Beretersagasti toponimoa

 Toponimo honen lekuko batzuk daude, Erdi Arokoak, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuan. Guztiek izen bera badute ere, ez da gizon bera agertzen hiru lekukoetan, urteen hedapena handiegia da horretarako. Lehenengo lekukoa 8. agirian, 1399. urtekoa da, Juan de Beretersagasti. Ondorengo bi agiriak urte berekoak dira 46. agirian 1504. urtean Juan de Berete/(sagasti) eta 47. agirian, 1504. urtean Juan de Beretersagasti. Lekuko toponimiko hauek Legorreta eta Ordiziakoak dira, Ataundik hurbil.
Lekuko berriago bat dago, 1625. urte ingurukoa, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, Legorretako etxe izenak zerrendatzerakoan, Berete Sagasti aipatu zuen. Horrela, toponimoa Legorretan kokatzeaz gain, toponimoaren Beretesagasti aldaera beharbada ez da huts bat, ezaguna da hitz batzuek, dardarkaria bukaeran dutenak, fonema hori galtzen dutela eratorpenenan. Horrela, hamar hitzaren eratorrietan hama- dugu: hamabi, hamabost. Amabizkar toponimoan ere hamar izan liteke, baina ez da ziurra. Beraz, bereter + sagasti > Beretesagasti izatea ez litzateke anomalia bat.
Toponimoak bi elementu lituzke, alde horretatik oso izen gardena da, bereter eta sagasti. Azken hau oso izen ezaguna da eta toponimian lekuko ugari utzi ditu, blog honetan aztertutako Erregiasagasti toponimoa bezala.
Hasierako hitza bereter da, eskualde horretan egun ez da ezaguna baina garai batean izan zen eta toponimo horrek erakusten du. Handik ez urrun, Bereterbide toponimoa dago, Tolosan. Beretersagasti toponimoa Legorretakoa zen eta horrek berresten du hitza, aspaldian, ezaguna eta erabilia zela Gipuzkoako alde horretan.

Erregiasagasti toponimoa

 Arrasateko toponimoa, lekuko bakarra du, XV. mendekoa. Arrasateko toponimia liburuan badago lekuko hori, 224. or.:

 Toponimoak bi elementu lituzke, erregina eta sagasti. Biak hitz ezagunak eta egunerokoak. Nabarmentzekoa da sudurkaria agertzen ez dela, beharbada sudurkaria galdua zen baina sudurkaritasuna ez, ondoko bokalak sudurkari bihurtu zirelako, garai hartan inguru horretan gertatzen zen bezala.
Analisi etimologikoak ez du zailtasunik, baina toponimoaren zahartasuna aipagarria da, erregina agertzen delako. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa 1364. urtekoa da, Erreguia videa izeneko toponimoan. Hurrengoa, Etxepareren liburuan dago, Zeru eta lur ororen erregina dignia, 1545. urtekoa. Beraz, Arrasateko toponimoa bien artean jarri beharko litzateke, erregina izenaren bigarren lekukoa delako.

Barbasagasti toponimoa

 Arrasateko toponimo honetaz hiru lekuko baino ez dira jaso, guztiak XV. mendearen azken herenekoak. Arrasateko toponimia liburuan bildurik daude lekuko horiek, 261. or.:

 Toponimoak bi elementu lituzke, Barba eta sagasti. Azkena hitz ezaguna da toponimian zein eguneroko hizkeran. Bestea bitxiagoa da, barba erdal hitza da gaztelaniaz, baina toponimo honetan Barba antroponimoa dago. Izen honetaz aritu zen P. Salaberri bere Euskal deiturategia. Patronimia liburuan:

Barba (Sancho Barba, Pero Barba, Artaxoa, 1330, LPN, 293, 294. orr. Herri berean Bizarra Tota zegoen 1156. urtean, Art., 100, eta Don bicent biçarra Erriberrin, 1286an, Zier., 1974, 120).
— Barbaz: Semen Barbaz (Eraul, 1255, Irantzu, 232. or.).
Mitxelenak dio (AV, 21. or.) Barbatain toponimoarekin eta latineko Barbatus, Barbati-rekin aldera daitekeela, baina uste dugu Barba antroponimotik abiaturik ere azal daitekeela, Motxorroiz Motxorro-tik abiaturik azal daitekeen bezala; Biarno-Bigorreetan Barbaza - Barbazan eta Barbé deiturak ere baziren (Grosclaude, 1992: 48). Kajantok (1982 [1965]: 25, 63, 65, 223-224) latineko Barba, Barbatus eta beste biltzen ditu eta erraten ‘bizarra’, ‘bizarduna’ adiera zutela jatorriz. Gaineratzen du komunzki emakumeei ez zitzaiela honelakorik ezartzen.

Barba antroponimoa latinean zein erromantzean erabilia izan zen eta litekeena da erromantzezko erabilera hori euskal lurretan ere izatea, latinetik jasotzea ere ez da ezinezkoa.
Arrasateko toponimora itzuliz, aipagarria da bigarren lekukoa, erdaraz jartzen du los mançanales de Varba sagasti, erakutsiz garai hartan toponimoa sortaraziko zuten sagastiak bazirela.
Barba antroponimoaren lekuko urriei Barbasagasti toponimoa gehitzekoa litzateke eta badira beste toponimo batzuk Barba antroponimoan oinarrituak.

Atorra hitza

Atorra Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, agertzen da lehenengo aldiz B. Etxepareren liburuan, 1545. urtean. Baina badago beste lekuko bat, lehenagokoa, baina hau toponimikoa da. Ez da atorra toponimian azaltzeko izena, baina batzuetan ohiz kanpoko gauzak gertatzen dira, baita onomastikan ere. Toponimoa Atorrasagasti, eta bitan agertzen da Avecindamiento (Andoain a Tolosa). 1475 izeneko agirian, 1475. urtekoa: Joan Peres de Atorrasagasti eta Pedro de Atorrasagasti.
Atorrasagasti azaltzeko, ez bada ezer berezirik gertatu, atorra eta sagasti izenen elkarketa litzateke. Sagasti nahiko arrunta da toponimian, baina atorra, beharbada hau da izen horrekin sortutako toponimo bakarra.
Toponimo honen bitartez atorra-ren lehenengo lekukoa urte batzuk aurreratuko litzateke, 70 urte, hain zuzen.

Andranafarrasagasti toponimoa

Toponimo hau hiru lekukoren bitartez ezaguna da. Lekuko horiek bi liburutan agertzen dira, Erdi Aroko agiriak biltzen dituztenak. Lehenengoa Colección Diplomática del Concejo de Segura (Guipúzcoa) (1290-1500). Tomo II (1401-1450) liburua da eta han dagoen lekukoa Juan Sanches de Andranafarrasagasti, 94. agiria, 1402. urtekoa da. Beste liburua da Documentación Municipal de la Cuadrilla de Salvatierra: municipios de Asparrena y Zalduondo (1332-1520), honetan bi lekuko daude: Miguell de Andranafarrasagasti eta Pedro de Andranafarrasagasti, 43. agirian, 1516. urtean.
Andranafarrasagasti toponimoa Idiazabalgoa izango zen, hangoak direlako aipatzen diren hiru gizonak. Dirudienez ez dago lekuko gehiagorik eta, beraz, ez da gure egunetara heldu.
Analisia egiteko ohiko banaketa egin eta andra-nafarra-sagasti eskuratuko genuke, ziurrenik *Andranafarra antroponimoa eta sagasti izena. Azken hau ezaguna da euskal toponimia eta baita egungo hizkeran ere, baina antroponimoa, antza, ez da bildu orain arte. Nafarra gentilizioa izan daiteke, Nafarroakoa, baina antroponimoa ere izan zen, beste etnonimo asko bezala. Horrela, Libro Padrón de la Hacendera Raíz de la villa de Lequeitio (1510-1556), 1510-1566. urteen arteko Lekeitioko testu luze bat biltzen duen horretan, Nafarra de Amezketa izeneko emakumea agertzen da hiru aldiz: Nafarra de Amezqueta; Nafarra de Amezquetta, biuda eta Nafarra de Amezqueta, hija de Martin de Amezqueta. Eta beste batean Nafarra izeneko beste emakume bat ere aipaturik dago: "Yten, la meytad de las casas de Çareca que obo por la legitima de Nafarra, su muger". Beraz, argi geratzen da Erdi Aroaren bukaeran bazela Nafarra emakume izena.
Blog honetako beste antroponimo batzuk bezala, Andramilia, Andralopa, edo Andra(g)ota, izen elkartua zen, lehenengo elementua Andre litzateke (edo Andra, sartaldeko euskaraz) eta bigarrena antroponimo bat. Kasu honetan nafar etnonimoan oinarritutakoa.

Otxoasagastia toponimoa

Toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Erdi Aroko testu batean agertua, Archivo Municipal de Zestoa (1338-1520) liburuan, 1479. urtean, 36. agiria, 142. or.:
"... en el manzanal de Martín de Zubiaurre e su sobrino, dicho Ochoasagastia...".
Dirudienez, Otxoasagastia Zestoa aldean izango zen, baina badirudi gure egunetaraino ez dela heldu.
Toponimoak ez du zailtasun handirik, Otxoa antroponimoa eta sagasti izena, -a artikulua ahaztu gabe. Blog honetan ere sagasti izena duen toponimoa aztertua izan zen, Apalasagasti toponimoa.
Lekuko bakar honek badu alde interesgarria, han adierazten delako toponimoa sagasti ("manzanal") bat zela. Beraz, toponimoa sortu zenetik bildu zenera arte sagastia izan zen, urteak, hamarkadak edo mendeak igaro arren. Beharbada, toponimoaren galera etorri zen lur horrek zeukan funtzioa, sagastiarena, galdu zuelako. Dena den, hori irudikapen hutsa baino ez da, baina toponimo honetan izena eta izana elkarrekin loturik ibili ziren garai batean, agian mendeetan.

Apalasagasti toponimoa

Asteasuko toponimo hau zaharra da, Erdi Aroko lekukorik bada, Colección Diplomática del Archivo Municipal de Tolosa. Tomo I (1256-1407) liburuan agertzen delako, Iohan Sanchez d'Apalasagasti 1348. urtekoa. Gero, Lope de Isastiren bere Compendio historial de Guipuzcoa liburuan ere bada, XVII. mende hasieran.
Etimologia emateko orduan, nabaria da toponimo honek bi zatiz osaturik dagoela, Apala eta sagasti. Hasierako zatia antroponimoa bazen, Mitxelenak Apellidos Vascos liburuan idatzi bezala: "63. —ap(h)al «humilde, manso» «abajo». Empleado como antropónimo: domna Apalla (CSM, 242, año 1079, Rubiales), Appalla (Bec. gót. de Cardeña, CLXVIII, 1045, Albillos), cf. acaso Ozanna (ib., VI, 963), vasc. otzan «manso»; Gaxto Apala uno de los hombres de Pedro de Abendaño (1443, cantar de Aramayona). Apellidos: Apalategui, Apalena, Apalza (?), Apalloa, Apallua, Apalluaga, Aphalaitz; Héguiaphal"
Azken zatia sagasti da, hitz konplexua, sagar + -tza (edo -tze) + -di elementuz osatua.