongo agiritan agertu, baizik eta Amunori. Amunori aldaera azaltzeko, kontuan izanik Amunuri garaikidea eta gerokoa, u-u > u-o disimilazioa aipatu beharra dago.
Bi aldaeren arteko lehian lehena nagusitu zen, jatorrizko aldaera, hain zuzen. Aipatu beharra dago Amunori aldaera iturri bakar batean baino ez dela aurkitu.) Izan ere, Erdi Aroko geroztik ez da berriz Amonuri-ren lekukorik aurkitu.
XVII. eta XVIII. mendeetako lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan, Amunuri, Amunudi eta Amunui aldaerak daudela:

Amunuri [N, TO]
Amunuri (la casa de) [Gamiz (en la anteiglesia de)], Munguia (anteiglesia de) (villa de), a.1796, FogVizcayaMs.
Amunuri (la caseria de) [Gamiz (casas auezindadas a)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Amunuri (la caseria de) [Munguia (casas avecindadas a la villa de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.
Amunuri (la cassa de), Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.

Amunudi [N, NO]
Amunudi (Juan de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.
Amunudi (M(art)in de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.

Amunui [N, NO]
Amunui (Dom(ing)o de) [Aransolo_Azecoa (la caseria de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.
Amunui (Fran(cis)co de) [Larracoa (la caseria de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.)

Amunuri formaren bi toponimoen azterketa etimologikoa egiteko orduan, oso erraz igartzen da oinarria izan zitekeen antroponimoa, Amuna, Erdi Aroan Amunna eta Amuna bezala agertu ohi dena, eta orohar, lehenengo aldaera Euskal Herriko kanpoko testuetan, eta bestea Euskal Herrikoetan. Izen honen etimologia aspaldikoa da, Mitxelenak eman baitzuen bere Apellidos vascos liburuan (s.v. 44. Amunna):

Amunna n. pr. (vasc. amona, amuna 'abuela'): top. Ammunola hacia 1150 (BRSVAP, V. 425); ap. Amunabarro, Amunategui. Antrop. Amuna Sanz (Leire, 1097 y 1177), Amuna Eneconiz (ib., 1177), ambos en Luchaire, Amunna mora (CSM 214, 1074), etc.; y. también la Vida de Sancta Oria de Berceo. Como el vasc. aitona (cf. Bonuspater CSM 114, 1038, Bonipatri ib. 100, 1030), está formado con el adjetivo on 'bueno'.

Amunuri toponimoez, bietan aldaerak ditugu Amuna + huri egitura erabat aplikatzea ez dela erakusten dutenak, Arabako kasuan sudurkari sabaikaria dutenak eta Bizkaikoan Amonuri aldaera zaharra. Horrela izanik, Arabakoan, oinarria Amuna izan zitekeen edo Amunna. Arabako toponimoaren aldaera sabaikariduna azaltzeko hainbat azalbide bilatu ahal dira, beharbada arkaismoa da, jakinik Aiarako eskualdean erdararen eremua nahiko zaharra dela. Bi hizkuntz komunitate bizi baziren, toponimoak bikotea izan zezakeen, erdaldunek Amuñuri, euskaldunek Amunuri. Gerora, bikoiztasun horri gure egunetara helduko zen, nahiz eta aspaldian inguru hartan hizkuntza bakarra izan. Baina hori ez litzateke azalpen bakarra. Amunaren ondoren Amuña bazen, euskal eremuan aldaera hori adierazkorra izan zitekeen, hipokoristikoa. Baina toponimoan bi aldaerak bizi izan ziren bat gailendu gabe. Azkenik, n/ñ bikotearen adibide gehiago badaude, behintzat bat gehiago Derendano toponimo zaharra behin baino gehiagotan Derendaño bezala ageri izan da, inolako arrazoirik gabe, kontuan hartuz jatorria *Terentiano zaharra izan daitekeela.
Beraz, Amuñuri aldaera arkaismo ezaugarria izan liteke. Gamiz-Fikako Amunuri, aldiz, diferentea da. Mitxelenak adierazi bezala, antroponimoaren jatorria euskarazko amuna, amona izenean duenez, gerta liteke *Amona aldaera PI bihurtzea. Eta *Amonuri bezalakoa sortu ondoren, bokal metatesia gertatu eta Amunori aldaera sortu zen. Edo, besterik gabe, Amunuri > Amunori aldaera ezohikoa sortu zen, bizitza laburra izan zuena.