Domikusantz toponimoa

Etxalarko toponimoen artean aipagarria da Domikusantz. Lekuko zaharrena XVII. mende bukaerakoa bada ere, aldaketarik ez du erakutsi.
Analisia erraza da, aldaketarik jaso gabea delako, Domiku antroponimo eta Santz patronimikoa. Horrelako toponimoak asko ez diren arren adibideak badira han hemenka, eta Domikusantz bezala, Erdi Aroan sortuko ziren, Domiku adibidez ez zen XV. mendera bizirik helduko. Santz patronimikoa, Santxo izenaren patronimiko ugarietako bat da, zenbaitetan ponte izen bezala ere erabilia izan zen, baina toponimo honetan ez zen horrela izan.
Domikusantz, Domiku toponimoa bezala, nafarra da, eta hori ez da kasualitatea, Domiku antroponimoaren lekuko ia guztiak hangoak direlako.

Domiku toponimoa

Domiku eta Domikuko borda Baztango toponimoak dira, bigarrenaren jatorria lehenengoa dela. Lekukoen zahartasuna handia ez bada ere, toponimoaren eta pertsona izen baten berdintasuna kontuan izanik, etimologia aski agerikoa bada.
Domiku bazen Erdi Aroko antroponimo bat, latin jatorrikoa, Mitxelenak argi ikusi zuen bere "Nombres vascos de persona" lanean, Domiku-ren erdal kidea Domingo zela adierazi zuenean.
Irigoienek bere "De re philologica linguae uasconicae V" lan bilduman zehaztu zuen Domiku-ren bilakaera: "en Domicu nos encontramos ante una forma vasca procedente del latín Dominicu(m) por caída de -n- intervocálica y reducción de vocales del mismo timbre".
Domiku izena izan zuten gehienak, antza, nafarrak ziren eta orduan lekuko toponimiko honek izenaren erabilera eremua berresten du.
Bukatzeko, hemen aztertutako Domikueta toponimoa ez bezala, Domiku ageri zaigu besterik gabe, dela atzizkia edo dela beste zenbait hitz lagungarririk gabe. Blog honetan badira antroponimo hutsak toponimo bihurturik, Esuste gipuzkoarra bezala.

Apalasoloa toponimoa

Apala antroponimo ezaguna da Erdi Aroan, hala ere, agirietan bildu diren lekukoak ez dira asko, hamarrera ez direlako heltzen, Apala zein Apalla zenbatuta. Horregatik, nahiz eta alderdi etimologikorik inolako zailtasunik ez duten, eskertzekoak dira antroponimoen kopuru urriari eransteko diren lekuko berriak, toponimikoak izan arren. Hauxe litzateke Apalasoloa izenekoa, beste toponimo asko bezala, G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan bildu den toponimoa dela:
"APALASOLOA, 1707, labrantío en Arriaga".
Apalasoloa toponimoaz bildutako lekukoa ez da oso zaharra, hiru mende bete dituelako. Baina badakigu askoz zaharragoa izan behar duela, antroponimoaren bizitzak ez zuen Erdi Aroaren bukaera ezagutu.
Analisia erraza da, Apala antroponimoa, solo izena eta -a artikulua.
Toponimo honek beste lekuko bat gehitzen dio Apala-ren corpusari, eta Araban ere erabili zela gaineratzen.

Illordu toponimoa

Arabako lurraldeko Arbulu izeneko herrian bada edo bazen Illordu toponimoa. Iturri bakarra Gerardo Lopez de Gereñuren lana da, Toponimia alavesa liburuan, Arabako toponimoen bilketa erraldoia dena, eta han agertzen da: "ILLORDU, término de Arbulo".
Lopez de Gereñuk ez zuen datarik jarri, beraz, bere garaian bildutakoa izan liteke, hau da, XX. mende erdialdean. Lekuko bakarra denean gutxieneko kontua behar da, are gehiago zaharra ez bada. Alde batetik kopiaketa edo entzuketa arazoak izan zitezkeen, eta bestetik, toponimoa sortu zenetik bildu arte mendeak joan ziren eta tartean toponimoak aldaketak jaso zitzakeen. Beraz, segurtasun handiagoa izateko lekuko gehiago beharrezkoak dira, eta hobe zaharrak balira.
Etimologiari dagokionez, blog honetan atertutako Illordo toponimo gipuzkoarraren jatorri bera izan dezake, Illurdo, Erdi Aroko antroponimoa. Illordo bezala, antroponimo soila izango litzateke toponimoa, bestelako gehigarririk gabe, ez atzizkirik edo beste elementurik. Hau, dena den, ez da ezohikoa, blog honetan badira antroponimo hutsak toponimo bihurtuak, adibidez Dornaku, Esuste edo Kimera, gutxi batzuk aipatzearren.
Toponimoak jatorri hori izanez gero, aldaketa bakarra jaso zuen Illurdo > Illordu, bokal metatesia. Aldaketaren arrazoia ez da ezagutzen, beharbada herri etimologia? Illurdo ez zen ulergarria garaiko euskaldunentzat, baina Illordu aldiz, hil + ordu bezala uler zezaketen, bitxia toponimo baterako, baina behintzat esanguratsua, Illurdo ez bezala.

Apaloberro toponimoa

Errenteriako Apalaberro toponimoa galdurik dago, baina datuak badira 1495. urtetik 1786. urtera arte. Guztietan Itxura bera du, baina lehenengo lekukoan Paluberro agertzen da (1495). Dena den, aferesia azaltzen da lekukoaren esaldia jarriz gero: "el qual dicho mojon se nonbra Paluberro". Aurreko hitzak -a bukaera du, eta horrek posible egiten du *Apaluberro izateko, edo *Apaloberro.
Lekukoak ikusiz gero Apaloberro litzateke analizatzeko aldaera nagusia. Beste toponimo askotan bezala, bi elementz osaturik litzateke, antroponimo bat eta izen bat, Apalo eta berro. Apalo ziurrenik Apala-ren aldaera bada, eta lau lekuko ezagutzen zaizkio, bi antroponimo bezala eta beste bi patronimiko bezala. Beraz, lekukotasun urri horiei beste bat gehitu beharko litzateke, hau toponimikoa.
Bide batez, Apaloberro-ren orrian Aparola toponimoarekin balizko lotura aipatzen dute. Lekuko zaharrenetan hiru aldiz agertzen da Aparrola bezala, baina gero Aparola nagusitzen da. Beharbada Apaloberro toponimo zaharrari ola izena gehitu eta *Apaloberrola sortu zen, eta gero Aparrola bezalako laburketa jasan zuen. Ondorengo urratsa iluna da, Aparrola-ren dardarkaria aldatu eta Aparola bezala geratu zen gaur arte.

Sangurti toponimoa

Erandioko etxeen artean Sangurti, Bekosangurti eta Sangurtibarri badira eta baita Sangurtimendi basoa ere. Lekuko zaharrik ez dago eta horrek esan nahi du azterketa etimologiko hau kontuz hartu beharrekoa dela. Hala ere egungo toponimoek ziurtasun maila gutxieneko bat ematen dute, apala bada ere.
Aldaerarik ezagutzen ez bazaio ere, uste izatekoa da hainbat aldaketa gertatu zirela. Hasteko *Santurgi > Sangurti bezalako metatesia gertatuko omen zen, t-g > g-t, hain zuzen. *Santurgi aldaerak jatorrizko elementuak ongi islatzen ditu, Sant- eta Iurgi, Sancti Georgi zaharrago batetik, edo bestela esanda, Done Jurgi. Kontrasterako, kilometro ez askora dagoen Santurtzi izenarekiko alderaketa, /g/ belarearen gordetzea nabarmena dela.
Bada beste aukera bat, Santurde toponimoa, hau ere Sancti Georgi hagionimoan oinarritua. Santurde aldaera inguruko lurraldeetan bada: Arabako Santurde, Burgosko Santurde eta Errioxako Santurde de Rioja. Ohikoa da -i > -e aldaketa gaztelaniaz, beraz, *Santurdi bezalako aldaera berreraiki ahal da, eta horzkarirako, Jordi izen katalana. Orduan bilakaera hauxe litzateke: Sancti Georgi > *Santurdi > *Santurgi (t-d > t-g herskari disimilazioa) > Sangurti (lehen aipatutako metatesia).
Zein aukeratu behar? Biak posibleak dira, eta oraingoz ezin lerratu etimologia batera, biek funtsean jatorri bera badute ere.

Apalasagasti toponimoa

Asteasuko toponimo hau zaharra da, Erdi Aroko lekukorik bada, Colección Diplomática del Archivo Municipal de Tolosa. Tomo I (1256-1407) liburuan agertzen delako, Iohan Sanchez d'Apalasagasti 1348. urtekoa. Gero, Lope de Isastiren bere Compendio historial de Guipuzcoa liburuan ere bada, XVII. mende hasieran.
Etimologia emateko orduan, nabaria da toponimo honek bi zatiz osaturik dagoela, Apala eta sagasti. Hasierako zatia antroponimoa bazen, Mitxelenak Apellidos Vascos liburuan idatzi bezala: "63. —ap(h)al «humilde, manso» «abajo». Empleado como antropónimo: domna Apalla (CSM, 242, año 1079, Rubiales), Appalla (Bec. gót. de Cardeña, CLXVIII, 1045, Albillos), cf. acaso Ozanna (ib., VI, 963), vasc. otzan «manso»; Gaxto Apala uno de los hombres de Pedro de Abendaño (1443, cantar de Aramayona). Apellidos: Apalategui, Apalena, Apalza (?), Apalloa, Apallua, Apalluaga, Aphalaitz; Héguiaphal"
Azken zatia sagasti da, hitz konplexua, sagar + -tza (edo -tze) + -di elementuz osatua.