Samikendi toponimoa

Kuartango haraneko Katadianoko leku izena. Lekuko bakarra, Gerardo Lopez de Gereñuren
Onomasticon 5: Toponimia alavesa : seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses  liburukoa:

SAMIQUENDI, 1731, heredades en Catadiano

Lekuko interesgarria da, analisia zuzena bada: *San Bikendi > Samikendi, -nb- > -m- asimilazioa gertatu da, ezaguna garai zaharretan: *senbe > seme. Aztertutako Bikendi antroponimarekin sortutako beste hagionimoetan done hitza ondoan zuten, hala nola Donebikendi edo Donikendi toponimoetan bezala, baina honetan 'San' berriagoaz baliatu ziren, horrek dakarren azalpen beharrarekin; Bikendi, lehen adierazi bezala, laster ordezkatua izan zen erromantzetik igarotako Bixintxo eta Bizente izen berriagoengatik. Toponimoaren historia osoa ezin da ezagutu lekuko bakar batean oinarrituz, baina gerta zitekeen leku izen zaharra *Done Bikendi izatea, done aspaldikoa galdu edo ahaztu, san berriaz ordezkatua izateko. Hortik, San Bikendi izenera aldatu, eta ondoren asimilazioa gertatu. Gerora, ez zen beharko izenaren osagarriez ezagupena izatea, fosildurik gorde baitzen. Kontuan hartu beharra dago Kuartango mugako lekua dela, erdal eremua hurbil izan duelako, eta litekeena da leku horretan Bikendi zaharrari oraindik eustea, XVII. mendeko Oihenarten doné Vikenti bezala.

Almortza eta Almortzategi toponimoak

Gutxienez lau dira Almortza toponimoak, bat Araban eta beste hirurak Gipuzkoan.
Arabakoa, blog honetan aipatutako toponimo asko bezala, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa : seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses (http://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/6872.pdf) liburuan jasoa da:

ALMORZA, 1714, labrantío de Sabando.

Lekuko bakarra da, XVIII. mende hasierakoa, beraz, lekuko zaharra da.
Bildutako besteak Gipuzkoakoak dira, hiru baserri, Donostia, Urnieta eta Villabonakoak. Urnietan, gainera, Almortzategi izeneko baserria ere bada.
Almortza toponimoaren lekuko zaharrenak Erdi Arokoak dira, hala bildu delako lekuko bat Documentación medieval de los archivos municipales de Pasaia y Lezo (1361-1520) liburuko bi lekuko, gizon batenak:

Juan de Almorza, 1457. urtekoa, 19. agirikoa
Jua(n)go de Almorza, 1458. urtekoa, 21. agirikoa

Donostiako baserriaz lehenengo lekukoa XVIII. mende hasierakoak dira, Donostiako toponimia izeneko lanean jasoak:

ALMORTZA: Almorza (1720, Maria Vicenta de, E.H.A.2, 221 v.), Almorza (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Alamorza (1846, casa, D.U.A.-C-5-I-1691-1), Almorea (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Almorza (1899-1903, Caserío, D.U.A-D-21-2034-11); Almortza, Arrizketa bekoa (1989, D.U.T.B.). 64-13-1, m. E-3.

Beste baserrietako lekuko zaharrenak XX. mendearen bigarren erdikoak dira, Iñaki Linazasororen Gizpuzkoako baserriak liburuan jasoak:

ALMORTZA (desh.) Oztaran ballara, Urnieta
ALMORZATEGI (col.) Ergoien ballara, Urnieta
ALMORTZA (col.) Amasa ballara, Villabona
ALMORTZA ZAR (desh.) Amasa ballara, Villabona

Lekuko ugari badaude, Erdi Arotik hasi eta gure egunetaraino heltzen direnak, aldaketarik ez da jaso eta horrek analisia errazten du, Almortza hitza da aztertzeko izen bakarra, Almortzategi toponimoa Almortza + -tegi baino ez delako.
Armoriaga toponimoa aztertzean harmora izena aipatua izan da, 'harri multzoa' esanahia zuena eta toponimian ongi ezaguna. Eta Almortza litzateke harmora + -tza, jakina da hiru silabako hitzetan eratorriak sortzeko azken bokala galtzeko aukera badela, horrela, itsas- 'itsaso' + argi > itsasargi, eta beste asko. Orduan (h)armor- 'harmora' + -tza > *armortza > *almortza. Edo almora aldaera disimilatutik: almor- 'almora' + -tza > almortza.
Nahiz eta egun hiztegietan ez agertu, beharbada, garai batean hitza zabaldua izan zen, harmora izenaren inguru berean, lekukoetan antzematen den bezala.

Donikendi toponimoa

Arabako toponimo honi buruzko bi aipu baino ez dira ezagutzen, biak Gerardo Lopez de Gereñuren
Onomasticon 5: Toponimia alavesa : seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan jasoak:

DONEQUENDI, 1713, labrantío de Gauna.
DONIQUENDI, término de Alegría.

Bi lekukoetatik, bata egungoa da, Dulantziko toponimoa dela adieraziz, Doniquendi; bestea XVIII. mende hasierakoa, Gauna herrixkako nekazaritza eremua, Donequendi. Kontuan izanik bi herriak mugakideak direla, kokapen zehatza jakin gabe ere, bi lekukoak toponimo bakartzat hartuko ditugu.
Toponimo honen azterketa etimologikoaz, Donebikendi toponimoaren azalpena honetarako ere egokia da, done 'santu' eta Bikendi antroponimoa. Erdi Aroko Donebikendi osorik bazegoen ere, Donikendi aldatu da, mendeak ere igaro dira eta bokalarteko /b/ galduko zen eta ondoren ei bokal multzoa soildu zen, lekuko zaharragoan /i/ galduz eta berriagoan /e/. Bebarbada bokal asimilazioak eragina izan zuen aldaketan.
Nabarmentzekoa da Donebikendi eta Donikendi toponimoak Arabakoak direla, santu honen kultuaren sustraien zahartasuna toponimian ere islatu delako.

Armoriagako erreka toponimoa

Armoriagako erreka Errezilgo toponimoa bada, erreka baten izena. Azken elementu hau kendu eta Armoriaga izeneko toponimoa genuke. Lekuko zaharrik ez, baina, hala ere, analisia egiteko oztoporik ez litzateke, toponimoa era ezezagunean ez bada aldatu.
Armoriaga izenak bi zati lituzke, azkena -aga atzizki ezaguna da, baina hasierako zatia aldaturik gertatu da. Oinarriko elementua harmora izena litzateke. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera bi esanahi nagusi lituzke:

1. Muro, pared.
2. Montón de piedras, almora; túmulo.

Baina hitz honen analisi sakona Mitxelenari zor zaio, bere Notas lingüísticas a Colección diplomática de Irache (1969) izenburuko lanean luze diharduelako harmora izenaz:

20. La consonante intervocálica de la forma vasca se podría muy bien explicar a partir de *-i-, hasta como préstamo (cf. lat. mola e incluso moles), pero parece mejor rechazarlo, porque mora está evidentemente relacionado con al. almora «majano o montón de cantos sueltos que se forma en las tierras de labor o en las encrucijadas y divisiones de los términos», según Baráibar (95), quien añade: «En Cuartango (Alava) se denominan almoras unos túmulos o montículos artificiales, bajo los cuales se han descubierto dólmenes. » Vasc. armora fue señalado ya por T. de Aranzadi como uno de los nombres del ‘dolmen’ (96), con lo que coincide lo que escribía Barandiaran: «Con esta palabra [alavesa] almora parece relacionarse el nombre Urrezuloko armurea... con que es conocido el dolmen que se halla en la cumbre de Dorronsorogañe del monte Arantzazumendi, en la línea divisoria de Ataun e Idiazabal» (97). El término está atestiguado en Axular (1643), p. 40, en la forma harmorac, pl., como traducción, al menos aproximada, de maceria lapidum (Prov. 24), y Pouvreau explica harmora por «masure, muraille de bousillages».
El término vasco parece ser un compuesto de (h)arri ‘piedra’: en otras palabras, (h)armora, de donde por disimilación el alavés almora, sería sencillamente ‘mora de piedra(s)’.
_____
(95) Vocabulario de palabras usadas en Alava, Madrid 1903, s. u. Según G. López de Guereñu, Voces alavesas, Bilbao 1958, almora es «morcuero; montón de piedras sueltas» en Laminoria.
(96) Lenengo Euskalegunetako itzaldiak, Bilbao 1922, p. 85 Ss.
(97) El mundo en la mente popular vasca I, San Sebastián 1960, p. 172 y añade: «Morcuero llaman al dolmen en gran parte de Alava y marcuero en Val de Arana (Navarra)... En Ataun hay uno que se llama Beotigiko murkoa... En Urbasa hay dos dólmenes llamados Armorkora aundia... y Armorkora txikia», compuesto también de (h)arri. Vasc. murko es occidental (ya 1596), ‘vasija, jarro, cántaro’, pero Azkue, en las adiciones manuscritas a su Diccionario, recoge ya murko «lurrezko orma, pared de piedra» en Ataun.

Armoriaga toponimoaren bilakaera hauxe izango zen: Harmora + -aga > *Armoreaga > Armoriaga, bi disimilazio bokaliko jasoak, lehenago aa > ea eta ondoren ea > ia.
Orain arte ezagutzen ziren harmora izenaz sortutako toponimoek beste bat dute zerrendan sartzeko, Armoriaga toponimoa.

Eguneraketa (21-09-22)
Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) izenburuko liburuan harmora hitzaren lekuko zaharrena bada, 1. agirian, 1499. urtekoa dena, 91. or.:

E la casa de Arrascue estimaron en veynte e dos
millares pequennos: XXII U pequennos
Las tierras que tiene desde la armora que tiene en las espaldas de la casa, por el camino, fasta fasta (sic) vn arroyvelo qu’es entremedio de Arrascue e Arburua, por el dicho arroyo arriva, dexando de Arburua a mano derecha, subir a dos mojones qu’están, que rreparten tierras con Arburua, con Arrascue e hasta las tierras e armora de Heyçaguyrre e los exidos, estimaron tierras de dos mill pies de mançano.

Bi aldiz agertzen da hitza, erdal testuan, baina oharrik edo itzulpenik egin gabe. Erdal kiderik ez zuten aurkituko eta hitza ulertzeko arazorik ez zuten izango. Lekuko horiei esker harmora izenaren lekuko zaharrenak 500 urte baino gehiago baditu.