Jaunlopeasteisarana toponimoa

 Arabako toponimo honetaz hiru lekuko baino ez daude, guztiak Erdi Arokoak.
Documentación Municipal de la Cuadrilla de Salvatierra: municipios de Asparrena y Zalduondo (1332-1520) liburuan badira hiru lekuko, bi lekuko 11. agirian, 1469. urtean:

... que del lugar llamado Ururcullua, donde las dos aguas se juntan, ençima del valle de Jaunlopeasteisarana, que dizen e declara asi la dicha sentencia como los dichos testigos, que pusyeron y estaua vn mojon en el lugar llamado Emadantegui, alla donde las aberturas de las ayas.
[...]
E fallamos que debemos poner e pusyesemos dos mojones en vn logar en el dicho lugar llamado Vrurcullua, ençima del dicho balle de Jaunlopeasteizarana, donde se juntan las dos aguas.

Azken lekukoa, Jaunlopeasteisarangaiña, 11. agirian, 1454. urtean:

Et dende, pusieron otro mojon, cordel tirado, en Jaunlopeasteisarangaiña, cauo el mojon de los dichos de Zalduendo y de los vecinos de la aldea de Galarreta, señalando las fayas de cerca.

Azken toponimo honen beste lekuko bat beste liburu batean, Archivo Municipal de Salvatierra-Agurain. Tomo III. (1451-1500) izenburua duenaren 13. agirian, 1454. urtean:

... dende pusieron otro mojon cordel tirado en el lugar donde se llama Ydoya cavo otro grand robre faciendo sennales al otro robre e hayas mas cercanas, e dende pusieron otro mojon cordel tirado en Jaun Lope Asteri Arangainna cavo el mojon de los dichos de Zalduondo e de los vecinos de la aldea de Galarreta sennalando las hayas de cerca.

Bi toponimo ditugu eta lau lekuko. Toponimo nagusia Jaunlopeasteisarana da eta toponimo eratorria Jaunlopeasteisarangaiña, baita ere Jaun Lope Asteri Arangainna. Toponimo eratorriaz nabarmentzekoa litzateke sudurkaria, ematen duelako bigarren lekukoan sabaikaritzerik ez dagoela, baina ziurrenik grafia kontua da. Dena den, lekuko honen fidagarritasuna ez da handia, patronimikoa, behintzat, gaizki agertzen delako.
Toponimo nagusia Jaunlopeasteisarana da, eta banaketa eginez, Jaun + Lope + (G)asteiz + haran + -a litzateke. Guztiak elementu ezagunak eta, beharbada, arreta gehiago patronimikoak merezi du. Gaste(a) antroponimoaren patronimikoa litzateke, -iz atzizkia gaineratua. Belarea, bokal artean egonik, galduko zen aspaldi, toponimoan agertzen den bezala. Arabako hiriburuaren izenarekin dagoen antza ez da kasualitatezkoa, dirudienez, Gasteiz toponimoa Gaste(a) PI + -iz elementuz osaturik dago.

Bikendaran toponimoa

Bikendaran toponimo arabarra da, Kuartango herrikoa, erreka-zulo bat izendatzeko.
Lekuko zaharrik eskura ez badago ere, toponimoaren egitura nahiko gardena da eta, aldaketa larririk gertatu ez bada, azaltzeko zaila ez da, bi elementuz osaturik dagoelako, Bikendi antroponimoa eta haran izena. Bikendi gutxitan agertzen da pertsona izen bezala, baina toponimian utzitako aztarrenek erakusten dute izen hau ezaguna zela garai zaharretan. Mikendi toponimoari eskainitako sarreran informazio gehiago, Mitxelenaren eskutik.

Naberan toponimoa

Bi dira Naberan duten toponimoak, biak baserriak, Bizkaiko Gautegiz-Arteagakoak: Naberan eta Naberansakona.
XVII. eta XVIII. mendeetan hiru izan ziren Naberan zuten toponimoak: Naberan, Naberan Aurrekoa eta Naberan Sakona, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuko lekukoek erakusten duten bezala:

Naberan [N, TO]
Naberan (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799, FogVizcayaMs.
Naberan (la caseria de), Gautiguiz de Arteaga, a.1641, FogVizcayaMs.
Naueran (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Naberan_Aurrecoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Naberan_Aurrecoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Naberan_Sacona (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Naberan_Sacona (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Naberan_Sacona (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Naueran_Sacona (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.

Badaude, gainera, Erdi Arokoak izan daitezkeen lekukoak, 1406. urteko Amojonamiento del Valle de Léniz deitutako agirian bi aldiz agertzen da Juan Ruiz de Naveavan izeneko gizona. Beharbada Naveavan hori benetan *Nabearan bazen, <r> zegoen lekuan <v> irakurri zelako. Testua, ez da ahaztu behar, 1406. urtekoa bada ere, 1622. urteko beste testu batean badago, eta 200 urteko idazketa ohiturek akatsa eragin lezaketen.
Beraz, proposatutako bilakaera *Nabearan > Naberan litzateke, eta hala izanez gero, *Nabearan bera azaldu beharra dago. Horretarako naba 'haran, ibar' eta haran hitzak egokiak izan litezke. Aipagarria da naba eta haran hitzen esanahiak nahiko antzekoak direla. Naba hitza, dena den, ez da batere ohikoa Bizkaian, eta jaurerriko toponimian behaketa arin bat eginez, ez dago naba hitza duen beste toponimorik.

Umaran toponimoa

Toponimo hau bi aldiz aurkitzen da Bizkaian, Galdamesko auzoa bada, baita erreka ere. Gainera, Laukizko baserria bada. Azken honek badu toponimo eratorri bat, Umarantxu baserria.
Erdi Aroko lekuko batzuk badira, Galdamesko toponimokoak lirateke Repartimientos y Foguera-Vecindario de Bilbao (1464-1492) liburuko Martin de Vmaran, 2. agiria, 1470. urtearen ondoren eta Ochoa de Vmaaran, 4. agiria, 1492. urtean. Azken hau interesgarria da, badirudi toponimoaren egitura zaharra gorde duela, gero ikusiko den bezala.
Lope Garcia de Salazar-en Istoria de las bienandanças e fortunas liburuko lekukoak ere Galdameskoak lirateke, 1475. urte inguruan, aipatutako liburuaren 25. kapituluko Umaran izendunak: Pero Aldillas de Umarán, Martín de Umarán eta Diaguillo de Umarán.
Laukizko toponimoari buruzkoa litzateke Juan Martines de Umaran, Colección Documental de la villa de Plencia (1299-1516) liburuko 5. agiria, 1496. urtekoa.
Mende batzuk geroagokoak dira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuko XVIII. mendeko lekuko ugariak, Galdamesko lekukoak:

"Umaran [N, TO]
Vmaran (la casa en el alto de), Galdames, a.1799, FogVizcayaMs.
-
Umaran [N, NO]
Humaran (Blas de) [San_Agustin (barrio de)], Elorrio, a.1796, FogVizcayaMs.
Humaran (Francisco de) [Ribera (cuadrilla de)], Gueñes, a.1704, FogVizcayaMs.
Humaran (Josef de) [San_Pedro (parroquia de)], Galdamez, a.1704, FogVizcayaMs.
Humaran (Pedro de) [San_Pedro (parroquia de)], Galdamez, a.1704, FogVizcayaMs….
Umaran (Agustin de) [Santa_Maria de Montellano (parroquia de)], Galdamez, a.1704,
FogVizcayaMs.
Umaran (Angela de) [Nuestra_Señora_de_Mercadillo (parroquia de)], Sopuerta, a.1704,
FogVizcayaMs.
Umaran (Bartholome de) [San_Cosme_de_Bezi y San_Bartholome_de_Abellaneda (parroquia de)], Sopuerta, a.1704, FogVizcayaMs.
Umaran (Christobal de) [San_Pedro (parroquia de)], Galdamez, a.1704, FogVizcayaMs..."
Laukizko toponimoaren lekukoak, XVII. eta XVIII. mendekoak:
"Umaran [N, TO]
Humaran (la casa de), Urduliz, a.1796, FogVizcayaMs.
Humaran (la caseria de), Vrduliz, a.1745, FogVizcayaMs.
Vmaran (la casa de), Urduliz, a.1641, FogVizcayaMs., a.1704, FogVizcayaMs."

Etimologiari ekin baino lehenago, bi dira Umaran duten toponimoak, biak nahiko zaharrak dira, Erdi Aroko lekukoak dituztenak. Kronologiari dagokionez, ezin zehaztu bata bestearen ondorengoa denik. Hala ere, Galdameskoak lekukotza nahiko aberatsa du eta Galdamesko toponimoen artean inportantea da, auzo bat izendatzeko adina. Irizpide hori kontuan hartuz, lehentasuna Galdamesko Umaran toponimoarena izango zen eta bestea handik Laukizera eramana? Horrela gertatzeko aukera bazen baina ezin alde batera utzi bi toponimoak bi herritan sortu zireneko hipotesia.
Gutxienez bi izan dira toponimo honetaz azterketa etimologikoa egin dutenak, lehenik Alfonso Irigoien eta gero Fernando Fernández Palacios. Baina sarrera honetan F. Fernández Palaciosen
Lengua e historia del Asón al Cadagua: (épocas prerromana y romana) tesikoa lehenago aztertuko dugu:

"795. (LH Asón-Cadagua)
- Humaran (Galdames)
Arregi, «Ermitas», 3, 1987: 319.
- Humarán (Trucíos)
Llosa en 1863 (Sasía, 1966).
Quizá es un NL mixto, con el esp. humo “producto gaseoso de la combustión incompleta” < lat. fumu(m) “humo” y el vasc. (h)aran “valle”; téngase en cuenta mejor, sin embargo, Zabala, P. de, «Toponimia vasca. Hidrografía. (Continuación)», BRSVAP año 12, cuad. 3º, 1957, p. 307, en donde se recoge el NL Umaran, término de Güeñes, traduciéndolo como “ribera” (2802). La presencia de H- en nuestros NNL, entonces, es producto de una ultracorrección.
———————
2802 Cf. con los versos de A. de Trueba: Vientecillo que subes de Güeñes/ por el hondo regato de Umaran/ y me traes a los campos nativos/ voces de campanas (citado en Arechabala, Reflexiones: 24)."

Bi azalpen etimologiko agertzen dira, lehenengoak ez du sinesgarritasun handirik eta bigarrenak arazo bat du, badirudi euskaraz ez dagoela umaran bezalako hitzik, ez dago Orotariko Euskal Hiztegian eta, beraz, emandako 'ribera' esanahia ez litzateke onartzekoa.
Beste azterketa A. Irigoienen Las lenguas de los vizcainos: Antroponimia y toponimia medievales izeneko lanean badago:

"82. “Umaran, barrio y monte de Galdames”, “arroyo de Gueñes”, “alto de Arcentales”, “llosa de Trucíos, 1863, Humaran”, “térm. de Sopuerta”. En el Map. top. Vizc. se lee Humarán para Galdames. Seguramente entra en su formación el nombre de persona Umma (759, CSM, doc. 1), documentado también como filia sua nomine Humma (812, Dip. per astur doc. 24), tratándose de mujer, y hay también, más tarde, Jaun Umea (1243, El gran Pr Nav., doc. 300), con Jaun como praenomen, ‘señor’, en relación con ume, ‘niño, cría’, en el último caso con -a como artículo. Vmme Sahar fi[lius]… aparece ya en Navarra en la inscripción de Lerga de época romana como nombre de persona, cfr. L. Michelena, TAV p. 19, 1.2. El segundo elemento sería (h)aran, ‘valle’. Existe también “Umaran, peñas de Oqueta”, en Álava, AEF XXVIII (1979), p. 265, así como también Umabe, ‘parte baja de Uma’, caserío de Goyaz, Guipúzcoa, cfr. 1. Linazasoro, Cas. Guip. (131) y al documentarse también Omaduenna (1079, Valvanera, doc. 101), junto a ego Umaduenna (1079, Valvanera, doc. 109), se puede pensar que Oma, barrio de Cortézubi con caseríos del mismo nombre, Homabeazcoa, etc., según la Fog. de 1704, constituye la variante correspondiente con vocalismo romanizante."

Analisi etimologiko hau onargarria da ia osorik baina badu akats bat, Uma antroponimoa eta ume euskal hitza lotzen dituenean. Momategi toponimoaz egindako sarreran *Moma antroponimoa bazela Momadonna eta Mumadonna izenak kontuan hartuta. *Moma bazen, *Muma ere izango zen eta sudurkari disimilazioaren ondoren Um(m)a ere bazen, Irigoienek aipatutako Umma, Donemiliagako kartulariokoa. Mitxelenak bere Fonética histórica vasca tesian, kontsonante hasierako disimilazioaz aztertu zuenean Mome eta Uma (duenna) lotu zituen, eta hauxe jarri zuen, 292 orr., 19. oh.:

"Así en los ejemplos citados por Menéndez Pidal, Origenes §59, p. 322: domna Uma duenna y Sanxo Unnuz de Bosturia (cf. Mome Nunnuz en el mismo documento). Sanxo Unnuz era vizcaíno y el otro nombre procede del SMill. en zona de habla vasca o en sus proximidades."

Beraz, Umaran izenak bi zati lituzke, Irigoienek adierazi bezala, Uma eta haran, baina antroponimoa Muma > Uma bilakaeraren ondorengoa litzateke eta, orduan, ume izenarekin ez luke inolako loturarik.