Umabaso toponimoa

 Erdi Aroko toponimo honetaz, beharbada Bizkaikoa, lekuko bakarra dago, Archivo Foral de Bizkaia Sección Municipal. Documentación Medieval (1326-1520) liburuaren 20. agirian, 1464. urtean: Juan Lopez de Umabaso.
Agiria kontuan harturik, gerta liteke Orozko ingurukoa izatea aztergai den toponimoa. Bi elementu izango zituen, bukaerakoa argia da, baso izena egun ere ohikoa da, baina oinarrikoa ez da hain argia. Izan daiteke ume izenaren eratorpen aldaera bat: ume > uma-, baina hemen hobetsiko dugu hipotesi antroponimikoa, Uma antroponimo emakumezkoa Erdi Aroan izan zen eta blog honetan aztertutako toponimo batzuen oinarria izan daiteke, Umabe eta Umagortazarra toponimoak bezala, azken hau Galdakaokoa zen, Orozkotik hurbil.

Umabe toponimoa

 Umabe da Bidania-Goiatz udalerriko baserri bat. XX. mendeko toponimoaren lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

UMABE (prop.)

Toponimoan bi elementu izan ditzakegu, bukaeran -be atzizkia, behe hitzaren aldaera laburtua eta oinarrian, Uma antroponimo emakumezkoa, euskal toponimian aztarrena utzi duena, Umagortazarra bezala. Uma oso antroponimo zaharra da, Donemiliaga Kukulako kartularioan agertzen delako, 1. agirian, 759. urtekoan:

Maria, hic roboravi; Amunna, hic roboravi; Monnia, hic roboravi; Eilo, hic roboravi; Donna, hic roboravi; Scemena, hic roboravi; Umma, hic roboravi; Munnoza, hic roboravi [..]

Antroponimo honek ez du lekuko askorik utzi eta horrek esan nahiko luke oso aspaldian galdu zela eta, beraz, Umabe toponimoa oso zaharra izan liteke.

Umako toponimoa

Toponimo honi buruzko informazio guztia Onomasticon 23: Hondarribiko toponimia liburutik jasoa da, bertan bi Umako agertzen dira, lehenengoa itxi bat, gaztelaniaz cerrado, izendatzeko erabilia, 858. or.:

Hurrengo orrialdekoa da Umako izeneko aurkintza edo lekua, 859. or.:

Azkenik, hiru toponimo eratorri daude, Umakoaundi, Umakoko iturria eta Umakotxiki, 859. or.:

Lekukoak ez dira zaharrak, 1831. urteko Umaco, Humaco, gutxi batzuetan Unaco agertzen da, baina kontua izanik lekuko zaharrenak eta gehienak, ez litzateke haintzat hartzekoa etimologia egiteko. Beraz, aztertzeko dagoen izena Umako da eta blog honetan behin baino gehiagotan agertu da Uma antroponimo emakumezkoa, Umagortazarra toponimoan bezala. Bide batez, Umaren oso lekuko zaharra dago Becerro Galicano izeneko bilduman, Donemiliaga Kukulako kartularioan agertzen delako, 1. agirian, 759. urtekoan:

Maria, hic roboravi; Amunna, hic roboravi; Monnia, hic roboravi; Eilo, hic roboravi; Donna, hic roboravi; Scemena, hic roboravi; Umma, hic roboravi; Munnoza, hic roboravi [..]

Toponimoa, baina ez da Uma, Umako baizik eta azken elementu hori -ko atzizki txikigarria izan daiteke, toponimian zein antroponimian ezaguna, Perukonekoa toponimoan, esaterako, Peruko antroponimoa dago, Peru eta -ko atzizkiaz osatua. Beraz, Hondarribiko toponimoan *Umako antroponimo txikigarria genuke, ezezaguna baina dituen elementuak aski ezagunak dira.

Umagortazarra toponimoa

 Galdakaoko toponimo honek lekuko bakarra du, baino nahiko zaharra da, XVII. mende hasierakoa delako, Relación toponímica general de Galdácano lanean dago:

Umagortazarra: 1607, término y llosa en las inmediaciones de Upogana.

Toponimo honek hiru elementu ditu, artikulua zenbatu gabe. Atzean zahar izenondoa, aurrerago gorta, korta hedatuagoaren aldaera zaharra eta oinarriko hitza, antroponimo emakumezko bat da, Um(m)a, Umaran toponimoan ere dagoena. Azken toponimo honen sarreran badira antroponimo honekiko informazioa, lekuko zaharren bat eta bere jatorriari buruzko oharrak.

Umaran toponimoa

Toponimo hau bi aldiz aurkitzen da Bizkaian, Galdamesko auzoa bada, baita erreka ere. Gainera, Laukizko baserria bada. Azken honek badu toponimo eratorri bat, Umarantxu baserria.
Erdi Aroko lekuko batzuk badira, Galdamesko toponimokoak lirateke Repartimientos y Foguera-Vecindario de Bilbao (1464-1492) liburuko Martin de Vmaran, 2. agiria, 1470. urtearen ondoren eta Ochoa de Vmaaran, 4. agiria, 1492. urtean. Azken hau interesgarria da, badirudi toponimoaren egitura zaharra gorde duela, gero ikusiko den bezala.
Lope Garcia de Salazar-en Istoria de las bienandanças e fortunas liburuko lekukoak ere Galdameskoak lirateke, 1475. urte inguruan, aipatutako liburuaren 25. kapituluko Umaran izendunak: Pero Aldillas de Umarán, Martín de Umarán eta Diaguillo de Umarán.
Laukizko toponimoari buruzkoa litzateke Juan Martines de Umaran, Colección Documental de la villa de Plencia (1299-1516) liburuko 5. agiria, 1496. urtekoa.
Mende batzuk geroagokoak dira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuko XVIII. mendeko lekuko ugariak, Galdamesko lekukoak:

"Umaran [N, TO]
Vmaran (la casa en el alto de), Galdames, a.1799, FogVizcayaMs.
-
Umaran [N, NO]
Humaran (Blas de) [San_Agustin (barrio de)], Elorrio, a.1796, FogVizcayaMs.
Humaran (Francisco de) [Ribera (cuadrilla de)], Gueñes, a.1704, FogVizcayaMs.
Humaran (Josef de) [San_Pedro (parroquia de)], Galdamez, a.1704, FogVizcayaMs.
Humaran (Pedro de) [San_Pedro (parroquia de)], Galdamez, a.1704, FogVizcayaMs….
Umaran (Agustin de) [Santa_Maria de Montellano (parroquia de)], Galdamez, a.1704,
FogVizcayaMs.
Umaran (Angela de) [Nuestra_Señora_de_Mercadillo (parroquia de)], Sopuerta, a.1704,
FogVizcayaMs.
Umaran (Bartholome de) [San_Cosme_de_Bezi y San_Bartholome_de_Abellaneda (parroquia de)], Sopuerta, a.1704, FogVizcayaMs.
Umaran (Christobal de) [San_Pedro (parroquia de)], Galdamez, a.1704, FogVizcayaMs..."
Laukizko toponimoaren lekukoak, XVII. eta XVIII. mendekoak:
"Umaran [N, TO]
Humaran (la casa de), Urduliz, a.1796, FogVizcayaMs.
Humaran (la caseria de), Vrduliz, a.1745, FogVizcayaMs.
Vmaran (la casa de), Urduliz, a.1641, FogVizcayaMs., a.1704, FogVizcayaMs."

Etimologiari ekin baino lehenago, bi dira Umaran duten toponimoak, biak nahiko zaharrak dira, Erdi Aroko lekukoak dituztenak. Kronologiari dagokionez, ezin zehaztu bata bestearen ondorengoa denik. Hala ere, Galdameskoak lekukotza nahiko aberatsa du eta Galdamesko toponimoen artean inportantea da, auzo bat izendatzeko adina. Irizpide hori kontuan hartuz, lehentasuna Galdamesko Umaran toponimoarena izango zen eta bestea handik Laukizera eramana? Horrela gertatzeko aukera bazen baina ezin alde batera utzi bi toponimoak bi herritan sortu zireneko hipotesia.
Gutxienez bi izan dira toponimo honetaz azterketa etimologikoa egin dutenak, lehenik Alfonso Irigoien eta gero Fernando Fernández Palacios. Baina sarrera honetan F. Fernández Palaciosen
Lengua e historia del Asón al Cadagua: (épocas prerromana y romana) tesikoa lehenago aztertuko dugu:

"795. (LH Asón-Cadagua)
- Humaran (Galdames)
Arregi, «Ermitas», 3, 1987: 319.
- Humarán (Trucíos)
Llosa en 1863 (Sasía, 1966).
Quizá es un NL mixto, con el esp. humo “producto gaseoso de la combustión incompleta” < lat. fumu(m) “humo” y el vasc. (h)aran “valle”; téngase en cuenta mejor, sin embargo, Zabala, P. de, «Toponimia vasca. Hidrografía. (Continuación)», BRSVAP año 12, cuad. 3º, 1957, p. 307, en donde se recoge el NL Umaran, término de Güeñes, traduciéndolo como “ribera” (2802). La presencia de H- en nuestros NNL, entonces, es producto de una ultracorrección.
———————
2802 Cf. con los versos de A. de Trueba: Vientecillo que subes de Güeñes/ por el hondo regato de Umaran/ y me traes a los campos nativos/ voces de campanas (citado en Arechabala, Reflexiones: 24)."

Bi azalpen etimologiko agertzen dira, lehenengoak ez du sinesgarritasun handirik eta bigarrenak arazo bat du, badirudi euskaraz ez dagoela umaran bezalako hitzik, ez dago Orotariko Euskal Hiztegian eta, beraz, emandako 'ribera' esanahia ez litzateke onartzekoa.
Beste azterketa A. Irigoienen Las lenguas de los vizcainos: Antroponimia y toponimia medievales izeneko lanean badago:

"82. “Umaran, barrio y monte de Galdames”, “arroyo de Gueñes”, “alto de Arcentales”, “llosa de Trucíos, 1863, Humaran”, “térm. de Sopuerta”. En el Map. top. Vizc. se lee Humarán para Galdames. Seguramente entra en su formación el nombre de persona Umma (759, CSM, doc. 1), documentado también como filia sua nomine Humma (812, Dip. per astur doc. 24), tratándose de mujer, y hay también, más tarde, Jaun Umea (1243, El gran Pr Nav., doc. 300), con Jaun como praenomen, ‘señor’, en relación con ume, ‘niño, cría’, en el último caso con -a como artículo. Vmme Sahar fi[lius]… aparece ya en Navarra en la inscripción de Lerga de época romana como nombre de persona, cfr. L. Michelena, TAV p. 19, 1.2. El segundo elemento sería (h)aran, ‘valle’. Existe también “Umaran, peñas de Oqueta”, en Álava, AEF XXVIII (1979), p. 265, así como también Umabe, ‘parte baja de Uma’, caserío de Goyaz, Guipúzcoa, cfr. 1. Linazasoro, Cas. Guip. (131) y al documentarse también Omaduenna (1079, Valvanera, doc. 101), junto a ego Umaduenna (1079, Valvanera, doc. 109), se puede pensar que Oma, barrio de Cortézubi con caseríos del mismo nombre, Homabeazcoa, etc., según la Fog. de 1704, constituye la variante correspondiente con vocalismo romanizante."

Analisi etimologiko hau onargarria da ia osorik baina badu akats bat, Uma antroponimoa eta ume euskal hitza lotzen dituenean. Momategi toponimoaz egindako sarreran *Moma antroponimoa bazela Momadonna eta Mumadonna izenak kontuan hartuta. *Moma bazen, *Muma ere izango zen eta sudurkari disimilazioaren ondoren Um(m)a ere bazen, Irigoienek aipatutako Umma, Donemiliagako kartulariokoa. Mitxelenak bere Fonética histórica vasca tesian, kontsonante hasierako disimilazioaz aztertu zuenean Mome eta Uma (duenna) lotu zituen, eta hauxe jarri zuen, 292 orr., 19. oh.:

"Así en los ejemplos citados por Menéndez Pidal, Origenes §59, p. 322: domna Uma duenna y Sanxo Unnuz de Bosturia (cf. Mome Nunnuz en el mismo documento). Sanxo Unnuz era vizcaíno y el otro nombre procede del SMill. en zona de habla vasca o en sus proximidades."

Beraz, Umaran izenak bi zati lituzke, Irigoienek adierazi bezala, Uma eta haran, baina antroponimoa Muma > Uma bilakaeraren ondorengoa litzateke eta, orduan, ume izenarekin ez luke inolako loturarik.