sábado, 23 de marzo de 2019

Erkuden toponimoa

Erkuden Altsatsuko toponimoa bada.
Toponimo honi buruzko informazio ugari Rafael Carasatorreren Barranca Burunda liburuan:
"Erkuden: aparece este despoblado con distintas grafías: “Helcuren (1268 Libro del Rediezmo), “Elçurren” (1591, Costituciones Synodales); hoy suena Erkuden, lo que haría anotar el paso de “L” a “R”; lo contrario que vemos en el despoblado situado a un kilómetro al sureste: “Hurayar” (1350) que ha dado Ulayar y caso parecido al de “Hurçurrun” (1350 del valle de Ollo, “Orzurrun” 1170 J.M Lacarra, C.D. Irache, n.176 p. 191), que suena Ulzurrun actualmente.
El P. Azkue en su cancionero anotaba “erkuraingoa” y el P. Cándido Izaguirre en cambio (1967) “elkuraindarra”.
En cualquier caso resulta un topónimo un tanto extraño y que quizá haya que relacionarlo con “Ercuntia” (1563, del punto 13 de las Ordenanzas de la Burunda) por su cercanía, más un sufijo de genitivo. Aunque las alusiones consultadas no apoyan ciertamente esa vía: “Hermita de nuestra señora de Elcuren” se dice en 1620. (N. de Alsasua, Miguel Ruiz de Eguino, Leg.3 f.625). Un siglo más tarde leemos “nuestra señora de Elcuren” (1733, N. de Alsasua, José Goicoechea, Leg.28). Acaso también con “Elcorri” (1190 Libro Rubro) y como continúa sonando aún ahora."
Beste informazio iturri batzuetan bilatu eta beste bi lekuko zahar badaude, lehenengoa zaharrena izan daitekeena, Documentos navarros en lengua occitana liburuan bada Pero d'Elcuren, 10. agirian, 1248. urtekoa. Beste lekukoa Archivo General de Navarra. Sección de Comptos. Registro Nº 7 (1300) liburuko villa de Elcurren [In Valle de Burunda], 1300. urtean 1590. lerroan.
Bi lekuko zaharrenak bat datoz, Elkuren aldaera erabiltzerakoan, hasperena izan litekeena kontuan izan gabe. Geroko lekuko gehienak eta baita egungo aldaera ere erraz azaltzen dira Elkuren aldaera nagusitzat harturik. Baina Elkuren ezin litzateke analizatu, dagoen bezala eta aurreko aldaera zaharrago bat beharrezkoa litzateke, baina lekuko idatzirik ez dagoenez, berreraiki beharra bada. Eta jatorrizko izena, gero azalduko dugun bezala, *Helkeguren izango zen.
Beste toponimo asko bezala, izen honek bi elementu lituzke, *(h)elke eta *guren. Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan biak aipatu zituen, lehenik *elke:
"203. — elge, *elke «campo cultivado»: top. Helkeguren, Alava, 1025, act. Elguea; Elgue (Delgue-Arana), Elguea, Elgueta, Elguezabal, Elguezua, Elguiatebarrena. Quizá también Elcano (top. Helcanno, Guip. 1025), Elcarte, Elcoro (Elcorobarrutia, Elcoroiribe): cf. Elquezabal. Acaso se relacione con olca (REW 6050), como sospechaba Meyer-Lübke. Top. Elcarte ya 1083, Elcano 1099, en Navarra. En Iranzu, Elcorri, que puede ser elke+gorri, cf. Mendigorria, etc."
Eta *guren hitz galduaz ere badu lekurik:
"295. — guren «límite, linde»: Alzuguren, Ibarguren; Darizcuren, etc. En cuanto a la terminación -guen parece proceder más bien de go(i)en que de -guren: Echagüen, ibargüen, Urigüen, etc.; cf. también Buena. La crónica Ibargüen-Cachopín escribe Ibargoyen, al menos al transcribir y comentar la segunda escritura de Andramendi, el ap. que aparece generalmente como Ibarguen, incluso en el texto vasco de los Refr. y Sentencias."
Blog honetan aztertutako Aundiara toponimoan anderauren izena izango zuen, izen elkartua, lehenengo zatia and(e)re eta bigarrena *guren. Baina esanahiaren aldetik Mitxelenak aipatzen dituenak ez lirateke oso egokiak.
Badago Mitxelenaren elge izenari eskainitako testuan oso interes handiko toponimo bat, Helkeguren (1025). Bere ustez Arabako Elgea herriaren aldaera zaharra litzateke. Hau, dena den, zaila da azaltzen.
G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan mortuorio delakoei buruzko atalean Helkeguren badago aipatua:
"114. HELKEGUREN. — El Catálogo, año 1025, nos señala este pueblo, que no sabemos cuándo ni cómo desapareció, en las cercanías de Zuhazu y Erdongana (Ordoñana), de la merindad de Barrandiz, entregando “1 rega” al monasterio de San Millán. Don Félix Mz. de Lahidalga, culto párroco de Adana que está preparando un estudio de los despoblados de esta zona, me indica haber encontrado en Salvatierra, documentos que confirman la existencia de Helkeguren."
Aipagarria da Arabako lurraldetik nahiko hurbil *Elkeguren zahar batetik oraingo Erkuden toponimoa izatea, bi toponimo jatorrian berdinak izango zirenak, gerora oso patu ezberdina jasoko zuten, Arabakoa galdua eta Nafarroakoa Erkuden bihurtua.
Bilakaera nabarmena izan zuen Altsatsuko toponimoak, *Helkeguren zaharretik egungo aldaerara, urrats handiena toponimoa idatziz jaso baino lehen gertatuko zen, tarteko /g/ galdu, eta aurreko /e/ ere bai, ziurrenik bi silabetan belareak izateak lagunduk zuen bigarrenaren galeran. Behin Elkuren bazen, asimilazioaz l-r > r-r eta gero, edo disimilazioa r-r > r-d edo r > d bilakaera, egungo Erkuden izan arte. Azken aldaketa berandu arte ez zen gertatu Carasatorrek emandako lekukoak kontuan harturik.
Bitxia da Helcuren (1268), badauka beste lekukoetan agertzen ez den hasperena. Lekuko zaharren bitartez ezaguna da aldaera zaharrena helke zela, eta horrela dago Arabako toponimoaren lekuko zaharrenean, baina toponimo nafarraren <h> hori, hasperenaren isla bazen, arkaismo bat?

2 comentarios:

  1. Testua irakurtzen ari nintzela, Elkeguren proposamena etortzen ari zitzaidan burura, eta geroxeago zerorrek hala idatzia ikusi dut. Nere idurikotz, oso litekeena da Erkuden toponimoaren jatorrian (H)Elkeguren egotea.
    Dena den, eta orain ez dut iturria gogoratzen eta aurkitzen, -guren atzizkiaren beste esanahi bat ekarri nahi dut hona: -guren = eder.

    ResponderEliminar
  2. Batzuetan gertatuko da, izenean pentsatzen hastea eta etimologia berez aurkitzea. Erkuden izena asko aldaturik dago, baina Elkuren lagungarria da oso.
    Guren zoritxarrez galdurik dago aspalditik, OEHan, esaterako, ez da agertzen eta horrek zailtzen du izan zezakeen esanahia zaharra ezagutzea.

    ResponderEliminar