Apatamonasterio toponimoa

 Apatamonasterio da Bizkaiko elizate bat Atxondoko udalerrian. Toponimoaren etimologiaz aipu bat dago V. Yarzaren Notas sobre toponimia de origen romano en Bizkaia, Fontes Linguae Vasconum 120, 379. or.:

Dirudienez, egilearen arabera, bi elementu daude, bata da latin kristaukoa eta bestea gaztelaniazkoa.
Toponimoan bi elementu daude, apate izena, apata- eratorpen aldaera erabiliz eta monasterio, beste euskal hitz bat, erromantzetik mailegatua. Toponimoaren elementuen ordena eta apata- eratorpen aldaera argiak dira jakiteko euskaraz sortutako toponimoa dela eta Yarzak adierazitako hizkuntza nahastea zuzena ez dela.

Txantxola toponimoa

 Txantxola da Bedaroako mendi bat, Bizkaian. Lekukoak XX. mende bukaerakoak dira:

Txantxola Tontorra (1997)
Txantxola (1999)
Txantxola tontorra (2002)

Toponimoan, tontor izenaz gain, bi elementu daude, bukaeran ola izen arrunta eta oinarrian Txantxo, ziurrenik hipokoristikoa. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan agertzen da,60. or.:

Joan(a), Joango, Joaneto, Joana -> Txoan(a) (Choan, NVP, 416), Txango, Txantxo (Santxo-tik ere atera zitekeen. Ikus Del Valle, 1934: 192-193. Irigoienek [1995d: 74] Irungo Txantxotenea oikonimoa aztertzean «Chancho corresponde nítidamente a una forma hipocorística del nombre de persona Sancho» dio), Txoaneto.

Bi aukera daude, baina Santxo > Txantxo bilakaera egiantzekoena iruditzen zaigu. Bide batez, Txantxanea toponimoan *Txantxa izango genuke, hau da, Txantxoren aldaera emakumezkoa, Santxatik sortua.
Azkenik, txantxo izen arrunta ere izana da:

txantxo.
(G-azp-goi-to ap. A).
"Máscara. Txantxoak ikusiezkero negarrez asten zaigu beti mutikoa " A.
Gau-jaietako jolasetan oi diran txantxoak ziruditen. "Las máscaras" . Berron Kijote 210.

Hala ere, Txantxo hipokoristikoaren ezagutza askoz handiagoa zen eta hitz arrunt hori Gipuzkoako eremu batekoa baino ez da. Hori dela eta, hipokoristikoaren aukera lehenesten dugu.

Aunzañarena toponimoa

Aunzañarena izan zen Luzaide aldeko toponimo bat, 1669. urteko agiri batean jasoa, Patxi Ondarraren Funts Onomastikotik. Toponimoa nahiko argia da, hiru elementu ditu, bukaeran genitiboa eta artikulua eta oinarrian, ahuntzain hitz elkartua. Orotariko Euskal Hiztegiko lekukoak kontuan izanik, hauxe litzateke hitz honen hirugarren lekukoa, beharbada lekuko toponimikoetan lehenengoa.

Aretximineta eta Aretximinieta toponimoak

 Aretximineta eta Aretximinieta dira Bizkaiko toponimoak. Lehenengoa Orozkoko basoa da eta bestea Errigoitiko baserri bat. Azken honen lekukotza XVIII. menderaino heltzen da, izendegi ofizialaren arabera: Arechiminieta (1774). Mende horretan lekuko gehiago daude eta denek izen bera dute.
Azkenik, Galdakaoko herrian ere baziren toponimo batzuk, izen bera zutenak, eta Relación toponímica general de Galdácano lanetik hartuak dira:

Arachinieta: (ver Arechinueta, Arechimineta o Archiminieta). Término de Zuazo.
Arechimineta o Archiminieta: (ver Arechinueta). Monte, zona de Bequea.
Arechinueta: (ver Arechimineta o Archiminieta y Arachinieta). Monte, zona de Basozabal.

Dirudienez, Errigoitiko toponimoaren lekuko zaharrek jatorrizko izena gorde dute. Aretximinieta toponimoan hiru elementu ager daitezke, bukaeran -eta atzizkia dago eta lehenago (h)aretx 'haritz' eta imini 'ipini'. Beharbada Bizkaiko bi leku horietan hori gertatu zen, haritzak landatu zituztela. Hala ere, ematen du ipini aditzaren lekua toponimian oso txikia dela, agian leku hauetan nabarmendu nahi zuten ekintza hori. Dena den, toponimoen elementuak oso argiak dira, aldaketa handirik ez dute erakusten, beharbada toponimoak ez dira oso zaharrak, baina etimologiak ez du arazorik batere.

Antxotin izengoitia

 Anchotin izan zen izengoitia bat, Elizondoko auzotar batena.     1589. urteko agirian batean dago, Patxi Ondarraren Funts Onomastikotik jasoa, eta bere analisia ez da zaila jakinik Antso antroponimoak hipokoristiko ugari utzi zituela, tartean Antxote, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan lekukotza dago, azken bi lekukoak nafarrak direla, Antxotin bezala, 174. or.:

Antsote, Antxot, Antxote (Antso, Antxo): Anchot de Guessane (Dg., 1364, Goih., 1966: 330), Anchot d’Urdous (Urdoze, 1396, ibid., 194), «L’ostau d’Anchot, lo maestre» (Eiheralarre, 1412-13, CPBN, 107. or.), Anchote de lanz (Eritzegoiti, 1536, At.p., 1, 8.), Ansote (Irurtzun, 1576, HA.p., 4).

Beraz, Antxote + -in > Antxotin. Horrela, Antso antroponimoaren hipokoristiko ugarietan beste bat dago gehitzeko, Antxotin.

Berberikako gaina toponimoa

 Berberikako gaina da Ziordia herriko mendi bat. Lekuko zaharrenak XVIII. mendearen erdialdean hasten dira:

berberica (1758)
berberica, cerro (1799)
berberika, alto de v. berberikako gaina (1992)

Toponimoaren bigarren elementua gain da, izen egokia jakinik mendia izendatzen duela. Aurrean, -ko atzizkiaz gain *Berberika genuke izen nagusitzat. Toponimoa interesgarria da, bukaeran -ika atzizkia omen dugulako eta atzizki horren multzo nagusia Bizkaian eta Araban dago, sartaldeko atzizkia ohi delako. Hala ere, eremu horretatik kanpo lekuko batzuk aurki daitezke, Nafarroan bertan Zabaldika herri izena dago, baita ere blog honetan aztertutako Mendrika toponimoa, Arabako zein Bizkaiko toponimo batzuekiko lotura nabaria duela. Hori guztia kontuan izanik, izan liteke atzizki hori duena Euskal lurraldeko erdialdeko beste toponimo bat gehiago. Bukaerako elementua azaldu ondoren, oinarria geratzen da eta Burgosko probintzian bada hasiera bera duen herri zen bat, Berberana toponimoa, Euskal Herriko mugan dagoena. Toponimo honetan bi elementu daude, bukaeran -ana atzizkia eta oinarrian antroponimo bat, Barbar(i)us latin jatorrikoa. Antroponimo bera Gipuzkoako Barbariaitza toponimoan ere bada, baina azaldu gabe geratzen da ezberdintasun nabarmen bat, hasierako bi bokalak, /a/ izan beharrean /e/ dira Berberana eta *Berberika toponimoetan baina ez da gertatu Barbariaitza toponimoan. Beharbada latinean gertatutako aldaketa baten lekukoak dira Burgosko zein Nafarroako toponimoak? Oraingoz ez dago erantzunik.

Niminoarena toponimoa

 Baztango etxeen artekoan bazen Niminoarena, Bozateko auzokoa. F. Ondarraren Apeo de Baztán (1726-1727) lanean daude eskuratu diren bi lekukoak XVIII. mende hasierakoak, zehazki, 1726. urtekoak:

86. Niminoarena o Bettroñarena Juan de Martingorena
87. De un cuarto Cathalina de Niminoarena viuda

Toponimoan hiru elementu daude, bukaeran genitiboa eta artikulua eta oinarrian ñimiño, ziurrenik izengoitia. Dirudienez, hitza loturik dago gaztelaniazko nimio hitzarekin, ondoren hirugarren silaban beste sudurkari bat ezarria izan zen, tximino hitzean bezala.
Ñimiño hitzaren Orotariko Euskal Hiztegiko lekuko zaharrena Larramendiren hiztegikoa da, 1745. urtekoa eta, beraz, toponimo nafar honek ia bi hamarkada lehenagora aurreratuko luke lehenengo lekukoa.

Oikia toponimoa

 Oikia, gaztelaniaz Oiquina, da Zumaiako auzo bat, Gipuzkoan. P. Salaberriren eta L. M. Zalduaren Gipuzkoako herrien izenak. Lekukotasunak eta etimologia liburuan askoz informazio gehiago dago, tartean lekukotza kronologikoa, 345-346. or.:

Lekukoak XIV. mendearen erdialdean hasten dira, Okina zein Oikina agertzen dira. Bokalarteko sudurkari gabeko lekukotza aski berantiarra bada ere, ez dago zalantzarik euskal aldaeran aspaldian gertatutako galera islatzen dela. Okina/Oikina txandakatzea azaltzeko, lehenaren jatortasunaren alde egiten dute.
Iritzi berekoa da V. Yarza, bere Nuevas notas sobre toponimia en Guipúzcoa lana lekuko (ASJU, 2024, 58 (1), 105-138), 127. or.:

Lekuko zahar zein berriak daude Euskaltzaindairen EODA datu basetegian, Oikia toponimoaren orrian. Baina lekuko zaharrenak izan daitezke XIII. mende hasierako aipuak, Iratxeko monasterioko lekukoak, 227. agirian, 1203. urtekoan:

Addo etiam huic donationi ecclesiam Sancti Michaelis de Oiquina cum suis pertinentiis, et domos de Garcia Uicinaya de Oiquina cum suis pertinentiis, et solarem quem tenet Domeca Guchia.
[...]
Testes huius donationis et confirmationis sunt: don Pardo de Diacasteilo, Eximinus de Eguiraz, P[etrus] Murcia, Martinus capellanus sancte Marie de Elizmendi, Domicu d’Ona, Eneco Sanz de Aguinaga, Gunçaluo Quintaniella, Munio Iturr Aldeco, Ochando, Gonçaluo Domicuz, Domicu Insauspeeco et totum concilium de Elizmendia et de Oyquina.
[...]
Dedit etiam domna Sancia Pedriz ad Sanctam Mariam de Yrach unam sernam in Oyquina que uocatur pieça de Oyquina, ut habeat et possideat eam per secula cuncta; et dedit...

Ez da ziurra Gipuzkoako toponimoaz ari denik, baina Oikina delako toponimo bat dugu, lau aldiz jarria. Aztergaia den toponimoa balitz, bilakaera ezin argiagoa litzateke: Oikina > Okina eta sarrera honetan hori lehenetsiko da, beste ikertzaileek adierazitakoaren aurka. Hala izan bazen, latineko hitz bat ongi egokitu liteke, officina 'lantegi'. Aipagarria litzateke /f/ fonemaren galera, ezaguna da latinetik mailegatutako hitzetan fonema horren ordez /b/, /p/ agertu ohi zirela, baina beste batzuetan fonema hori galdu ohi zen, cf. iku, edo antroponimian Urti, Fortunius antroponimotik.
Aipagarria den azkena herskariaren gordetzea litzateke, e, i bokalekin silaba egiten denean, latineko mailegu zaharrenetan ez da aldatzen, baina gero, latinean aldatu zenean, mailegatutako hitzetan ere aldaketa islatu zen, garai zaharrenetakoak dira bike, gertu eta berriagoak zeru bezalakoak.
Gorago azalduko denagatik, proposatzen den etimologia zuzena bada, toponimoa zaharra izan liteke edo, beharbada, izen arrunta euskarara mailegatu zen eta horrek esan nahi du hurrengo mendeetakoa ere izan litekeela. Dena den, *oikia bezalako hitzaren aztarrenik ez da jaso.

Estankoa toponimoak

 Estankoa da lau baserriren izena, hiru Bizkaikoak, Muxikan, Ziortza-Bolibarren eta Mallabian, azkena Gipuzkoako Mutiloakoa da, baina honen izena Estanko da. Beste aldetik, Iurretako etxe baten bigarren izena Estankoa da. Izendegi ofizialeko lekukoetan datu interesgarriak daude, Ziortza-Bolibarkoaren lekuko zaharrenetan Estakona agertzen da: Estacona (1704, 1796, 1798...). Egun, dena den, Estankoa da. Mallabiako Estankona zein Estakona ditugu: Estancona (1704), Estacona (1796, 1798).
Mende horretako lekuko gehiago daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan, haietako bat aurreko mendekoa da:

Estancona [N, TO]
Estancona_de_Abajo (la casa de) [Berano (cofradia de)], Mallabia, a.1798, FogVizcayaMs.
Estancona_de_Arriba (la casa de) [Berano (cofradia de)], Mallabia, a.1798, FogVizcayaMs.
Estancona_de_Suso (la casa de) [Berano (cofradia de)], Mallabia, a.1704, FogVizcayaMs.
Estancona_de_Yuso (la casa de) [Berano (cofradia de)], Mallabia, a.1704, FogVizcayaMs.
Estacona (la casa de), Bolibar/Cenarruza, a.1876, FogVizcayaMs. -/Cenarruça, a.1641, FogVizcayaMs.
Estacona (la caseria de) [Zeniga (cofradia de)], Cenarruza, a.1745, FogVizcayaMs.
Estacona (la cassa de), Zenarruza, a.1704, FogVizcayaMs.
Estacona_de_Abajo (la caseria de) [Verano (valle de)], Mallabia, a.1745, FogVizcayaMs.
Estacona_de_Arriba (la caseria de) [Verano (valle de)], Mallabia, a.1745, FogVizcayaMs.
Estacona_de_Suso (la casa de) [Verano (cofradia de)], Mallavia, a.1876, FogVizcayaMs.
Estacona_de_Yuso (la caseria nombrada) [Verano (cofradia de)], Mallavia, a.1876, FogVizcayaMs.
Estacona_Eguia_Esquina (la caseria de) [Verano (valle de)], Mallabia, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoa deitura ere bihurtu zen eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Estacona zein Estancona agertzen dira, lehenak du lekuko gehiago eta zaharrago, baina ez askogatik. Lehenik Estaconaren lekukoak:

Estanconarenak ere ez dira gutxi:

Bi aukera ditugu, Estakona eta Estankona, eta jatorrizkoa aurkitu beharrekoa da. Bietarako argudioak aurkez daitezke eta zaila da erabakitzea Estakona > Estankona ala Estankona > Estakona bilakaeretatik zuzena zein den. Bestelako argudio bat aurkeztuko dugu, blog honetan Estanga eta Istinga toponimoak aztertu ditugu. Toponimo hauetan lotura zegoen urarekin, zehatzago, ura biltzeko egindako lanekin. Euskaraz badira estankatu eta estanku hitzak, erabilera ez handikoak eta mailegu garbiak. Gaztelaniaz estanque izena dago, estancar aditzetik sortua:

estancar
Del lat. vulg. *extancare, y este del celta *ektanko 'fijar, sujetar'; cf. tancar.
1. tr. Detener y parar el curso y corriente de un líquido. U. t. c. prnl.

Azkenik, estanque izenaren adiera nagusia erabilera toponimikorako egokia izan daiteke:

1. m. Balsa construida para recoger el agua, con fines utilitarios, como proveer al riego, criar peces, etc., o meramente ornamentales.

Orain, Estankoa toponimoen azterketa topografikoa. Muxikako Estankoan, Oka ibaia hurbil dago. Ziortzako Estankoan, Artibai ibaia hurbil dago. Mallabiko Estankoan, Izartza erreka hurbil dago eta beste aldean Iturriaga erreka. Azkenik, Mutiloako toponimoan,  Mutiloa erreka hurbil dago.
Toponimo hauetan guztietan hurbil dago erreka bat edo ibai bat. Beraz, sarrera honetan proposatzen dugu Estankoa toponimoen jatorria Estanga eta Istinga toponimoen berdintsua da. Dirudienez, banaketa geografikoa dago, Bizkaian Estankoa eta Gipuzkoan Estanga eta Istinga, baina Gipuzkoako Mutiloakoa da Estanko.
Azkenik, bokalarteko sudurkariaren galera da gertaera oso zaharra, esate baterako, latin zaharreko maileguetan gertatua. Beharbada horrek adieraz lezake toponimo hauek oso zaharrak direla, agian Erromatar Arokoak, Galdakao eta Zeberio diren bezala.

Balentonenea toponimoa

 Balentonenea da Hondarribiko baserri bat. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XIX. mendaren erdialdekoa da, Balentonenea (1857).
Lekuko gehiago daude Hondarribiko toponimia liburuan, 168.-169. or:

Azken mendean Balanton aldaera orokortu da, ziurrenik bokal asimilazioaren eraginez. Lekuko zaharrenetan lehia txiki bat dago Balentine(ne)a aldaerarekin, baina ez zuen aurrera egin. Sarrera honetan analisia Balentonenea aldaeran oinarritzen da, bestea beharbada herri etimologia izango zen, Balentonenea bitxia Balentine(ne)a ezagunagoaz ordezkatuz.
Toponimoak hiru elementu izango zituen, bukaeran genitiboa eta artikulua eta oinarrian, normalean antroponimoa edo izengoiti bat izan ohi da eta honetan bigarren multzokoa litzateke, gaztelaniazko valentón adjektiboa genukeelako:

adj. Arrogante o que se jacta de guapo o valiente. U. t. c. s.
Sin.:
    fanfarrón, bravucón, chulo, jactancioso, camorrista, avalentonado, sobrado, matacuás, chuleta2, perdonavidas, matasiete.

Beraz, gaztelaniazko adjektibo bat izengoiti bihurtua izango zen Hondarribiko toponimoaren oinarria.

Gallaga toponimoak

 Gallaga da Lemoako bi baserriren oinarria: Gallagabekoa eta Gallagagoikoa. Toponimoa zaharra da, deitura bihurtu zelako eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen erdialdetik herri bereko lekukoak daude:

Galdakaoko herrian ere izan zen Gallaga, Relación toponímica general de Galdácano lanean agertzen den bezala:

Herri honetan ere deitura izan zen eta bilaketa bera egin da, Galdakaoko agirietan bakarrik aztertuz eta lekukoak XVI. mendearen bukaeratik agertzen dira:

Datu hauekin oinarriturik, Gallaga toponimoa Bizkaiko bi herritan zegoen, ziurrenik Erdi Arotik. Analisi etimologian hasteko, bukaerako elementua argia da, -aga atzizkia, baina aurrekoa ezohikoagoa da. Aukera bat Galla antroponimoa litzateke, Angaliturri toponimoan dagoena. Hala izan bazen, Bizkaian ere ezaguna zen Galla emakumezko izena eta aztertutako bi toponimoak utzi zituen.