Esuste toponimoa

Zarauzko baserrien artean bazen Esuste izenekoa, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan agertzen den bezala, Aitze ballarakoen artean bildutakoa. Lekuko zaharrik ez dago baina, hala ere, korrespondentzia ia erabatekoa du antroponimo zahar batekin, Itsuste izenarekin. Euskal etorkikoa litzateke eta azterketa etimologiko aipagarria Alfonso Irigoienena da, De re philologica linguae uasconicae V liburukoan: "Ychuste de Echeuetea a.1366 PoblNavarra 531, formado a partir de itsusi / itxusi ‘feo’, como primer miembro de derivado ichus-. Véase Ychusco en (+ -ko)". Aukera ere bada itsu + -ste atzizkiaz osaturik izateko, Itxusko antroponimoa itsu + -sko bazen. Hala uste zuen Mitxelenak, bere Apellidos vascos liburuan Itxusko aztertu ondoren Itsuste-ren aipamena egin zuelako: "544. — -sko suf. diminutivo. [...] en relación con vasc. itsu, itxu «ciego», Guilem Arnalt dicho Ychusco, Navarra 1354 Hay también med. Ychuste.".
Badira diferentzia txikiak antroponimoaren eta toponimoaren artean. Hasierako bokalarena arkaismoa izan liteke toponimoaren kasuan, hau da, e- bokala i- baino zaharragoa izan liteke nahiz eta toponimoaren lekuko zaharrik ez izan eta Itsuste-renak ia 700 urte dituen. Ezaguna da zenbait hitzetan e- > i- bilakaera gertatu dela, ebili > ibili edo, antroponimoaren egitura antzekoagoa izanez, ekusi > ikusi. Beraz, antzinan *etsusi izan liteke eta geroro itsusi bihurtu; edo, oinarria itsu bazen: *etsu > itsu. Horrela balitz, Zarauzko izenak egoera oso zaharraren isla izango zen, Itsuste-ren agerpen guztietan i- hasierarekin beti agertu delako.
Azken diferentzia txistukariaren islapen grafikoan dago, Itsuste-ren lekuko gutxietan badira Isuste bezala idatzirik agertzen direnak eta badira Ichuste grafia hartu dutenak. Ezaguna da bi hots hauek hurbilak direla eta batzuetan txetxekariaren aldeko lerrokera gertatu dela, horrela, antzinako etse zena gerora ia leku guztietan etxe bezala finkatu zen. Itsuste-ren grafia bikoitzean arrazoia grafikoa zen eta ahoskeraren araberakoa? Gainera, ez da ahaztu behar hipokoristikoak sortzeko bide bat palatalizazioa zela, gozo > goxo, Peru > Txeru. Beraz, gerta zitekeen Itsuste > Itxuste bilakaera adierazgarritasuna sortzekoa izatea, baina bi fonemen hurbiltasunak eragozten du ziurtasunez aldarrikatzea, oso lekuko gutxi bildu direlako.