Errialtabaso toponimoa

 Errialtabaso da Dima eta Mañaria artean dagoen tontor baten izena. Lekuko zaharrik ez badago ere, izena erraz analizatzekoa da, kontuan harturik aldaketa batzuk gertatu direla.
Toponimoak hiru elementu izan ditzake, herri + arte + baso. Arte leku postposizioa litzateke, ez zuhaitzaren izena, Eskusarte toponimoan bezala. Agerikoa da arte hitzak aldaketa batzuk jasan dituela, batetik arta- aldaera hartu du, izen eratorrietan ohikoa den bezala, Bidakurutzeta toponimoan bide -> bida- aldatu den bezala. Azkenik, dardarkari disimilazioa gertatu da, rr-r > rr-l: *Erriartabaso > Errialtabaso. Ondoriozko alta- ere agertzen da Altamugarri-Artamugarri toponimoan.

Eguneraketa (2025-11-14):
Sarreran eman zen etimologia zuzena izan badaiteke ere, beste bat aurkez daiteke, bukaerako hitza baso izango zen baina oinarrian, bi hitz izan beharrean, bat bakarra izango genuke, errieta. Erriartadutxikerra toponimoan bezala, baso hori auzi bidea izango zen eta hortik jasoko zuen izen hori. Hala izan bazen aldaketa batzuk izan ziren, nabarmena izango zen dardakarien disimilazioa, rr-r > rr-l, horrek toponimoa aldatuko zuen eta etimologia aurkitzea zaildu.

Mokorregi toponimoa

Mokorregi da Astigarragako erreka-zuloa, sakana. Badu toponimo eratorri bat, Mokorregiko erreka.
Toponimo hori aspaldikoa da, Erdi Aroko lekukoak ere baditu, Documentación medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. III. 1320-1520 liburuko 50. agirian, 1495. urtean:

... los quales dichos mojones están debaxo de vn espino, e del dicho mojón de Mocorregui a otro mojón que se llama Cabeça de Mocorregui, e d’este dicho mojón a otro que se llama Olla de Oro, el qual está a cabeça de Çarquimindegui, donde está vn sennalamiento de sepultura antigua, e vn grande morcuero de piedras...

Toponimoak bi elementu ditu, azkena hegi ezaguna da, eta hasierakoa mokor izena:

mokor.
I. (Sust.).
1. (V-gip, AN, L-ain, BN, S; -kh- VocBN , Gèze, Dv). Ref.: A; Iz ArOñ.
Terrón; bloque, pedazo. "Extrait de rochers ayant la forme ronde ou presque ronde" VocBN. "Lur mokhor, motte de terre. Azukre mokhor, boule de sucre. Harri mokhor, bloc de pierre" Dv.

Mokor lehenago ere aztertua izan da blog honetan, Mokorroste toponimoan hain zuzen, azken honetan bigarren elementua oste dela.
Mokor hitzaren Orotariko Euskal Hiztegiak dakarren lehenengo lekukoa XIX. mendearen erdialdekoa da, 1857. urtekoa. Beraz, Mokorregi toponimoaren lekukoa 362 urtetan aurreratuko litzateke hitzaren lehenengo agerpena, XV. menderaino eramanez.

Martokoa toponimoa

 Arrasateko etxe hau XVIII. mendetik ezaguna da. Arrasateko toponimia liburuan daude lekuko zahar eta berriak:

Toponimoak ez du aldaera handirik ezagutu, Marticoa (1830) eta Martacua (1930) aipagarriak dira. Bietan oinarria aldatu da, izen ezagunagoen alde, Martiko eta Marta, hurrenez hurren. Lekuko zaharrek erakusten dute izena Martokoa zela, /u/ bokala normala da, disimilazioak eraginda, oa > ua, cf. goxo + -a > goxoa > goxua, eta abar.
Toponimoaren oinarria Marto antroponimoa da, ondoren -ko eta -a. Marto ez da oso izen ezaguna baina Euskal Herrian erabilia izan zen garai batean, antroponimo honetaz informazio gehiago Marto eta Martogana toponimoen sarreran.

Zabardillo antroponimoa

Behin agertzen da Zabardillo izengoitia, Archivo Municipal de Deba. II. Libro de Apeos y Ventas de Tierras Concegiles. (1482-1483) liburuko 2. agirian, 1483. urtean:

... Johan Ybañes de Arenaça e Johan Sanches de Arança e Johan Sanches de Ollaoqui e Johan dicho Çabardillo e Ferrando de Arçuriaga e Johanico de Ansorregui...

Izengoiti hau hipokoristikoa litzateke, oinarrian zabardo izenondoa izango zen eta bukaera aldean -illo atzizkia, hipokoristikoa egiteko. Zabardo izengoitia Erdi Arokoa da, eta A. Irigoienek aztertu zuen Cuestiones de toponimia vasca circumpirenaica izeneko lanean:

Zabarcos, en Sesa, p. j. de Sariñena. Puede proceder de un sobrenombre derivado de zabar, 'persona remolona, abandonada', con sufijo hipocorístico -ko. Con sufijo distinto aparece en Zabardo, formado de la misma manera que lo está bizardo a partir de bizar, 'barba', que en la zona de Munguía, Vizcaya, con variante local bizerdo, significa más o menos 'barbudo', cfr. Toda Maloa Çauar(r)do, Johan Çauardo, García Çauardo, la nuera de García Çauardo (1330, PN-XIV, F. Est., pp. 292 y 296), en Artaxona, y Zabardo submerinus (1193, D. med. Leire, doc. 355).

Beraz, Irigoienek azaldu bezala, zabar + -do > zabardo; ondoren, -illo atzizkia gehitu eta Zabardillo sortuko zen. Atzizki hori erdal jatorrikoa bada ere, euskararen onomastika sisteman sarrera izan zuen.

Martogaztañeta toponimoa

 Martogaztañeta Zeanuriko basoa da. Lekuko zaharrik ez dago, baina aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, toponimoak ez du zailtasun berezirik analisia egiteko.
Toponimoak hiru elementu lituzke, Marto antroponimoa, gaztaina zuhaitz izena eta, azkenik, -eta atzizkia. Marto ez da oso izen ezaguna baina Euskal Herrian erabilia izan zen garai batean eta ziurrenik garai oparoena XVI. mendea izan zen. Marto eta Martogana toponimoen sarreran antroponimo honetaz informazio gehiago.

Ulanberro toponimoa

 Ulanberro da Adunako baserri baten izena.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

*ULANBERRO (2 viv.) (prop.) Aduna

Lortutako lekuko zaharrena XVII. mende hasierakoa da, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, 1625. urte ingurukoa:

Ulamberro, Aduna

Toponimoak bi elementu ditu, azkena berro, toponimian hitz ezaguna, Apaloberro toponimoan ere dagoena. Hasierako elementua ilunagoa da, aldaketa bat jaso du, sudurkarien disimilazio bat: n-n > l-n, Muliate toponimoan bezala. Atzeranzko bidea egin eta *Unanberro izango genuke, hau da, unan- 'unain' + berro, Unalbide toponimoan gertatu zen bezala. Unaileku toponimoan aldiz, unan- eratorpen aldaerarik ez da eta horrek zalantzazko egiten du toponimoaren etimologia.

Unalbide toponimoa

 Goizuetako toponimo honetako informazio osoa Nafarroako Toponimia Ofiziala web-gunetik hartu zen, egun eskuragarri ez omen dena. Hala ere, hartutako irudi batek lekukoak eta datak eskaintzen ditu:

 Toponimoak ez du lekukotza zahar handirik utzi, baina aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, erraz analizatzekoa da. Toponimoak bi elementu lituzke, unan-, unai izenaren eratorpen aldaera eta bide, izen arrunta. Unaileku toponimoaren ageriko etimologia zalantzan jartzeko argudio bat izan zen unan- aldaera ez agertzea eta horri lekuko zaharrenen lekukotza gaineratu behar zitzaion. Goizuetako toponimoan oraingoz ikusten da eratorpen aldaera zaharra indarrean dagoela eta horrek beharbada esan nahi du toponimoaren sorkuntza aspaldikoa dela, baina horretarako jakin beharko litzateke noiz utzi zitzaion unan- aldaera erabiltzeari.

Unaileku toponimoa

 Unaileku izeneko aurkintza Oiartzunen dago.
Oiartzungo toponimia liburuan lekuko batzuk badaude, baita bere etimologia ere, 305. or.:

Unaileku, Parajea.
Aiako Harriaren oinean kokatzen da, Arditurre bailarako gune altuenean. 1620. urteaz geroztik Anailecu (HUA C/5/II/11/1) edo Nailecu (1688, GAO JD IM 1/18/58) gisa dokumentatua. Etimologia argia da: Unai, behi-aziendak zaintzen dituen pertsona.
Unaileku, beraz, unaien geldilekua.
Toponimo erlazionatuak: Unailekuko borda.

Erdi Aroko lekuko zaharrago batzuk agertzen dira bi liburutan, hauetan Oiartzungo agiri zaharrak biltzen dituzte. Lehenengo liburuan, Documentación medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. III. 1320-1520 izenburukoan, XV. mendeko bi lekuko agertzen dira. Zaharrena, 13. agirian, 1470. urtean:

... e dende al pennasco qu’está de fruente abaxando fazia vn arroyo que diz qu’es llamado arroyo de Naylecu, do está al pie de la dicha penna...

Eta azkena, 50. agirian 1495. urtean:

... qu’está junto a la dicha Penna de Aya d’este dicho mojón como baxan al pennasco que se llama Penna Negra, e dende, como deçiende al arroyo de Naylecu, e dende la cuesta arriba al mojón de las tres piedras...

Eta bigarren liburua, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. II. Pleito de los ferrones (1328-1514) izenburukoa da, honetan lekuko gehiago daude, XVI. mende hasierakoak. Lehenengoak, 30. agirian, 1512. urtean:

e los otros seles de cada seys goraviles se llaman Oyerlecu e Basata e Galarrolegui e Olaberia e Fagola e Ylarraçe e Osandola e Çanguio e Peña d’Aya, Naylecu, Gastelu,
[...]
Fue preguntado que qué seles fue en medir este deponiente, dixo qu’el sel de Pena d’Aya e Galarrolegui e Çanguio e Naylecu, fue en cortar y en medir;

Azken hiru lekukoak, 38. agirian, 1514. urtean:

... e en el sel de Ançilas e en el sel de Gastelu y en el sel de Naylecu y’n el sel de Yravrgui de Suso...
[...]
... e de los seles de Ansilaz e Ydiso e Gaztelu e Hunaylecu e Oquellogui e Yraurgui, de suso e de yuso...
[...]
E que sabe e ha notiçia de los seles contenidos en la pregunta porque los ha visto e ha estado en algunos d’ellos, exçepto los seles d’Escorrin e Heranin e Alçate e Ytarrola e Vnaylecu e Oquilogui e Yravrgui de suso e de yuso e Goroscarate e Vasatu e Sorrola, que no los ha visto.

Toponimoak bi aldaera ditu, Naileku eta Unaileku. Zaharrenak Naileku aldaera dutenak dira, baina urteen diferentzia txikia da. Hala ere, Naileku aldaera ez da bakana, bost aldiz agertzen delako eta horrek zailtzen du kakografiaren hipotesia. Unaileku jatorrena balitz, toponimoaren etimologia aski agerikoa litzateke, unai eta leku. Aipagarria da unan- eratorpen aldaera ez erabiltzea, toponimian ohikoa delako. Beharbada horrek esan nahiko luke jatorria ez dela egun hain argi ikusten dena,baina hori ere ez da ziurra.
Naileku zaharrena balitz, izenaren interpretazioa zailduko litzateke, aldaketarik gabe nahi + leku analizatu liteke, "leku gogokoena" esanahiarekin, agian. Beste aukera bat litzateke nagi + leku bezala, Nagiorbe eta Nagiibarra toponimoetakoa bezala, baina horrek esan nahiko luke oso garai goiztiarrean bokalarteko /g/ galdua zela.
Toponimo batzuen analisian gertatzen da batzuetan, gehienetan lekuko zaharrenek analisia argitzen dute, baina gutxitan aurkakoa gertatzen da, toponimo honekin bezala, Naileku zaharrena izateak bi analisi gehiago ematen ditu eta oraingoz ezin erabaki zein den aukera gehien dituena.

Lopegaingobarga toponimoa

Arabako toponimo hau lekuko bakar batez ezaguna da, XVII. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

LOPEGAINGOBARGA, 1667, término mojonera Alda-San Vicente Arana.

Toponimoak lau elementu lituzke, Lope antroponimoa, gain izena, -ko atzizkia eta, azkena, barga izena:

2 barga.
(G-nav). Ref.: A Apend; Iz Als; Satr VocP.
"Barga andia jek, hay una gran vertiente o derrumbadero (es castellano) (G-nav)" A Apend. "Bargi, la pendiente" Iz Als. "Barga gaiztu, gerba gaiztu." Ib. "Barga gainin, en lo alto del derrumbadero" Ib. "(Ergoyena) [...] pendiente muy pronunciada" Satr VocP. Cf. VocNav: "Barca, portillo, espacio entre dos picarras o peñas en la cumbre de un monte (Roncal)".
Bargan hostoa erditik gora hasten denean, hiru egunez denbora txarra. (G-nav). EZBB I 196. (cf. ib. nota: Barga, Urbasa mendiko ipar aldeko hegalari esaten zaio)
1.1
(G-nav, AN-olza). "Rocher" Bon-Ond 138. "Lugar rocoso" Satr VocP.

Bargaren lekuko gehienak nafarrak dira eta toponimoaren herria Nafarroatik oso hurbil dago. Beste alde batetik, toponimo honekin barga izenaren lekukotza 1667. urteraino aurrera liteke.

Zentolenea toponimoa

 Zentolenea da Errenteriako baserri bat, badu toponimo eratorri bat, Zentolenberri, baserria dena eta baita hilerria ere.
Errenteriako Udalaren web-gunean bi toponimoak agerten dira, eta lekukotza ugaria ere ematen dute, Zentolenea toponimoaren zaharrenak:

1786     Centolenea           APO
1794     Centolenea           AME A/1/113
1808     Centolenea           JIJCO
1819     Centolenea           AME C/7/II/1/1
1828     Centolenea           AME B/6/1/4

Askoz gehiago badira, ia beti izen bera dago, baina salbuespen gutxi batzuk badira, XIX. mendearen bukaeran Centonenea behin baino gehiagotan agertzen da. Dirudienez, asimilazioaren ondorioa da, l-n > n-n, baina aldaera ez zen nagusitu eta gerora ez da berriz agertu.
Zentoleneaberri toponimoaren lekukotza oso txikia da, lekuko bakarra baino ez dago:

1990     Zentolenea Berri baserria

Ziurrenik neotoponimoa da, azken hamarkadetan sortutakoa. Horren berritasunak berri izenondo ematen dio, Errandoberri toponimoan gertatuko zen bezala.
Zentolenea askoz zaharragoa da, baina izena ez da ia aldatu. Toponimoak hiru elementu ditu, Zentol antroponimoa, eta -(r)en + -a, jabetza adieraztekoak.
Egun ez da batere ohikoa Zentol, baina Erdi Aroan ezaguna izan zen eta litekeena da mende batzuk ondoren ere irautea. A. Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan lekuko zahar batzuk aurkeztu zituen:

3.327. SENTOL, ÇENTOL: Pero Gil, fijo de Sentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 600 orr.), Vxanavilla-n; Johan Çentol, (1350, PN-XIV, L. Mon.Est., 360 orr.), Mues-en; Pascoal Çentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 607 orr.), Esteilla-n.

Zentol antroponimoak utzitako lekukotza ez da oso handia, baina Zentolenea toponimoak corpus hori handitzen laguntzen du.

Lopegi toponimoa

 Lopegi Trebiñuko aurkintza baten izena da.
XIX. mendeko lekuko bat heldu zaigu Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuaren bitartez:

LOPEGUI, 1827, labrantío de Arrieta de Treviño.

Toponimoak bi elementu lituzke, beharbada, Lope + hegi. Hasierako antroponimoa ziurrenik Lope izan daiteke, baina Lop aldaera ere izan daiteke, edo Lopa, emakumezko aldaera. Antzeko zalantza dago Lopaitz eta Loparria toponimoekin. Lopaldaoste, aldiz, gardena da lekuko zaharrek erakusten dutelako aldaera zaharra Lopealdaoste zela.

Errandoberri toponimoa

 Errandoberri izeneko baserria dago Donostian.
Toponimo hori ez dago Donostiako toponimia lanean, baina badira Errando izenaz sortutako toponimo batzuk:

ERRANDO: Errando (1821, O.P.A., H-572, nº 707), Errando (1891, D.U.A.-D-9-VI-1970-6); Errando aundi (1989, D.U.T.B.). 64-13-8, M. Errando mayor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandoaundi (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-aúndi (41) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-aundía (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).
Errando menor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandochiqui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-chiqui (40) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-chiqui (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).

Toponimoak bi elementu lituzke, Errando antroponimoa eta berri izenondoa.
Antroponimo horretaz informazioa dago Euskaltzaindiaren EODA datu basean Errando sarreran:

Errando
Fernando izenaren aldaera Erdi Aroan. Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko mugan artazuriketan egiten ziren txantxetako antzezlanei ematen zitzaien izen hau. Ikus Ferran.

Donostiako toponimoan Errando zena eraitsi eta eraikitako berria Errandoberri izendatuko zuten, beharbada.

Akulu toponimoa

 Akulu izena bi toponimo eratorriren bitartez ezaguna zaigu, Akuluko erreka eta Akuluko iturria, biak Berastegikoak, Gipuzkoan.
Lekuko zaharrik ez dago, baina izena nahiko argia da jakinik euskaraz badela akuilu hitza, aldaera ugari dituena. Interesgarria da Orotariko Euskal Hiztegiaren oharra, hitz honen tradizioaz:

Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Al Sur se emplean sobre todo akulu entre los vizcaínos y akullu entre los guipuzcoanos (como excepciones hay akullu en Añibarro y akulu en Cardaberaz y Anabitarte).

Beraz, nahiz eta gipuzkoarretan akullu aldaera nagusia izan, salbuespenak ezagunak dira eta beharbada toponimo hau gehitzekoa litzateke azken multzo horri.
Toponimoak akuilu badu, izena eta izana lotu beharrezkoak dira, eta beharbada Akulu izan zen mendi bat, horregatik toponimo eratorriak, mendi aldean ohikoak. Hala bazen, Akutu mendiarekin lotura egin liteke, ideia bera izango zen Aitzorrotz mendietan, Azkoitian, Errezilen eta Zegaman dauden toponimoak, mendien itxurak sortutako izenak.

Lopearria eta Lopearriza toponimoak

Erdi Aroko toponimo hauek Deba aldekoak ziren eta, beharbada, toponimo bakarraren aldaerak izan zitezkeen, baina hemen bi toponimo ezberdin bezala aztertuko dira.
Bi lekukoak agertzen dira Archivo Municipal de Deba. II. Libro de Apeos y Ventas de Tierras Concegiles. (1482-1483) liburuan, biak urte berekoak, Lopearria 124. agirian, 1483. urtean:

Començando en el monte que llaman Lopearria, començando debaxo de la pieça de Lope llamada (blanco), dende adelante fasta las cruzes e segun bienen las cruzes...

Lopearriza, aldiz, 181. agirian, 1483. urtean:

E mas el castañal de Ecurayn como esta çercado alderredor de cruzes en filo de tres a tres, pegado a Lopearriça, ge lo apearon e vendieron.

Lopearria toponimoa gardena da, Lope + harri + -a. Lopearriza izenean Lope + harritza genuke, azken hori harri + -tza dela. Harritza hitzak aztarrena utzi du Hego Euskal Herriko testuetan:

1 harritza.
(V, G, AN), artza (V-ger). Ref.: A (arritza, artza); Etxba Eib.
Pedregal. "Ixa Arrazolarañok arritzia Anboto azpixan" Etxba Eib. Cf. Dv: "Arritze (V), lieu couvert de pierres" y "Arritzeta (V), amas de pierres" ( A); en realidad, ambas formas parecen ser deducidas de arritzetan de Uriarte. Cf. 2 hartze.
Beste batzuek berriz erori ziran arritzetan, non etzeukaten lur asko. Ur Mt 13, 5 (Ur (V) arritzetan; Dv toki harritsuetara). Bildur ikaraz dabil, lokatz ala arritzan, / Egingo ete daben ankea ipiñi. AB AmaE 363. Konstantzi artzako esaten eutsen, portuko artza edo arritza baten ondoan bizi zalako. Echta Jos 220. Zittalok, eztaukazue artza orretan dabillen erresakien bilddurrik? Ib. 59. Ezkongaietan bidexiortzat / nik arturikan trenbide, / arritza artan zapatak guztiz / apurtu bere al dire. Ayesta 137.

Ikus daitekeenez, lehenengo lekukoak XIX. mendearen bigarren erdialdekoak dira eta orduan Lopearriza toponimoak 350 urte baino gehiago aurreratuko lituzke hitz horren agerpen data.
Lopearria izenean nabarmena da Loparria toponimoarekiko antzekotasuna, biak elementu berdinez osaturik izan daitezkeelako.

Martoena eta Martorena toponimoak

 Martoena izeneko baserriak daude Nabarnizen, Bizkaian, eta Aramaion, Araban.
Martorena toponimoa Arrasateko toponimia liburuan dago, lekuko bakarra da, XIX. mende hasierakoa:

Toponimo hauek egitura bera dute, Marto antroponimoa eta -(r)en + -a, jabetasuna adieraztekoak, ohikoak etxe izenetan. Marto antroponimoa ezaguna izan zen Euskal Herrian, Erdi Aroaren bukaeran. Marto eta Martogana toponimoen sarreran Marto antroponimoaz azalpen labur bat eta XVI. mendeko lekuko batzuk daude.
 

Lixiba hitzetik sortutako toponimoak

Euskal Autonomia Erkidegoan badira Lixiba hasiera duten toponimo batzuk, Bergarako erreka bat, Soraluzeko Lixibaerrekea, Ermuko Lixibaeta tontorra, Azkoitiko Lixibajolekualdea aurkintza eta Errenteriako Lixibako Kristo Santua baseliza. Guztien oinarria lixiba da eta arropa garbitzeren jarduerarekin lotutako lekuak dira. Gogoratu behar da euskaraz, garbitzeko likidoaz gain, jarduera bera izendatzeko erabilia izan zela lixiba hitza, arropa garbitzearena.
Batzuk erraz ulertzen dira, horrela, Lixiba eta Lixibaerrekea, biak errekak dira, han jarduten zutelako. Lixibajolekualdea toponimo konpleagoa da, baina elementuak gardenak dira: lixiba + jo + leku + alde + -a. Ez da ohikoa aditzak toponimoetan aurkitzea, baina ezinezkoa ere ez da. Lixibaeta tontorra denez, zaila ikusten da lotura, baina ziurrenik tontorretik behera ura zegoela garbiketa lanak egiteko. Azkena bitxia da, Lixibako Kristo Santua baseliza, eta lixibarekin loturik badago, herri horren ahozko tradizioan erantzuna aurkitu ahalko da.
Garai batean arropa garbitzearena kanpoko jarduera zen eta horrela, toponimoak sortu ziren, lixiba oinarria dutenak edo, Bogadaoste toponimoan bezala, bokata edo bogada hitza, sinonimoa zena.

Akutu toponimoa

 Akutu da Bidania-Goiatz eta Errezilen artean dagoen tontor bat, Gipuzkoan. Gainera, bada Akutuerreka izeneko toponimo eratorria.
Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa argia da nahiz eta euskal hitzik ez izan eite horrekin.
Dirudienez, latinaren acutu hitza dago toponimo honetan, Mendikute toponimoan bezala. Mitxelena bere Guipúzcoa en la época romana lanean hau idatzi zuen toponimo honen etimologiaz:

La etimología latina indicada [mons acutum], partiendo de que -ute no tiene explicación vasca conocida, es satisfactoria. Monte acutu (tipo de denominación muy frecuente: cf. esp. Monteagudo, vasc. Aitzorrotz ya citado, Mendizorrotz, etc.) pudo cambiarse en *Mondacut(e), *Mondecut(e) y después en Mendecute, que parece haber sido la forma antigua del topónimo y sin duda la del conocido apellido. Es natural la sustitución de su primer elemento por el equivalente vasco mendi. Extraña tan sólo la pérdida de la -u (la -e habrá que interpretarla «vocal de apoyo»). La forma del orónimo supone una denominacion antigua, latina, no romanica.

Akutu toponimoan izenondoa bakarrik dago, baina horrekin nahikoa da izenaren ezaugarri nagusia antzemateko. Toponimoa latinez sortu zitekeen edo, beharbada, hitza mailegatua izan zen euskaran eta gero galdu zen, beste asko bezala.

Talea toponimoa

 Talea izeneko toponimoa hiru aldiz agertzen da, Euskal Herriaren sartaldean, Bermeon hiri-auzoa da, Mundakan tontor bat eta Laudion aurkintza bat.
Toponimoa iluna da, baina oso antz nabarmena du talai hitzarekin. Gainera, Bermeoko toponimia web-gunean Talaia toponimoa dago, Talearen berdina, dirudienez.
Toponimoen eta hiz arruntaren lotura zuzena bada, aldaketa bakarra gertatu da, ai > e. Ez da aldaketa ohikoa euskaran eta talai izenaren bildutako lekukoetan ez da behin ere horrela agertu.

Eguneraketa (2022-08-29):
Bada beste azalpen bat, beharbada euskararen bilakaera ezaguturik, onargarriagoa izan daitekeena: Talaia > *Talaa > Talea. Lehenengo urratsean bokalarteko /j/ galduko zen, hau ezaguna da, horrela, Ibaeta < *Ibaieta. Azken urratsean sartaldeko lurraldean ohikoa den bokal disimilazioa gertatu da: aa > ea. Horrela, ez zen beharrezkoa izango ai > e bilakaera ezohikoa.

Arizkunagasall toponimoa

 Bergarako toponimo honetaz Erdi Aroko lau lekuko daude Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan. Lehenengoa, 170. agirian, 1520. urtekoan:

...un castañal que yo he e tengo e poseo en término e juridiçion d’esta villa de Vergara, que ha por nonbre e se llama el castañal de Arizcunagasall, que lindea, de la una parte, con castañal de la casa de Castyllo de Suso

Bigarrena, 171. agirian, 1520. urtekoan:

...e mejor nos pagar los dichos honze mill maravedis, lo qual yo asy otorgo e conozco en el castañal de Arizcunagalsall (?), qu’es en término d’esta villa...

Hirugarrena, 172. agirian, 1520. urtekoan:

... qu’es en término e jurediçion d’esta villa de Vergara y ha por nonbre el castañal de Arizcunagasall...

Laugarrena eta azkena, 173. agirian, 1520. urtekoan:

...por rason de la venta de la tierra castañal de Arizcunagasall...

Hiru lekukotan Arizcunagasall agertzen da, eta batean Arizcunagalsall. Ziurrenik azken hau okerra da, azken silabako albokoa erreplikatu da aurreko silaban, fenomeno berdintsua izan zen Ultzama herri izenean, hasieran Utzama zen, ondoren Unzama eta azkenik Ultzama, Mitxelenak azaldu bezala.
Arizkunagasall oso izen bitxia da, bukaeragatik. Toponimoak bi zati lituzke, Arizkunaga eta bukaera, -sall. Arizkunaga bera erraza da, haritz + gun(e) + -aga. Beharbada tarteko elementua guren izan zitekeen, baina lekukoetan ez dago horren aztarrenik.
Azken zatia da interes handiena duena, sail izan daitekeelako. Ez da oso hitz zabaldua toponimian eta beharbada hau da agerpen urri horietako bat. Orotariko Euskal Hiztegiko lehenengo lekukoa Axularren liburukoa da, 1643. urtekoa, eta Arizkunagasall toponimoarena 1520. urtekoa, beraz, 123 urte lehenagokoa.

Lopaldaoste toponimoa

Lopaldaoste da Bergarako toponimo bat, erreka bat eta bi baserri izendatzen ditu.
Bergarako baserriak - Caseríos de Bergara webguneko Lopealdaoste baserriaren orrian lekuko zaharrak badira, zaharrena Lopealdaoste litzateke, 1791. urtean. Hurrengo urteetako lekukoetan Lopealdauste aldaera nagusiturik dago, Lopealdaste eta Lopaldoste ere agertzen dira, beste aldaera batzuekin batera. Azkenik, Lopaldaoste nagusitu da. Horrela ikus daiteke, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, XX. mendeko bigarren erdialdekoa:

LOPALDAOSTE (LOPE) (2 viv.) (prop.), *Angiozar auzoa, Bergara
LOPALDAOSTE (LOPE) (2 viv.) (prop.), Bergara

Aldaerak aldaera, ematen du lekuko zaharrena osoena dela, Lopealdaoste. Toponimoak hiru elementu lituzke, Lope + alda- 'alde' eta oste. Hiru elementu horiek batuz eta toponimo luzea sortu zen, ondorengo mendetan laburtu zena, tartean aldaketa txiki bat, antroponimoari dagokiona, XX. mendeko lekukoetan azken bokala galdu zuelako. Aldaketa hori ez da ohikoa baina batzuetan gertatzen da eta antzekoa ere gertatu zitekeen Lopaitz eta Loparria toponimoekin, baina azken bi hauetan lekuko zaharrik ez dagoenez, ezin ziur izan toponimo horien hasierako elementuaz.

Obikola toponimoa

 Obikola da Laudioko aurkintza bat. Lekuko zaharrik ez dago, baina izena erraz analizatzekoa da, jakinik aldaketa txiki bat gertatu dela. Erdiko bokala aldatuko zen, jatorriz /e/ zena /i/ bihurtu zelako. Atzeranzko urratsa egin eta *Obekola berreskuratuko genuke. Honek bi elementu lituzke, Obeko antroponimoa eta ola izen arrunta.
Euskaltzaindiaren EODA datu basean badago nahiko informazioa Obeko izenaz:

Obeko
Erdi Aroko euskal izen arruntenetakoa. 804. urtean Valpuestako elizbarrutia sortu zenean Obeco zen lekukoetako bat. 932an Obeco-k eta bere anaiak Añanan (Araba) zeuzkaten lurrak saldu zituz-ten. Franko erabilia izan zen Euskal Herri osoan, eta dokumentazioan nonahi agertzen da. Toponimian ere utzi du aztarna: Udan (Trebiñon) eta Sopuertan (Bizkaia) Obekuri ('Obekoren hiria' jatorriz) deituriko kontzeju eta auzoa ditugu, hurrenez hurren. A. Irigoienen ustez on adjektiboaren hobe konparatiboa dago oinarrian. Bukaeran Eneko izenean agertzen den -ko atzizki hipokoristikoa dugu ikertzaile bizkaitarraren arabera.

Toponimoaren aldaketa beharbada herri etimologiari dagokio, Obeko aspalditik ez da erabilia izan eta orduan, hiztunek izena zertxobait aldatu zuten toponimoaren ulermena hobetzekoa, orduan Obikola sortuko zen, hobi + -ko + ola bezala analiza daitekeena, elementu ezagunez egindako toponimoa izango zen.

Marto eta Martogana toponimoak

 Marto da Arrietako baserri baten izena. Arrietan bertan dago Martogana tontorra.
Lekuko zaharrik ez badago ere, bi toponimoak erraz analizatzekoak dira, jakinik aspaldian izan zela Marto antroponimoa, nahiz eta egun ezezaguna izan. Marto izenaren lekukoak jaso dira Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. mendetik hona jasoak eta horien bitartez Marto antroponimoaren lekukoak bildu dira:

 Ikus daitekeenez, lekukoak Gipuzkoaren sartaldekoak dira, eta ziurrenik handik hedatuko ziren, ingurune hori delako agerpen gehienak biltzen dituena. Marto baserrian izen bereko antroponimoa dago, besterik gehitu gabe. Martogana izenean, Marto + gan 'gain' + -a dago, eta tontorra izanik, beste askotan bezala, izena eta izana loturik daude.
Dirudienez, antroponimo honen jatorria Marta izenean dago, Martanea toponimoa utzi duena euskal toponimian. Marta izena emakumezkoa bazen, Marto gizonezkoa izan zen.

Osintxu toponimoa

 Osintxu, egun, Bergarako biztanle-entitate bat da. Aspaldian haran bat izendatzeko erabilia izan zen, Bergarako baserriak - Caseríos de Bergara web-gunean Osintxu toponimoaren lekuko zaharrak daude eta aurreko mendeetan izena ezberdina zen, Osiranzu bildu delako:

1571, valle y vezindad de OSIRANSU
1661, valle de Osiranzu

Lekuko zaharragoak daude, Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) izenburuko liburuko 53. agirian, 1506. urtekoa:

...el nuestro medio molino de Osyransu, con su presa e calçes, entradas e sallidas, servidunbres, señorio e posesion çevil e natural [...] E lo susodicho fazemos contra vos, el dicho Pero Garçia, por rason que nos aveys a dar e pagar en çenso e renta perpetuamente por el dicho medio molino de Osiransu en cada un año mil maravedis...

Toponimoa, beraz, aldatu zen Osiransu zaharretik Osintxu modernora. Tartean aldaketa batzuk izan ziren, ziurrenik lehena zen dardarkariaren galera eta ondoren /a/ bokala eta azkenik, bukaerako txistukaria aldatu zen.
Aztertzeko izena Osiransu da. Lehenik, atzeranzko urratsak eginez, txistukari asimilazioa izan zen, s-z > s-s, beraz, *Osiranzu berreskuratu dezakegu. Lehenago, beste aldaketa bat izango zen, beharbada sudurkari disimilazio bat, n-n > r-n, *Osinanzu > *Osiranzu, baina hori ez da azalpen bakarra. Ezaguna da sudurkariz bukatutako hitz zahar batzuetan eratorpen aldaeran dardarkari bihurtzen zela: -n > -r, horrela, egun - eguraldi, jaun - jauregi; aldaketak berak osin - osir- bihurketa eragin zezakeen, beharbada.
Laburbilduz: osin > osir- + antzu > *Osirantzu > Osiransu > Osintxu. Bilakaera berdina Gipuzkoako beste toponimo bati gertatuko zitzaion, Oxirondo izenari, hain zuzen. Aipatutako liburu berean behin baino gehiagotan agertzen da, horrela, 20. agirian, 1450. urtekoan:

Ossirondo quarenta e dos fuegos: XLII

Hurrengo lekuko, baina ez azkena 30. agirian, 1490. urtekoan:

En la eglesia de sennora Santa Marina de Oxirondo, a veynte e quatro dias del mes de abril, anno de I mill CCCCº XC annos

Bilakaera izango zen osin > osir- + ondo > Oxirondo, edo osin + ondo > *Osinondo > Oxirondo. Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan toponimo hori aipatu zuen, baina azalpenik gehitu gabe:

506. — osin «sima»: Osinaga (Ojinaga, Oxinaga, Oxiñaga, Doussinague), Osinalde, Osirondo (Ojirondo), Ossiniri; Ocinalde, Ocindegui; Espelosin, var. Espolosin, acaso ezpel, ozpel, ospel «paraje sombrío». Top. Ossin Biriuila, Irache 1258.

Osintxuren bigarren elementua antzu litzateke, toponimian ez da ohikoa baina ale batzuk badaude, Antzuola herri izenean bezala, agian.

Lopearanburarra toponimoa

 Arabako Dulantzi herriko toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Erdi Arokoa, Documentación Medieval de la Cuadrilla de Salvatierra: Municipios de Alegría-Dulantzi, Barrundia, Elburgo-Burgelu e Iruraiz-Gauna liburuan aurkitua A10 izeneko agirian, 1408. urtekoan:

E, otrosi, de la fuente de Atilana a Lope Aranburarra, (y dende a la ermita de San) Felisys, e dende por sobre la pieça que es de Martin Sanchez de Ygoroin, e dende que deçendan a Ruymendi, e de Ruymendi que bengan (al camino viejo, y del) camino viejo que deçendan al rio mayor de Henayo...

Toponimoak hiru elementu lituzke, Lope antroponimoa, eta ondoren haran eta burar 'bular'. Orotariko Euskal Hiztegiaren bular izenaren lehenengo lekukoa Leizarraga da, 1571. urtekoa:  

Bere bulharrari zeraunsón, zioela, Iauna, amatiga akit, othoi niri bekhatoreoni. Lç Lc 18, 13

Hori kontuan harturik, toponimo honen burar aldaerak 163 urte aurreratuko lituzke hitzaren agerpena. Gainera, burar aldaera oso bakana da euskal testuetan. Blog honetan behin agertu da bular hitza, buar aldaerarekin, Otxoamendiko buarra toponimoan.

Arrizapata toponimoa

Bergarako errota bat zen, Erdi Aroko bi lekukorengatik ezaguna, Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan daude biak, 51. agirian, 1506. urtekoan:

... el nuestro medio molino de Arriçapata, que es en juridiçion de la dicha villa, en la ribera del rio que viene de Elgueta, con su presa e calçes e pertenençias e con todas sus entradas e sallidas, servidunbres, señorio e posesion çevil e natural...
[...]
... e vezinos d’él en cada un año en perpetuo por el sobredicho medio molino de Arriçapata e su presa e calçes e lo otro que con ello he reçibydo en el dicho çenso...

Bi lekukoak berdinak dira eta, beraz, aztertzeko izen bakarra dago, Arrizapata. Toponimoak bi elementu ditu, harri eta zapata. Toponimo horretan ez du zentzurik zapataren ohiko adiera, oinetakoak, baina badira egokiagorik:

3. (V-ple-gip, G-to, L-ain, B, BN-baig, Ae; Dv), sapata (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (sapáta); Satr CEEN 1969, 211; CEEN 1969, 369 y 1970, 333; Elexp Berg. .
Zapata, viga sobre la que se apoya el tejado. "Sablière" Dv. "Contrafuerte entre un machón o pilar y las vigas que en él se apoyan" A. "Zapata o kapiriua, cabrio" SMuj. "Viga que se pone a lo largo sobre la pared de la casa" Iz ArOñ. "Carreras [en un hórreo] (Ae)" CEEN 1969, 369. "Soporte de madera que va sobre el remate del muro" Satr ib. 211. "[Vigas] que coronan los muros (Ae)" CEEN 1971, 333. "Traviesa" Elexp Berg.
Goi-agak, kontragoi-agak eta zapatak Otarrain-txabal-en banatu ziran. JAzpiroz 58.
[...]
7. "(V-m-gip), armazón del carro" A.

8. "(V-gip), base de un tabique o cerrado de madera" A.

9. (V-gip ap. Elexp Berg ).
Zapata del freno. "La pieza que roza con la rueda del carro para frenarla" Elexp Berg.

10. "Refuerzo exterior, hecho de cemento o piedra, de una casa" Elexp Berg s.v. matxoi.

Azken adiera honetan aipatzen da harrizkoa izan zitekeela, bide batez, ematen den lekuko bakarra Bergarakoa da, Juan Martin Elexpururen Bergara aldeko lexikoa liburua iturria da. Hala bada, adiera honetako lekukotza ia 500 urtez aurreratuko litzateke.
Zapata hitza ez da ezezaguna blog honetan, Zapata, zapatari eta zapataritegi hitzei emandako sarreran agertzen delako.

Zabaluaga toponimoa

 Markina-Xemeingo tontorren artean bada Zabaluaga izenekoa.
Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa erraz analizatzekoa da, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, behintzat.
Toponimoak bi elementu lituzke, Zabalo izengoitia eta -aga atzizkia. Honek normalean ugaritasuna edo pluraltasuna adierazten zuen, baina batzuetan, leku izengoitia zeukan, horrela, "Zabaloren lurra, eremua" ulertu behar da.
Aldaketa bakarra gertatu omen zen, bokal disimilazio bat, oa > ua. Horrelako bokal disimilazioak oso arruntak izan dira eta, ziurrenik, toponimoa berandu finkatu zelako geratu da aipatutako disimilazioa.
Zabalo izengoitiaz informazio gehiago Zabaloenea, Zabalonea toponimoen sarreran.

Bartolotxuena toponimoa

 Galdakaoko baserrien artean Bartolotxuena izenekoa dago.
Relación toponímica general de Galdácano izenburuko lanean XX. mendeko lekuko batzuk daude, eta toponimo eratorri batzuk, baita Bartolotxulanda izeneko mendia:

Bartolochuena: Heredad de Gumucio.
Bartolochuenalde: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochuenalde-Chiquerra: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochulanda: 1944, monte, zona de Erleches.
Bartolochulanda-Chiquerra: 1944, monte de Erleches.

Bartolotxuena zein Bartolotxulanda toponimoetako oinarria *Bartolotxu antroponimoa da, hau hipokoristikoa da, Bartolo antroponimoan oinarritua, *Bartolotxo antroponimoa bezala, Bartolotxonea toponimoaren oinarria, baina azken honetako atzizkia -txo den bezala, *Bartolotxu izenaren atzizkia -txu da. Hipokoristiko hauek ez daude, baina P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan bada egitura bera duen antroponimo bat, 221. or.:

Matrolotxu (Martolo, Matrolo ‘Bartolo’): Matrolochu (Unamunok darabil, Knörr, 2002: 615).

Hipokoristiko honetan aldaketa batzuk gertatu dira, batetik, hasierako kontsonantea aldatu da, horrelakoa da marka 'barka' hitza. Gainera, metatesia gertatu da, dardarkaria lekuz aldatu delako.
Bartolotxuena toponimoari esker *Bartolotxu antroponimo hipokoristikoa agertu da, *Bartolotxo izenaren oso antzekoa eta Matrolotxu izenaren ia berdina.

Eskusarte toponimoa

 Bergarako toponimoa zen, ezagutzen zaizkion hiru lekukoak agiri berekoak dira, Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan daude, 48. agirian, 1506. urtekoan:

Yten, pongo e e probar entiendo que Martin Perez de Çabalotegui, de cuyos herederos pretenden título Juan Peres de Ugarte, mi parte, e por él e en su voz los caseros e moradores de la caseria llamada Escusarte...
[...]
Yten, pongo qu’este año de I mill DVI, antes qu’el dicho Martin Perez cortase los dos castaños e un nogal en el lugar e tierra contençiosa, fueron allá los dichos Hernand Martines e Juan Perez con sus caseros de Arriçuriaga e Escusarte...
[...]
VIIIº. Yten, sy saben, etc., que los moradores e colonos que tenian tomada en renta la casa e caseria de Escusarte del dicho Martin Perez de Çabalotegui...

Toponimoak ez du aldaerarik eta, beraz, Eskusarte da analizatzeko dagoen izen bakarra. Toponimoa bi zatitan bana daiteke, eskusa- eta arte. Azken hau postposizio ezaguna da, baina ez hasierakoa, eskusa-. Azaltzeko aukera bat izan daiteke ezkur + -tza bezala irudikatzea: Ezkur + -tza > *Ezkurza > *Ezkusa > *Eskusa + arte > Eskusarte. Bi aldaketa gertatuko ziren, rz > s, Askasibar toponimoan bezala, eta gero, txistukari asimilazioa, z-s > s-s, ohikoa hitz arruntetan ere, horrela, sinetsi < zin + etsi.

Bidakurutzeta toponimoa

 Egun, Bidakurutzeta izena Gipuzkoako bi herritan dago, Zumarragan bidegurutzea da eta Seguran, etxe bat. Baina Bergarako toponimoa ere izan zen, Erdi Aroan. Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan dago eskuratu den lekuko bakarra, 100. agirian, 1518. urtekoan:

E despues de lo susodicho, en la dicha villa de Vergara, en la calle de Vidacuruçeta d’ella...

Toponimoaren analisiak ez du zailtasunik, hasieran bidegurutze izen elkartua dago eta ondoren -eta atzizkia. Lekuko honek oso aurreratuko luke bidegurutzeren hasierako data, Orotariko Euskal Hiztegian dagoen lehenengoa XIX. mende hasierakoa delako:

Botatzen badira bidagurutzean ollo beltzaren lumak. Mg in BOEg 2445.

Beraz, hiru mende inguru aurreratu litzateke hitz honen lekukotza.

Bartolotxonea toponimoa

 Toponimo honetaz lekuko bakarra dago, XIX. mende erdikoa, Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika liburuan jasoa, 112. or.:

Bartolotxonea
1857, casa Bartolochoenea (Nomenclátor).

Toponimoak lekuko bakarra badu ere, oso analisi erraza du, oinarrian *Bartolotxo antroponimo hipokoristikoa dago, Bartolo antroponimotik sortua eta -txo atzizki txikigarriaz lagundua.
Bartolo da Bartolome antroponimoaren aldaera laburtua, Euskal Herrian lekukotua Erdi Arotik, jatorri biblikoa du eta eliza kristauaren eraginez Europara zabaldua.

Lopaitz eta Loparria toponimoak

Lopaitz izeneko tontorra Mutrikun dago, Gipuzkoan. Loparria izeneko tontorra Mungian dago, Bizkaian.
Bi toponimoak loturik daude izanetik, biak tontorrak direlako, eta baita izenetik ere. Bietako hasieran lop- dago eta bukaeran haitz eta harri, erabilera toponimiko hauetan sinonimotzat har daitezkeenak.
Hasierako zatia, lop-, ez da erabat ziurra. Lotura agerikoa du Lope antroponimoarekin, baina, beharbada, Lop aldaera izan da bi toponimoen sortzailea. Badago beste aukera bat, Lopa antroponimo emakumezkoa. Lop zein Lopa balitz, aldaketaren beharrik ez litzateke izango, gehienez aa > a bokal fusioa, besterik ez. Lope izango balitz, ea > a gertatu beharko zen, beharbada ia tarteko baten bitartez. Jakina, lekuko zaharrik ez dagoenez ez dago urrats horien aztarrenik.
Azken aukera ere bada Lopaitz toponimorako, Lopeitz patronimikoa, gero, Lopaitz bihurtua, beharbada herri etimologiak lagundua.
Laburbilduz, bi toponimo hauetan, harri eta haitz izateaz gain, Lope antroponimoa izan zitekeen, beharbada Lop aldaera laburtuaz edo Lopa emakumezko aldaerarekin. Toponimoen lekuko zaharrek laguntza eman zezaketen etimologian zehazteko.

Bogadaoste toponimoa

 Bogadaoste izeneko aurkintza dago Laudion, Araban.
Toponimoa gardena da, ez du aldaketarik jaso eta bi elementuz osaturik dago, bogada eta oste. Bi hitzek erakusten dute bere sartaldeko etorkia. Bogada da bokata izenaren aldaera. Orotariko Euskal Hiztegian hitzen arteko banaketa geografikoa zehazten du:

bokata.
Tr. Las formas documentadas en textos de autores labortanos y bajo-navarros son bok(h)ata y bok(h)eta (bokata tbn. en un texto salacenco). Los suletinos y roncaleses emplean bük(h)ata, bukata. Los guipuzcoanos utilizan gobada (Mendiburu, J.B. Aguirre y Soroa), y gobara (Soroa, Iraola, Mendaro Txirristaka, Anabitarte y Etxaide) y los vizcaínos bogada (Moguel, Astarloa y Akesolo).

Bi hitzen arteko ezberdintasunek bere jatorri kanpokoa adierazten dute, latinaren ondorengoak direlako: zaharrena bokata litzateke eta ondorengoa bogada, bokal arteko herskarien ahostuntzea gertatu delako, VkV > VgV eta VtV > VdV. Gobada, aldiz, metatesi baten ondorengoa litzateke, b-g > g-b; eta gobara hitzean bokalarteko d > r gertatu da, ohikoa Gipuzkoako eremu batean.
Bogadaoste antzinagoko lan jardueren isla da, aspaldi bukatuko zirelako bogadak edo bokatak Laudioko leku horretan.

Nekoralde-Nekoralde toponimoa

 Albiturko herriko baserri honek bi izen ditu, iturriaren arabera. horrela, Euskal Autonomia Erkidegoko Izendegi Geografiko Ofizialaren arabera, Nekolalde da. Baina 1:5000 web - Gipuzkoako Foru Aldundiaren webgunearen arabera, Nekoralde izena izango zuen.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

NEKORALDE (prop.)

Lekuko zaharragorik ez dago eskura, baina dauden lekukoekin etimologia eman daiteke. Toponimoak hiru elementu lituzke, Eneko PI, ola izena eta alde postposizioa. Jatorrian, beraz, *Enekolalde izan zitekeen, baina lehenengo bokala galduko zuen Nekolalde bihurtuz. Azken urratsa albokoen disimilazioa izango zen, l-l > r-l gertatuz. Fenomeno antzekoa, baina dardarkariekin, Altamugarri-Artamugarri toponimoan dago, jatorrian Artamugarri zena Altamugarri bihurtu zen, r-r > l-r disimilazioaren eraginez.

Zabalotegi toponimoak

 Zabalotegi toponimoa Gipuzkoan dago, hainbat herritan, salbuespena Ereñoko tontor baten izena, hau Bizkaian. Besteak dira, Azkoitiko alorra eta soroa eta Bergarako soroa.
XX. mendearen bigarren erdian bazen Azkoitian Zabalotegi izeneko baserria, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan dagoena:

ZABALOTEGI (prop.), Santa Kruz ballara

Baserri honen lekukotza XVII. menderaino atzera daiteke, 1625. urte ingurukoa delako Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, Azkoitiko etxeen izenak zerrendatzean,
Zavalotegui. Aipatutako liburu horretan badago etxe bat, Legazpikoa, izen bera izan zuena, Zavalotegui. Toponimo honen lekuko zaharrenak Bergarako baserri baten dagozkio, Archivo Municipal de Zestoa (1338-1520) liburuan daude, behin eta berriz agertuz. Lehenengoak jarriz, 19. agirian, 1426. urtean:

Juan Martines de Çabalotegui, vesino de la Villa Nueba de Vergara

Hurrengoak, 40 urte geroago, 23. agirian 1462. urtean:

En el mançanal debaxo la casa de Çabalotegui [...] e por el jurado d’esta villa fuera fecha entrega e execuçion en la casa e caseria de Çabalotegui [...] que ellos que consentian e consentieron a que fuesen rematados la dicha casa e caseria de Çabalotegui

Askoz gehiago badira liburu horretan, ez da ezberdintasunik ageri, b/v alternantzia grafikoa izan ezik.
Toponimoek luzaroan iraun dute, ziurrenik guztien sorrera Erdi Aroan kokatu beharra dagoelako. Aldaketarik ez da jaso eta beraz, alde horretatik ziurtasuna handia da.
Toponimoak bi elementu lituzke, oinarrian Zabalo izengoitia dago, Zabaloenea eta Zabalonea toponimoen sarreran azalpena luzeago baterako. Azken elementua -tegi atzizki ezaguna da.
Zabalotegi toponimoen ugaritasunak erakusten du Zabalo izengoitia askotan erabilia izan zela.

Semekola toponimoa

 Semekola da Laudioko bizkarra, hegia. Lekuko zaharrik ez dago, baina izena, ezerk aldatu ez badu, nahiko gardena da. Bi elementuz osaturik izango zen, Semeko antroponimo hipokoristikoa eta ola izen arrunta.
Semeko oso antroponimo zaharra da, Akitaniako idazkunetan bere aurrekaria izan zitekeena, Sembecco, agertzen delako. Erdi Aroko lekuko bat ere badago P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuko 155. or.:

Semeko (Seme): Semeco (Zibitze, 1350-53, CPBN, 45. or.). Cf. Akitaniako Sembecconi (Gorr., 1984: 255), zein Lizopen arabera (1931: 110) euskarako seme-rekin erlazionatu behar baita. Elizondon Semecorena etxea zegoen 1727an.

Semekoren oinarrian seme izango zen eta ondoren -ko atzizkia, kasu honetan hipokoristiko funtzioa duena.
Laudioko Semekola toponimoan Semeko badago, oso aspaldiko antroponimoa genuke euskeraren sartaldeko eremu horretan.

Txiskuene toponimoa

 Donostiako baserrien artean Txiskuene izenekoa dago.
XIX. mende bukaerako lekuko batzuk badira Donostiako toponimia lanean:

*TXISKUENEA: Txiskuene, Benta berri (1989, D.U.T.B.). 64-6-7, M.
TXISKUENEA: Txiskuene, Txiskuenia (1989, D.U.T.B.). 64-14-6, m. H-4.

Toponimoan, etxe izen askotan bezala, oinarrian antroponimo bat izango zuen, eta ondoren -(r)en + -a, erabat arruntak etxeei izena emateko. Oinarriko izena *Txisku izango zen, Frantzisko antroponimoaren hipokoristikoa. Dirudienez, ez da oso ohikoa izan euskal lurretan, ez da agertzen, esaterako, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan.
Euskal Herriaren inguruko lurretan hurbilen dauden hipokoristiko horren antzekoenak Katalunian bilatu beharra dago, han daude Cesc, Cesco, Xesc, Xisco, Cisco, Siscu, lehenengo silaba galdua dutenak. Gaztelaniazko Francisco izenaren orrian badira hipokoristiko horiek eta gehiago.
Beste aukera bat izan liteke, zisku hitza, adiera nagusia "diru-poltsa" dena. Ez da ezinezkoa hitz horrekin toponimoa sortzea, baina toponimoa etxea izanik, antroponimo ezagun baten hipokoristiko ez hain ezagun bat erabiltzeak aukera gehiago baditu etimologian ongi egokitzeko.
Blog honetan behin aztertua izan da Frantzisko izena, baina horretan ere, hipokoristikoa izan gabe, aldaketak batzuk jaso zituen, Fraiskozurikoa toponimoak.

Tximon toponimoa

 Tximon izeneko aurkintza dago Trebiñuko konderrian.
Lekuko zaharrik ez dago eta horrek analisia zaildu beharko luke. Toponimo honetako etimologia, aldaketarik gertatu ez bada, blog honetako beste toponimo askoren bera da, antroponimo batez osaturik izango zen, *Tximon. Hau ezezaguna bada ere, jatorri argia du, Simon izenean. Bilakaera ohikoa gertatu da, hipokoristikoak sortzekoa, hasierako kontsonantea sabaikaritua izan da, s- > tx-. Fenomeno hau behin eta berriz agertzen da antroponimian, blog honetan batzuk dira horrela sortuak, Txeru toponimoan Txeru antroponimoa izango zen, Perutik sortua.

Salburua toponimoa

 Salburua da Gasteizko aurkintza bat, auzo bihurtua. Lekuko zaharrik ez dago, baina badira lekuko gehiago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

SALBURU, término en Armentia.
SALBURUA, término de Vitoria, Abechuco, Ariñez y Zurbano.

Toponimoaren bukaera argia da, buru dagoelako, eta -a artikulua, Armentiako toponimoan izan ezik. Baina hasiera ilunagoa da. Aldaketarik gertatu ez bada, erraz analizatzekoa da baina aldaketa txiki baten beharra dago, disimilazio bat. Hasieran bi dardarkari izango ziren toponimoan baina bat aldatu zen eta alboko bihurtu: r-r > l-r. Horrelako aldaketa ezaguna da, Bizkaiko Algorta herriaren izenean ere gertatuko zen, lehenago *Argorta izango zelako, hau da, har- 'harri' + gorta.
Arabako toponimoaren kasuan aurreko egoeran *Sarburua izango zen eta orduan agerikoa da lehenengo elementua, sarri hitza, toponimian nahiko hedatua. Horrela agertzen da Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan:

540. — sarri «espesura» (Azkue, Del acento tónico vasco, 53). J. Gárate (RIEV, XXVI, 352): «zona de arbolado espeso, por Leiza»: Sarria, Sarribeitua, Sarriegui, Sarriguren, Sarrionandia, Sarduy, Sarraga, Sarralde, Sarratea, Sarrondo, Etchessarry, Irisarri (Urisarri), Olasarri, etc. Como adjetivo sarri (escrito erróneamente zarri por Azkue) significa «espeso», como adverbio «a menudo» (cf. ital. spesso), «en seguida», y acaso sea idéntico al participio sarri (=mod. sartu) «entrado, metido». Es seguro que sarri es el ant. participio desplazado en su función primaria por la innovación sart(h)u «entrado» «metido», pero no está atestiguado como tal. Al igual que se supone que fr. fourré ha adquirido su valor actual en el sintagma bois fourré, cabe pensar que hubiera primero un grupo como oi(h)an o baso + sarri: cf. el nombre de población Basussarry, med. Bassessarri, etc.

Balerione toponimoa

 Egun, Balerione da Oiartzungo iturburu bat, baino ez askoz lehenago baserri baten izena izan zen. Oiartzungo toponimia liburuan informazioa bada, baina ez du lekuko zaharrik ematen, 99. or.:

Balerione. Baserria.
Baleio ahoskatzen da eta Ierobi baserriaren ahozko forma da. Honen eratorrien artean daude Balerioneko tunelak eta Balerioneiturri.

Toponimoaren elementuak ezagunak dira, Balerio antroponimoa eta ondoren -(r)en + -a, ohikoak etxe izenetan, artikuluaren ezabaketa, ziurrenik, berria da.
Balerio antroponimoaz informazio gehiago Balerioaga toponimoaren sarreran.

Agotibar toponimoa

 Agotibar Eskoriatzako toponimoa da, Gipuzkoan. Lekuko zaharrik ez dago, baina aldaketa nabarmenik gertatu ez bada, toponimoa erraz analizatzekoa da.
Toponimoak bi elementu lituzke, agot eta ibar. Agotak ziren Nafarroako iparraldean bizi ziren biztanle talde bat, luzaroan bazterketa jasan zutenak.
Toponimo azaltzeko bi bide daude, batean agoten ibarra adierazi nahiko zuten eta bestean, agot izengoitia izango zen, jatorri hartakoa zelako edo arrazoiren batengatik izengoiti hori izango zuelako.
Agot hitza ez da ohikoa toponimian baina inoiz erabilia izan zen, Agotibar toponimoak erakutsi bezala.

Makastilla toponimoa

 Makastilla izeneko malkarra dago Bizkaian, Abadiñoko herrian.
Lekuko zaharrik ez badago ere, dagoen bezala analiza daiteke, eta etimologia eman, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, behintzat.
Toponimoak bi elementu lituzke, artikulua zenbatu gabe, makatz izena eta hil aditza edo partizipioa. Beharbada tartean beste elementu bat izan zitekeen, -di atzizkia. Orduan bere sorrera horrela izango zen: makatz + -di > *makazti + hil + -a > Makastilla. Bestela, makatz + hil + -a > Makastilla.
Makatz hitzak adiera batzuk baditu ere, toponimo honetan, ziurrenik, Orotariko Euskal Hiztegian dagoen lehenengoa litzateke:

1 makatz.
tradizioa
Tr. Documentado en textos meridionales desde Barrutia (eztimakatz).
1. (V-m, G, AN-5vill; Lar, H), makatx (V-gip), makats. Ref.: A; Arzdi Plant1 277; Elexp Berg .
Árbol silvestre. "Arbol no injerto" Lar. "Frutal silvestre" Ib. "Guadapero, peral silvestre" Ib. "Regoldo, castaño borde o silvestre" A. "Makatza, es el arbolito joven (G-goi)" Arzdi Plant1 277."Makiña bat makatz jaten gontsan etxe aurreko makatzai" Elexp Berg. . El supuesto ej. de makatx que DRA atribuye a Hiriart-Urruty se trata en realidad de mahats (v. Eskual 28-5-1919, 4).
Abe nagusijak dira oneek [...] masustabia, makatza, mispillia [...]. Mg PAb 188. Makatz aundi-aundia da. Bai, makatz-tantaia. Iñun be eztot ikusi onelako makatz-tantairik. Alzola Atalak 82. Makatz zar arrotu aundi batek erakusten dauz adar igertuak. Ib. 82. Igon neutsan makatz bati. Gerrika 73. Dozen erdi bat bertso zuretzat, / etxe azpiko makatza. Insausti 258.

Aditzak ez dira ohikoak toponimoetan, baina ale batzuk badira. Mitxelenak bere Toponimia, léxico y gramática aipatzen du Erdi Aroko toponimo bat, barruan hil izan dezakeena:

[...] No es absurdo pensar que -tsu cobrara autonomía a partir de derivados como satsu ‘impuro, etc.’, de sats + -zu, o, en topónimos, en nombres como Sarasua, de sarats + -zu: cf. Sagassaheta, Sagaseta, arriba, nota 8. Así también Iasu yll en Roncesvalles, 1284, como Jaxu en Cize, de i(s)ats + -zu (14).
-
(14) Para jats, nacido por disimilación de isats ‘reclama’, ‘escoba’, véase Estudio sobre las fuentes del Diccionario de Azkue, Bilbao, 1970, pp. 85 y 87; yll muy bien puede ser hil ‘muerto’.

Balerioaga toponimoa

 Balerioaga Orozkoko baserria da. Lekuko zaharrik ez dago baina toponimoa nahiko gardena da eta etimologia erraza du, aldatu ez bada, behintzat.
Toponimoak bi elementu lituzke, Balerio PI eta -aga atzizkia. Antroponimo honetaz A. Irigoienek informazio oparoa eman zuen bere Pertsona-izenak euskaraz nola eman liburuan:

2.219. VALERIO: latinez Valeri(us), -ii. Khristo-ren ondoko lehenengo mendean bazen Valerius Flaccus izeneko poeta ezagun bat. Beste alde batetik ikus IX menderako UALERI Valpuestan: Ualeri hic + feci, (804, Valpuesta, dok. 1). Forma osoa VALERIO da, eta VALERI latinez vokativoa nominativo moduan erabiltzetik aldagarri moduan sortua.
Ikus XIV menderako VALER Nafarroan: Primo Valer Periz, (1366, PN-XIV, F.Tud., 431 orr.), Ablitas-en.
Eta IX menderako UALERI / BALERI / BALERIUS Valpuestan (281); Ualeri hic + feci, (804, Valpuesta, dok. 1); Baleri signum / Balerius presbiter signum, (894, Valpuesta, dok. VII).
————————
281 L. Barrau-Dihigo, ‘Chartes de l’église de Valpuesta du IX au XI siècle”, Revue Hispanique, VII (1900), 274-390 orr.

Normalean -aga atzizkiak pluraltasun esanahia du, baina ez beti, antroponimoekin lotzen denean, esaterako. Adibide asko ez daude, baina gutxi ere ez dira, blog honetan badira ale batzuk, Opilluaga toponimoa bezala, honetan antroponimoa Lopillo izango zen.

Sagutategi toponimoa

 Sagutategi izeneko toponimoa Bergaran izan da. Normalean baserri bat edo etxe bat izendatzeko erabili izan da. Jasotako azken lekukoa Sautegi da, 1991. urtekoa, baina lehenengo lekukoak askoz zaharragoak dira, Sagutategui zen 1564. urtean. hurrengo mendeetan hori izan da gehien jasotakoa, baina XX. mendean laburketak orokortu ziren, horrela 1925. urtean Sagutegui-buru dago, eta urte berean Sautegui. Beharbada laburketa hauetan, oinarriaren ezezagutza galtzearekin batera, herri etimologiaz Sa(g)utegi aldaerara laburtu zuten, hau da, sagu + -tegi.
Toponimoak, blog honetako gehienak bezala, bi elementu izango lituzke, saguta- ezezaguna eta -tegi, oso atzizki ohikoa toponimian, batez ere etxe izenetan. Hasierako elementua zagita euskal hitzaren aldaera litzateke. Aldaketa bakarra gertatu da, i > u bokal aldaketa. Arrazoia ez da argia, baina ezaguna da sartaldeko euskaran hainbat hitzetan /u/ dagoela, beste euskalkietan /i/ dagoen lekuan, horrela, uzen/izen, urun/irin bezalako hitz bikoteak badira. Beharbada hitz hauetan gertatutako fenomeno bera izan da, ziurra dena hitza, analisia zuzena bada /i/ zuela, latinean sagita zena, euskaraz zagita izatera iritsi zela.
Baina bada beste azalbide bat, bokalen disimilazioa, hain zuzen. Jandustegi toponimoan ikusi bezala, i-i batetik u-i izatera heldu zen. Beharbada toponimo honetan ere disimilazioa izan da, *Sagitategi zahar batetik.
Beste aldetik, txistukaria <s> da, baina zagita hitzaren lekukoetan ere badago sagita aldaera.
Beraz, bilakaera hauxe izango zen: sagita + -tegi > *Sagitategi > Sagutategi. Beharbada etxe horretan zagitak egiten zituztelako izan zuen izen hori.

Zabaloenea eta Zabalonea toponimoak

 Oso izen antzekoak dituzten etxe horiek Gipuzkoan daude, Zabaloenea baserria Jauregi bailarakoa da, Hernanikoa.
Zabalonea etxea Txikierdi Auzokoa da, Usurbilgoa.
Azken honen lekuko bat dago, XX. mendearen bigarren erdikoa, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

ZABALO ENEA (col.) Txiki Erdi ballara, Usurbil

Lekuko zaharragorik ez badago ere, toponimoak gardenak dira, alde batetik Zabalo elementu antroponimikoa izango zen, ondoren etxe izenetan ohikoak diren -(r)en + -a.
Badago zabalo izena, arrain mota bat dena:

zabalo.
(V-m-gip). Ref.: A Apend; Zubk Ond 238.
"Pez marino que se interna en los ríos" A Apend. "Platusa" Zubk Ond 238. v. txabaloi.

Baina hitzaren egokitasuna gorabehera, Zabalo behin baino gehiagotan agertzen da XVI. mendean, adibidez, El triunfo de las élites urbanas guipuzcoanas: nuevos textos para el estudio del gobierno de las villas y de la Provincia (1412-1539) liburuko 44. agirian, 1533. urtean:

Miguel Zabalo
[...]
Juan Zabalo

Lekuko hauetan Zabalo izengoitia litzateke, gizonezkoei emanda, oinarrian zabal izenondoa dago eta azken aldean -o atzizkia, erromantze batetik jasoa, generoa emateko, Apalo antroponimoan bezala, Apaloberro toponimoaren oinarria dena.
Zabalo izenak izan zuen hipokoristiko bat, *Txabalo, Txabalonia toponimoaren bitartez ezaguna.

Arriagana toponimoa

 Arriagana bi aldiz agertzen da Arabako toponimian. Datuen iturria Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburukoa da:

ARRIAGANA, término de Betoño. Id. de Amárita.

Betoño eta Amarita dira Gasteiztik oso hurbil dauden bi herri, eta elkarren artean hurbil daude, baina litekeena da bi toponimo izatea. Hala ere, horrek etimologiarako ez du garrantzirik.
Toponimoak bi elementu lituzke, bata Arriaga toponimoa bera eta bestea gan 'gain', artikulua zenbatu gabe. Horrela azaldurik geratuko litzateke tarteko /a/ hori, harri + gan + -a izateko aukera deusezten duena.
Bi elementuak batzerakoan haplologia izeneko fenomeno fonetikoa gertatu da, bi silaba berdinak edo oso antzekoak elkarren ondoan jartzen direnean, batzen dira, bat bakarra geratuz. Beraz, Arriaga + gan + -a > *Arriagagana > Arriagana.
Aipatutako fenomeno ez da ezohikoa, blog honetan bada beste bat Ametzagaña toponimoa, hain zuzen. Horretan ere, haplologia gertatu zen, eta horren aztarren bakarra lekuz kanpoko tarteko /a/ hori litzateke.

Txukasene toponimoa

 Donostiako toponimo honetaz lekuko bakarra aurkitu dugu, Donostiako toponimia izeneko lanetik jasoa:

Chucasene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.).

Nahiz eta beste iturririk ez izan, toponimoa nahiko argia da, garai hartako lekukoa ongi jasorik badago. Oinarrian *Txukas antroponimoa izan daiteke, eta ondoren -(r)en + -a egitura ohikoa, nahiz eta toponimo honetan artikulurik gabe jaso.
*Txukas hipokoristikoa litzateke eta jatorrizko izena Lukas antroponimoa ongi egokitzen da. Lukas izen biblikoa ezaguna da, bere ezagutza eta zabalpena eliza kristauaren jardueragatik heldu zaiguna, Euskal Herrian lekukoak badira, XVI. mendetik gutxienez.
Aldaketa bakarra, l- > tx- bilakaera litzateke, bide hau hipokoristikoak egiteko oso arrunta da, Txeru toponimoan Txeru hipokoristikoa dago, Peru antroponimotik sortua, hasierako kontsonantea aldatu da, *Txukas antroponimoan bezala.
Beraz, nahiz eta lekuko bakarra izan, Lukas antroponimotik egindako *Txukas hipokoristikoa izango zen Txukasene toponimoaren oinarria. Horrela, toponimoa azalduta geratu da eta euskal antroponimian beste hipokoristiko bat gehiago dago, *Txukas, hain zuzen.

Txikoleta toponimoa

 Txikoleta pinudia Nabarnizen dago, Bizkaian.
Lekuko zaharrik ez dago eta horrek esan nahi du etimologiaren ziurtasuna gutxiturik dagoela, baina dagoen lekukotza urriarekin etimologia bat eman daiteke, baina hori sendotzeko lekuko zaharragoak beharrezkoak dira.
Toponimoak hiru elementu izan ditzake, txiko + ola + -eta atzizkia. Txiko, ziurrenik, erdaratik hartutako hitza da, 'mutil; txiki' esanahiarekin eta Txikoena toponimoan dagoen hitz bera litzateke, izengoiti moduan honetan ere. Badago aukera txiki izateko, orduan aldaketa txiki bat izango zen, oinarriaren azken bokala galduz, baina eskura dauden datuekin, lehenengo etimologiak ongi azaltzen du toponimo osoa.

Txonuko antroponimoa

 Antroponimo hipokoristiko hau behin aurkitu da, Arabako herri batzuen bilduma batean,
Colección Documental de la Cuadrilla Alavesa de Zuia. II. Archivos Municipales de Arratzua-Ubarrundia y Legutio liburuan dago aipatutako Txonuko A23 izeneko agirian, 1502. urtean, Chonuco de Vrrunaga.
Akatsik ez badago, izena aztertzerakoan nabarmena da bitxia dela, batez ere bukaeragatik. Baina azken zati hori ez da ezezaguna, gaztelaniazko hizkera batzuetan -uco atzizki txikigarria bada, Kantabrian ohikoa da erabilera hori, baita antroponimian ere. Hasiera zatia, txon- hori, Txoan antroponimo hipokoristikoarekin lotu beharko litzateke, Joan izenetik sortua. Liburu berean badago hipokoristiko honekin egindako izen bat, A33 izeneko agirian, 1518. urtean Choanco izeneko gizona aipatua da. Txoan + -ko egitura duena.
Beraz, Joan antroponimoaren beste hipokoristiko bat genuke, -uko atzizkiarekin egina.

Txarrena toponimoa

 Lemoako etxe honen lekukotza Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan dago, guztira lau dira lekukoak, XVIII. mendekoak:

Charrena [N, TO]
Charrena (la casa de) [Mendieta (uarrio de)], Lemona, a.1704, FogVizcayaMs.
Charrena (la casa de) [Urisar (uarrio de)], Lemona, a.1796, FogVizcayaMs.
Charrena (la casa inmediata tambien de) [Urisar (uarrio de)], Lemona, a.1796, FogVizcayaMs.
Charrena (la caseria de) [Goico_Vria (varrio de)], Lemona, a.1745, FogVizcayaMs.

Etxe izen askoren eite bera du, oinarrian antroponimo bat, eta ondoren -(r)en + -a. Toponimo honetan Txarra antroponimoa egokia izan liteke, edo beharbada txar soila. Izengoiti honetaz informazio gehiago aipatutako antroponimoaren sarreran dago. Bestela, Txarran antroponimoa ere izan daiteke, baina orduan hainbat aldaketa gertatuko ziren: Txarran + -(r)en + -a > *Txarranena > Txarrena, sudurkari disimilazioak eraginda.
Toponimo honek erakutsiko luke txar hitzaren erabilera antroponimian, handia ez dena baina ale gutxi batzuk utzi dituena. Ahaztu gabe aukera dagoela oinarrian Txarran izateko.

Txarra antroponimoa

 Erdi Aroko antroponimo honetaz lekuko bakarra dago, Colección Documental de la Cuadrilla Alavesa de Zuia. II. Archivos Municipales de Arratzua-Ubarrundia y Legutio liburuko A22 izeneko agirian  1497. urtean, Charra de Vlibarry.
Irakurketa okerra ez bada, analisia erraza litzateke, baina kontuan hartu beharra dago Txarran antroponimoa bazela, eta garaiko testuetan ohikoa zen sudurkaria adieraztea aurreko bokalaren gainean zeinu diakritiko bat jarriz. Txarran liburu berean agertzen da, behin baino gehiagotan, adibidez, A8 izeneko agirian 1456. urtekoa, Charran de Arçamendi.
Txarra bada, izengoititzat har daiteke, zentzu peioratiboan ezarria, ziurrenik. Besterik gabe txar eta -a artikulua genituzke izengoiti horretan.
Egun, aski bitxia da horrelako izen bat izatea, baina garai zaharretako egoera ezberdina zen, horrela, Malotegi toponimoan Malo dago, pertsona baten izena edo izengoitia zena, cf. erdarazko malo 'txar'. Gaizko antroponimoa ere izan zen Erdi Aroan, oinarrian gaitz duena. Beraz, arazorik gabe onar daiteke pertsona bat izendatzeko Txarra erabiltzea, nahiz eta egun erabilera aski bitxia iruditu.
Gizon honen izena ere bada txar hitzaren lehenengo lekukoa, Orotariko Euskal Hiztegian dagoena Etxeberri Ziburukoaren Noelak liburuan dago, 1630. urtekoa. Beraz, Arabako antroponimoak 133 urtez aurreratuko luke txar hitzaren lehenengo lekukoa.

Txarrantxola toponimoa

 Txarrantxola Debako baserria da.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

TXARRANTXOLA (prop.), Lastur Goia ballara

Toponimoak bi elementu lituzke, *txarrantx(o)- eta ola. Azkena hitz ezaguna da, batez ere toponimian, baina hasierakoa, ez. Antroponimo bat izan liteke, agirietan agertu gabea, oinarrian Txerran/Txarran hipokoristikoa izango zen eta ondoren -txo atzizki txikigarria izango zen. *Txarrantxo, lehenago adierazi bezala, ez da ezaguna, baina ez litzateke inongo oztoporik sortzeko, jakinik bi elementuak ezagunak direla.
Txerran ohikoa da, baina Txarran aldaeraren lekukoren bat bada, Colección Documental de la Cuadrilla Alavesa de Zuia. II. Archivos Municipales de Arratzua-Ubarrundia y Legutio liburuko A8 izeneko agirian, 1456. urtean Charran de Arçamendi izeneko gizona aipatua da.
Txarran aldaera azaltzeko, bokal asimilazioaren ondorioa izan liteke: e-a > a-a. Fenomeno bera beste bokalarekin gertatu zen Txerren toponimoan, azken honetan /e/ gailendu zen. Baina bada beste aukera bat, eR > aR bilakaera sartaldeko euskararen ezaugarria, horrela, barri 'berri' eta garri 'gerri', bezalako hitzen bitartez ezaguna. Bata izan ala bestea izan, bi bokalak berdindu ziren Txarran aldaeran.
Beraz, Txarrantxola toponimoari esker, *Txarrantxo antroponimo hipokoristiko ezezaguna agertu zaigu, eta toponimoa bera azaldu.

Atarragorta toponimoa

 Galdakaoko toponimo zahar honek lekuko bakarra du, XVII. mendearen hasierakoa. Lekuko gehiagorik ez dagoenez, fidagarritasun osoa eman behar zaio heldu zaigun bakarrari eta hori oztopoa da. Dena den, bere bakartasunean badago ere, azalpen etimologikoa badu, ez oso korapilatua.
Lekuko hori Relación toponímica general de Galdácano izenburuko lanetik eskuratu da:

Atarragorta: 1607, sel hacia la zona fronteriza con Larrabezúa, por Artola.

Toponimoak bi zatitan bana daiteke, atarra- eta gorta, korta hedatuagoaren aldaera. Lehenego zatia iluna da, baina aldaketa bat eginez gero, gardenago agertuko da. Metatesi baten beharra dago: atarra- < *arrata-, harrate izenaren eratorpen aldaera litzatekeena.
Beraz, arrata- 'harrate' + gorta > *Arratagorta > Atarragorta. Toponimoa ziurrenik mendi aldean izango zen harrate batetik hurbil.

Txatxin antroponimoa

 Txatxin antroponimo hipokoristikoa behin baino gehiagotan agertzen da Erdi Aroko izkribuetan. Izen honi buruzko informazioa eta interpretazioa dago P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuko 63. or.:

Martie, Martin, Martino, Martina, Matxin -> [...] Txatxin: Chachin Urragui (Arra., 1429, Crespo et al, 1996, 94, 95. or.), [...] Chachin de Ugartondo, [...] (Oñ., 1489, Zu., 1994, 34, 247, 254, 256, 261 eta 266. or.), [...] Chachin (Deba, 1525; Del Valle, 1934: 193).

Beraz, Salaberriren iritziz, Matxin > Txatxin. Lotura horretarako oztoporik ez dago, baina hurrengo mendeetako lekukoetan Txatxin ez zaio lotzen Matxin izenari, Joakini baizik. Horrela, Emiliano de Arriagaren Lexicón etimológico, naturalista y popular del bilbaino neto, 1896. urteko liburuan, 103. or.:

Chachín (Del e. Txatxin.) Familiarmente equivale al nombre de varón Joaquín.

Beste lekuko bat, XX. mendekoa, Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika liburuko 70. or.:

TXATXIÑENEKUA
Txatxiñenekua Chachin, que significa “de Joaquín”, sito en el núcleo de casas de Urki, antiguo Urkidi. La mayoría de las mismas, junto con la ermita de San Lorenzo, han desaparecido con la construcción de la autopista.

Txatxiñenekua toponimoa azaltzeko, Txatxin hipokoristikoaren azalpena ematen du, Joakin izenean jatorria duela esanez.
Bi lekuko hauek erakusten dute azken bi mendeetan lotura egin dela Joakin eta Txatxin hitzekin, baina Erdi Aroko lekuko horietan ere lotura bera dago, edo horiek Matxin dute sorburu? Ezin ziur izan, erabileraren irizpidea kontuan hartu eta Erdi Aroan Joakin ez zen ezezaguna, baina erabilpen urrikoa zen, Matxin, aldiz, askoz gehiagotan agertzen da. Beharbada Matxin > Txatxin lotura benetakoa zen duela 500 urte, baina gero, aldaketa gertatu zen eta lotura berregin zen, Joakin eta Txatxin batuz.