Demosti toponimoa

Erandioko toponimoa, Erdi Aroko lekukorik bada, Libro de Autos Judiciales de la Alcaldía (1419-1499) y Libro de Acuerdos y Decretos Municipales (1463) de la Villa de Bilbao liburuan. Beraz, laburketa gertatu bazen, oso aspaldian izan beharko zuen. Horregatik, analisia egiterakoan, gure egunera heldu den itxura kontuan hartuko dugu. Toponimoa bitxia da, d- hasiera ez da batere ohikoa, eta askotan done, dona hitzak badira: Donibane, Donamaria... Baina Demosti bestelakoa da, /n/ sudurkariaren aztarrenik ez delako. Hori dela eta, beste analisi bat beharrezkoa da. Kasu honetan euskal hitzik ez bada, beste hizkuntza baten elementuz osaturik egon ahal da. Aukera bat izen arrunten erabilera litzateke, eta beste bat, beste mota bateko izenak izatea, hau da, antroponimoak; hauek oso erraz mailegatzen direlako. Egokitasuna bilatuz, bada latin jatorriko antroponimo bat, Modestus. Ezaguna da euskaraz mailegatutako latinetiko antroponimo ugaritan bukaeran -i bokala dutela: Bikendi, Dulkiti, Lakendi... Beharbada genitibotik jasotakoak. Antzekoa gertatuko zitzaion Modestus izenari.
Modestus izenean jatorria badu bi aukera daude, erromatarren garaikoa izan, eta orduan izena genitibotik geratuko zen eta horrela finkatu. Bestela, izena mailegatu zen eta orduan *Modesti antroponimoa izan zen euskaraz eta garai batean, beharbada Erdi Aroan, toponimo bihurtu zen. Hala ere, garai hartako testuetan ez da *Modesti antroponimorik aurkitzen. Baina jakinik mende haietako agirien urritasuna, pertsona izen ugarik ez zuten lortuko agirietan geratzea. Besterik gabe, galduko ziren.
Dela Modestus latina, dela *Modesti euskalduna, diferentzia nabarmena bada, dirudienez, m-d > d-m metatesia gertatu zen eta horrela iraun du gure egunetaraino. Horrelako aldaketa bati arrazoia aurkitzea ez da erraza, zergati *Modesti ez eta Demosti nahiago?
Aipatu gabe geratu da txistukaria. Mailegua zaharra balitz s > z aldatu beharko zuen. Hala ere, herskari aurreko neutralizazioa gertatzea errazena da.
Bukatzeko, toponimoa bi garaietan sortuko ahalko zen, baina ez dago ziurtasunik zein zen egiantzekoa. Beharbada, mikrotoponimoa izanik, Erdi Arokoa izango zen. Baina badira toponimo ugari oso hedapen gutxikoak, baserri izenak eta, erromatarren garaikoak izan daitezkeenak, Amatiño bezala.

*Larritizabal toponimoa

Alfonso Irigoienen "Las metátesis consonánticas de Larristar / Ral(l)istar, Larriti / Ralliti(z), y la voz vasca de Álava errexal 'árbol'" izenburuko lanean Larriti antroponimoa aipatzen da, zenbait hitzetako metatesi adibideren artean:  "Existe tambien el antropónimo Larriti (944, Albelda, doc. 10), por una parte, y Monnio Rallitiz (959, San Millán, ed. Ubieto, doc. 84), en forma de patronímico y con metátesis de consonantes, por otra".
Oso gutxi dira antroponimo horren aztarrenak, eta dirudienez, Irigoienek paragrafo labur honetan guztiak batu zituen.
Baina bada toponimo bat, Errioxako Pazuengos herrirako, duela milurtea jasoa: la vacariza de la Ritizaval, 1074. urte ingurukoa, 19. agiria, liburua Colección Documental de Santa María la Real de Nájera. Tomo I (siglos X-XIV). Dirudienez, toponimoa berranalizatu eta lehenengo silaba gaztelaniaren artikulutzat hartu eta banaketa egin zuten, la Ritizaval, eta beharbada hau litzateke berranalisi  mota honen lehenengo adibidea.
Beraz, toponimoa osatu ondoren *Larritizabal bezala geratuko zen, eta analisia eginez: Larriti antroponimoa, lehen aipatua eta zabal, adjektiboa izan daitekeena baian oraingoan izen bezala erabilia, 'leku zabala' esanahiarekin.
Larriti izena gogoan izanik, toponimo baten etimologia argitu da eta aspaldian galdutako antroponimo baten lekuko urriei beste lekuko bat gehitu diogu.

P. D. Eguneraketa, 2018-03-27:
Orpustanek *Larritizabal toponimoari buruz idatzitakoa iruzkina honako sarreran.

Bezerendiano toponimoa

Arabako Abezia herriko toponimoa zen, hala jasota ageri da G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan:
"BECERENDIANO, 1807, pozo en Abecia-Izarra.
VECERENDIANO, 1849, pozos en Abecia".
Analisi etimologikoa egiteko, agerikoa da -ano atzizkia badela, beraz, oinarria antroponimoa izatea normala litzateke. Bilaketa eginez eta Praesentius latin jatorriko izena ederki egokitzen da, nahiz eta hainbat urrats egin behar Bezerendiano aldaera geratzeko: Praesentius + -ano > *Praesentiano > *Presentiano > *Peresentiano > *Berezendiano > Bezerendiano. Geratutako aldaketak euskaran egokitzean izan dira: prV- > pVrV-, p- > b-, s > z eta nt > nd. Ohikoa ez dena metatesia litzateke, r-z > z-r, arauzkoa ez dena baina zenbaitetan gertatua.
Bilakaeraren diferentziak ikusteko, antroponimoa gaztelaniaz Presencio da, hizkuntza batean eta bestean gertatu (ez) diren aldaketak ikusteko.
Laburbilduz, Praesentius antroponimo latinaren ondorengoa Bezerendiano litzateke, Arabako lurretan euskal bilakaera jasotakoa. Toponimoak, horrela, bi mila urte beteko ditu milurte honetako lehenengo bizpahiru mendeetan.

Amatiño toponimoa

Gipuzkoako toponimoa, Arrasaten eta Bergaran badira toponimo honen lekukoak, bi herrietan lekukoak zaharrak dira, Erdi Arokoak.
Arrasateko toponimia liburuan badaude herri honetako Amatiño-ren lekuko zaharrenetan agertzen diren hiru aldaera esanguratsuenak: Amatiao (1440), Amatio (1440) eta Amatyano (1460). Lehenengoan sudurkaria ez da islatzen baina /ao/ sekuentzia oraindik bada. Amatiño litzateke bilakaera bukatuaren ondorioa. Amatiano, aldiz, aldaera zaharrena, gure egunera arte erdaraz gordetakoa. Beraz, hurrenketa hauxe litzateke: Amatiano > Amatiâô > Amatiño. Azken bi lekukoetan ez zen sudurkaritasuna islatuko, baina ziurrenik, han izango zen. Toponimo honek -ano latin atzizkia badu, eta latinetik hartutako mailegu latin zaharretan gertatu bezala, euskaraz bokalarteko sudurkaria galdu zen, eta gero berreskuratu, bokaletan sudurkaritasuna gorde zelako.
Azaltzeko geratzen da lehenengo elementua, antroponimoa izan ohi zena. Toponimo honetan egokiena Amatus litzateke: Amatus + -ano > Amatiano > Amatiâô > Amatiño.
Proposatutako etimologia zuzena izatekotan, toponimo honek ia bi mila urte izango zituen eta erromatarren inperioaren beste ekarpen bat litzateke, Arrasate eta Bergarako bi leku izendatzeko erabilia.

Txabalonia toponimoa

Donostiako etxe izen honek ez du lekuko oso zaharrik, bildutako zaharrena XIX. mende erdikoa da, Chabalonia (1841). Beste bi lekukoak, garai bertsukoak ere badira: Chabolanea (1844) eta Chabaloene (1864). Guztiak 1995. urteko Donostiako toponimia izeneko lanetik hartuak. Lekuko gehiago ez izateak adieraz lezake toponimoa galdu zela, eta ziurrenik, ez zela XX. menderaino heldu.
Toponimoak baditu hiru lekuko eta hiru aldaera, baina bi, Chabalonia eta Chabaloene oso antzekoak dira eta biek oinarri bera dute. Baina Chabolanea diferentea da, oinarrian txabola izen arrunta egongo zelako. Aipatutako lanean aldaera zaharrenari lehentasuna eman zioten eta, eskura dauden datuak kontuan izanik, zuzen zeuden. Chabolanea azaltzeko, *Txabalo ezezaguna ordezkatua izan zen txabola izen ezagunarekin, herri etimologia eginez.
*Txabalo zuzena bada, zer zen? Etxe izenetan ohikoak dira antroponimoak, eta *Txabalo izenak lotura handia luke Zabalo izengoitiarekin, Erdi Aroan ezaguna izan zena. Zabalo > *Txabalo bilakaera hipokoristiko bihurtzearekin batera gertatuko zen, cf. *Txalaman. Eta Zabalo azaltzeko zabal adjektiboa bada, -o atzizkiaz bi azalpen izan dira, baina egiantzekoena litzateke erromantzearen genero-ereduetarako egokitzapena, beraz, *Zabala orokorra izan ahal, baina gizonetarako, oso aldi gutxitan, Zabalo.
Txabalonia izenak hipokoristiko ezezagun baten albistea ematen du, *Txabalo, eta Zabalo-ren bizitzaz informazio gehiago.

Tizunenea toponimoa

Lezoko etxea zen, Lope de Isastiren arabera. Bere Compendio de la historia de Guipuzcoa liburuan, 1625. urtekoan horrela agertzen da Lezorako emandako etxeen zerrendan. Dirudienez, ez da gure egunetara heldu, hala dirudi egindako bilaketetan.
Etxe izenek askotan jabe izandakoaren izena badute, eta Tizunenea ere sailkapen horretan sartzekoa da. Izena Tizon litzateke, Erdi Aroan aurkitzen dira ale batzuk Nafarroako dokumentazioan, nahiz eta kanpoko pertsonez ari. Beraz, bilakaera arrunta litzateke, Tizon + -(r)en + -a. Aipagarria litzateke on > un aldaketa, orokortu ez zena baina aztarren ugari utzi duena.