Behorlegi toponimoa

Behorlegi, frantsesez Behorleguy, Nafarroa Behereko herria da. Euskaltzaindiko onomastika datuen arabera, Behorlegi toponimoaren lehenengo lekukoak XIII. mendekoak dira: beorlegui (1218, 1259), beorrleguy (1264). Hasperena duen lehenengo lekukoa ere urte horietakoa da: behorleguy (1292). Hasperena gora behera ez du aldaerarik erakutsi azken 800 urteetan, beraz, egonkortasun handiko toponimoa litzateke. P. Salaberriren Nafarroa Behereko herrien izenak. Lekukotasunak eta etimologia liburuan biltzen ditu eginiko etimologiak, gehienetan behor eta hegi/-tegi elementuak ikusten dituzte, nahiz eta tarteko /l/ albokoa arazoa izan, 27-29. or.:

Behorlegi / Béhorléguy
Etimologia azalpenak:
Hatanek (1895: 15) ‘behor-leku’ erranahia ematen dio. Vinsonek ere behor ‘jument’ dakusa Behorlegi izenean, Behobia-n bezala (1909: 354), nahiz normalean euskal toponimoetan animali izenik ez duen ikusi nahi izaten (ibid., 352); bukaera legi ezezaguna da, Irulegi-n eta Ustelegi-n (burdin meatzea da hau) dugun bera. Zernahi dela, horren oinarrian-edo leg ‘coupure, passage, fente’ datekeela ere badio (ibid., 351).
Mitxelenak erraten du (AV, 148, 194) oinarrian be(h)or dugula eta atzizkia -egi leku atzizkiaren aldaera datekeen -legi dela, Aranguren ibarreko Irurlegi herri hustuaren izenean edo Iruñeko Laturlegi-n dugun bera. Lafonek (1954: 250) Nafarroako Ealegui “petite agglomération au nord de Pampelune” aipatzen du eta dio Ea-n oinarritua dagoela eta atzizkia Beorlegi-n dugun bera dela. Hondarreko izen honetan behor ‘jument’ dago aipatu autorearen arabera, eta, irudi duenez -egileak ez du garbiro erraten-, -egi tokizko atzizkia. Ikertzaile honen iritzian tarteko -l- hori ez da argia.
Lemoinek (1977: 190-19 1) behor eta -legi, -tegi ‘abri’ dakuski izen honetan; behor-tegi ‘parc à cavales’ ere aipatzen du. Txarrena da gero behor hitza latineko equa-rekin lotu nahi duela, «en admetant un B initial et un r final euphoniques». Dauzat & Rostaingek (1983 [1963]: 67) lehen osagaia iluna dela diote eta menturaz euskarazko behor datekeela; bukaerako -gui euskal atzizki lekuzkoa da autore hauen ustean. Ez dute, halarik ere, tarteko -le- hori zer den zehazten.
Orpustanek (1990: 113-114, 1999: 60) ere behor dakusa Behorlegi-ren lehen elementutzat; bigarren osagaia herriaren kokalekuari erreferentzia egiten dion -(h)egi ‘bord, créte, sommet’ da ortzaiztarraren iritzian, Behorlegi Mendibe-ri kontrajartzen diona. Nolanahi ere, badirudi -(h)egi hori -egi-rekin (gero -tegi bilakatu zenarekin) berdintzen duela, haren ustez ‘berokia’, ‘babeslekua’ («abri») duen atzizkiarekin, alegia. Ildo honetatik, ez du baztertzen Behorlegi-ren jatorrizko adiera ‘behor berokia, behor babeslekua’ izan zitekeelakoa. Bigarren osagaiaren -l- loturazko fonema dela uste du, trantsiziokoa, toponimian arraroa dena, Alçailegui, Ansalegui, Liçarlain... bezalako ugalde izenetan azaltzen bada ere.
Beranduagoko beste lan batean (1999: 97) zalantza egon daitekeela dio, hegi ‘crête’ ‘sommet’ nahiz -(t)egi izan dezakegulako. Alderdi honetatik Nafarroa Garaiko Beortegi toponimoa Nafarroa Behereko Behorlegi-rekin aldera daitekeela uste du.

Blog honetan azaldutako etimologia gehienen ustekoak gara, ziurrenik elementuak behor eta hegi dira, baina ahaztu gabe -tegi atzizkia ere izan litekeela, aldaera zahar batez, cf. jauregi. Baina azalpen oso ezberdina dugu /l/ arazotsurako, jatorrizko toponimoa *Behorregi izango zelako eta gero Behorlegi bihurtu, dardarkari disimilazio batengatik. Fenomeno bera aipatu dugu blog honetako aztertutako beste toponimo batzuetan, hala nola Arlegi, Agurlaeta eta Gorliz toponimoetan.
Beraz, rr > rl disimilazioa gertatu zen toponimo honetan. Lexiko arruntean ere kasuren bat bada, gerla 'gerra' ezagunena da, zalantzarik gabe.