Gezuraga toponimoa

Gezuraga izena duten bi baserri daude Bizkaian, Morgan eta Sondikan.
Bi baserri horiek ez dira berriak, Morgakoa XVII. mendearen erdialdean bazen eta Sondikakoa XVIII. mendearen hasieratik gutxienez, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuko lekukoek erakusten duten bezala:

Guezuraga [N, TO]
Guesuraga (la casa de), Morga 18.1796, FogVizcayaMs. -/Sondica, a.1704, FogVizcayaMs. 18.1796, FogVizcayaMs.
Guesuraga (la caseria de) [Goiri (varrio de)], Sondica, a.1745, FogVizcayaMs.
Guesuraga_de_Abaxo (la caseria de) [Oñarte (uarrio de)], Morga, a.1704, FogVizcayaMs.
Guezuraga_de_Abajo (la caseria de), Morga, a.1745, FogVizcayaMs.
Gueçuraga_de_Abaxo (la casa de), Morga, a.1641, FogVizcayaMs.
Guesuraga_de_Arriba (la caseria de), Morga, a.1745, FogVizcayaMs.
Gueçuraga_de_Suso (la casa de), Morga, a.1641, FogVizcayaMs.
Guesuraga_Goicoa (la caseria de) [Oñarte (uarrio de)], Morga, a.1704, FogVizcayaMs.

Lekuko horiei gainera litzaieke ustezko beste toponimo bat, Gezura, aipatutako liburuan ere agertzen dena:

Guezura [N, NO]
Guesura (Maria de) [Arrien (la caseria de)], Rigoitia, a.1745, FogVizcayaMs.
Guezura (Domingo de) [Vribarri (la cassa y torre de) (pr.n.res)] [Uribarri (barrio de)], Begoña, a.1704, FogVizcayaMs.

Dena den, honen datu gehiagorik izan ezean, Gezuraga toponimoaren laburketa izan liteke, bokal arteko /g/ galdua: Gezuraga > Gezura, nahiz eta horretaz ziurtasunik ez izan.
Gezura alde batera utzirik, Gezuraga liteke aztertzeko toponimoa, s/z ulergarria da Bizkaiko toponimoetan, jakinik txistukarien neutralizazioa aspaldi hasia zela, bi fonemak batuz.
Toponimoaren azken zatia erraza da, -aga atzizkia, baina hasierakoa? Ezin izan gezur hitza, toponimoa orduan *Gezurraga izango zelako, eta ez dago lekuko bakar ere horrela. *Gezura, dena den, ezezaguna da; baina irtenbidea izan liteke jakinez badagoela oso antzekoa den hitza, geruza, toponimo baterako egokia ere izan litekeena. Azken hitz honen jatorrian latinean izango zen, caesura izena mailegatuko zen eta *gezura bezala euskarara egokituko zen. Hitz horrek Gezuraga toponimoa sortuko zen. Gero, *gezura hitzak metatesia jasan, z-r > r-z, eta geruza hitza sortu, egun ezagutzen dena.
Latinean caesura hitzak 'mozketa' esanahia bazuen, egungo geruza izenaren esanahira jauzi bat dago, baina hitzaren testuinguru toponimikoak laguntzen du esanahiaren mugimendua azaltzen, lurreko mozketak, irristadurak, azaleratzen ditu sakontasun apurrik izanez gero, lurraren estratuak, hau da, geruzak. Eta horrela esanahiaz aldatuko zen, egun duena hartuz.
Latinetik jasotako hitzak ondorengo toponimikoak utzi ditu, Galizian esaterako. Hango Cesuras edo Cesures toponimoa latinetikoa ere dute, Arqueotoponimia blogeko Cesuras y Crecente sarreran badago toponimoaren eta latineko hitzaren ondorengoaren arteko azalpena.

Eguneraketa (2020-05-30):
Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan Gezuraga zein gezur- aipatuak dira:

277. — gezal, gesal «agua de mar» «salitre, nitro» «agua sulfurosa»: top. Kessalla, Al., 1025; Guesala, Guesalaga, Guesalaz, Guesalibar, Guezala. Acaso gezur- en Guezuraga tenga valor análogo. Aizquibel señala también la existencia de un ap. Guezurmendi que difícilmente pudo significar como él quiere «monte de embustes». Los testimonios medievales apuntan siempre a gesal, con s: en Irache Guissalza, original de 1084, Guessaliuar, 1212.

Berak adierazten duen bezala, badago arazo bat gesal eta gezur- lotzeko, txistukaria ezberdina dela, lekuko zaharrenetan, behintzat. Hori dela eta, lehenago emandako etimologia, latinaren caesura hitzaren mailegutzat har liteke toponimoako *gezura eta hiztegietako geruza, esanahiaren aldaketa bat jasoa.

Txartitxaga toponimoa

Bizkaiko toponimo honetan bi lekuko ditugu, biak XVIII. mende hasierakoak eta biak jasoak Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII  izenburuko liburuan:

Chartichaga [N, TO]
Chartichaga (la casa de), Arrazola, a.1704, FogVizcayaMs.

Chartichaga [N, NO]
Chartichaga (Pedro de) [Chartichaga (la casa de)], Arrazola, a.1704, FogVizcayaMs.

Bi lekuko horriek emandako izena zuzentzat hartuz gero, analisirako ordua da. Etxe izena bada, normala litzateke antroponimoren bat izatea, baina arazoa badago, oso argia da bukaeran -aga atzizkia dagoela, baina hasierako elementua, *Txartitx(a)-, ezezaguna da.
Txarti antroponimoa bada, baita ere Txarti toponimoa. Beraz, badago oinarri antroponimiko sendo bat. Toponimoaren egitura PI + -aga bazen, ez zen bakarrik Txarti izango, atzizkiren bat ere izango zuelako. Atzizki egokiena, beharbada, -txa izan liteke, Matxitxa antroponimoan dagoena, Matxitxane toponimoan dagoen antroponimo bera.
Beraz, egitura *Txartitxa antroponimo hipokoristiko ezezaguna izango zen, eta azken zatia -aga ezaguna.
Bilakaera osoa jarriz, Marti 'Martin' > Txarti + -txa > *Txartitxa + -aga > Txartitxaga. Hala izan bazen, *Txartitxa hipokoristiko ezezaguna argitara eman dugu, eta baita ere Txartitxaga toponimo zaharra, eta agian galdua, azaldurik geratu da.
Badago beste aukera bat, Martitxa hipokoristikoa ezaguna da, hala agertzen baita P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuaren 210. orrialdean:

Martixa, Martitxa, Martixe(a) (Marti): Martichia de La Carre (Iratxe, 1387, Goih., 1966: 144. Ikus, gainera, 1986: 302), Martixa de Araya (NB, 1396, Goih., 1966: 361), Marticha (Ond., 1495, Enríquez, 1991, 18), Martixa de Joangorena (Ihaben, 1552, At.p., 1., 82), Martixe de beramendi (Arruitz, 1594, Le.p., 1).

Atzizkia, -txa izango zen eta bilakabidea: Marti 'Martin' + -txa > Martitxa > *Txartitxa.
Bidea bata edo bestea izan bada, elementuak berdinak izan dira, Marti antroponimoaren hipokoristiko bat eta -txa atzizkia, baina tarteko urratsa Txarti izan liteke edo Martitxa.

Amabizkar toponimoa

Amabizkar toponimoa Bizkaiko Enkartazioetakoa da, Galdames herriko erreka bat. Bi toponimo eratorri utzi ditu, Amabizkarbekoa eta Amabizkargoikoa, biak auzoak.
Toponimo honetaz arduratu direnak ama eta bizkar izenak aurkitu dituzte, A. Irigoienek bere Las lenguas de los vizcainos lanean erakusten duen bezala:

54. “Amabizkar barrio de Galdames”, “térm. de Güeñes con alguna casa; también se oye la forma Amaizkar”, por pérdida de -b- intervocálica, con segundo elemento bizkar ‘loma’, y primero Ama-, seguramente referido a persona, probablemente de sexo femenino. En el Map. top. Vizc. se registra como Amavizcar de Arriba y Amavizcar de Abajo.

Ez dago inolako oztoporik azalpen horretarako: ama eta bizkar ezin ezagunagoak dira euskaraz, baina ama ez da normalean toponimian azaltzen, eta toponimoaren azalpena ulertzea ez da erraza, zergatik 'amaren bizkarra'?
Badago beste azalbide bat, toponimoaren lehenengo elementua ez litzateke ama, hamar baizik. Ezaguna da hitz eratorrietan dardarkaria galtzen duela: hamaika, hamabi... Bilakabide ezaguna da bukaeran dardarkaria duten hainbat hitzetan, eratorriak sortzerakon fonema hori galtzen dutela. Horixe uste zuen K. Mitxelenak Ama jaureguiaga Erdi Aroko toponimoa azaltzeko, bere Fonética histórica vasca liburuan:

... En nuestro caso, hay que partir de (h)ama-, forma de composición de (h)amar 'diez': a las formas bien conocidas en numerales se puede añadir ahora Ama jaureguiaga en Leire, 1110, citado según Ciérvide, que difícilmente puede ser otra cosa que 'Diez Palacios'...

Beraz, hamar bizkar > Amabizkar sortuko zen. Aipagarria da, toponimia zaharrean gertatzen den bezala, bizkar izenak ez duela jaso plurala markatzeko elementurik.

Txarti toponimoa

Berastegiko toponimoen artean bada Txarti izenekoa, baserri bat dena, Izotzalde auzoan.
Beste lekuko zaharrago bat badago, XX. mendearen bigarren erdikoa, Iñaki Linazasorok bere Caseríos de Guipuzcoa liburuan bildua: Txarti.
Analisia egiteko bi lekuko hauekin nahikoa litzateke, aldaketa larririk gertatu ez bada. Hautagai egokiena, beraz, Txarti antroponimoa litzateke, blog honetan aztertua. Martinen hipokoristiko ugarien artean Txarti ere egongo litzateke, Marti euskal aldaeran oinarritua, eta esanahi hipokoristikoa emateko, m- > tx- bilakaera erabilia izan zen.
Etxe izenetan ohikoa da antroponimoren bat aurkitzea, lehenego jabearena, askotan. Hala bazen, Txarti antroponimoaren lekuko bakarra XVI. mende hasieran jasoa izan zen, eta, agian, baserriaren izena ere garai horretakoa izan liteke, baina lekuko bakar batekin ezin da garaia zehaztu, gerta liteke Txarti indarrean irautea mende batzuetan baina testuetara oso gutxitan azaleratzea. Edonola ere, Txarti antroponimoaren lekuko bakarrari beste bat gehitu ahal da, hau toponimikoa.

Ostraidua toponimoa

Bermeoko toponimoa da, pagadi bat izendatzeko. Ostraidua toponimoaren lekuko zaharrenak XVI. mende bukaerakoak dira: Ustraidua (1577-78), Ostraydua (1578). Geroko lekukoek Ostraidua aldaerari eutsi diote, salbuespenen bat izan ezik. Izena iluna bada ere, partizipioa izan liteke, erdaratik mailegatutako baten bat. Euskal lexikoan bilatu eta bada oso antzekoa den sustraitu aditza, aditz honen egitura asmatzen erraza da, sustrai + -tu, 'sustraiak ipini'. Baina bada beste esanahi bat, aurrekoarekin loturarik ez duena, eta Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera hauxe litzateke:

2. "Sustraittu, conseguir algo, hacerse con algo difícil de tenerlo. Non sustraittu ote ditto olako gaztañaga luze ta ariñek?" Asp Leiz2.

Azken hau gaztelaniazko sustraer aditzaren mailegua dela ematen du, eta gauza bera esan liteke Ostraidua toponimoaz. Bi izan dira gertatutako aldaketak, txistukari disimilazioa, oso bilakaera ezaguna euskaraz, Antso 'Santxo' antroponimoan ikus daitekeenez bezala. Bigarren aldaketa bokalikoa izan da, lehenengo lekukoak /u/ bokal jatorrizkoa bazuen ere, laster aldatuko zen eta hala gorde da mendeetan zehar.
Toponimoa horrela izendatzeko, Bermeoko toponimiari buruzko orrian arrazoia aipatzen dute, "XVI. mendetik aurrera, Bermeo eta inguruko elizateen arteko jurisdikzio auzietan behin eta berriro azaltzen den leku-izena da, Bermeoren jurisdikzioaren mugan baitago". Beraz, toponimoa egon zeneko lekua auzi iturri izan da aspalditik, eta hala islatu zen lekuaren izenean, izaera gatazkatsu honen ispilu argia.

Ezterenzubi toponimoa

Ezterenzubi Nafarroa Behereko herrietako bat da. Ezterenzubi toponimoaren lekuko zaharrenek ez dute antzinatasun handirik, XIX. mendearen erdialdekoak direlako: esteren-çouby (1842), estérençuby (1863), estérençuby (1863)... Lekukoen artean ez dago ezberdintasunik, baina euskal testuetako txistukaria <z> da: ezterenzubian (1877-1935), ezterenzubikoari (1924), ezterenzubikoa (1928-1936)...
Etimologia emateko, P. Salaberriren Nafarroa Behereko herrien izenak. Lekukotasunak eta etimologia liburuan, aurreko ikertzaileek emandakoak aipatuak dira, 51-53. or.:

Ezterenzubi / Estérençuby
Etimologia azalpenak:
Hatanek (1895: 15) ‘baserrekaren (edo baserrekako) zubia’ adiera duela uste du; dioenez ubide azkar eta sakon batek bitan zatitzen du Ezterenzubiko «burgua» eta erreka zeharkatzeko herriari izena ematen dion zubia dago. Corominesek (1972: 304) tarteko -en- osagai hori (Ester-en-zubi) lokarritzat hartzen du, izan dadin genitiboaren marka, izan dadin beste zernahi (Leku-n-berri ere aipatzen du).
Lemoinek (1977: 200) istil, ixtil dakusa lehen osagaian; bigarrena zubi da honen iritzian. Orpustanen irudiko (1990: 126), berriz, lehen osagaitzat eztari (sic) ‘eztarria, zintzurra’ izena eztera ‘geztera’ eta ‘itsaso ondoko kanala’ baino egokiagoa da. Bigarren osagaia zubia da ortzaiztar irakaslearen arabera, eta erdiko -en hori genitibo plurala. Toponimoak, beraz, ‘zintzurren zubia’ adiera du.
Aintziburu & Etxarrenek (2002: 74) beste azalpen hau ematen dute: «Zer erran beste izen batez, Ezterenzubi? Iduri luke, lehen begi kolpean, erran nahi duela herri bat zubirik gabekoa... Egia besterik da: gisa hala, bazen artzain bat, Estebe izenekoa. Zubi bat egin omen zuen, zeina izendatu baitzuten: Esteren zubi; euskarak laket baitu hitzen laburtzea, hizkiak janez, horrek eman zuen Ezterenzubi, herri guziari ezarri zitzaiona».
Gure irudiko Orpustanen etimologian bi ahulgune daude: lehenik euskaraz eztarri da hitza, ez eztari; bigarrenik, izenaren etimologia ‘pont de gorges’ balitz euskaraz ‘Eztarrietako zubia’-edo izanen genuke segur aski, ez ‘Eztarrien zubia’.

Argi dago toponimo horrek bi elementu dituela, ezteren- ezezaguna eta zubi izen arrunta. Eta ezezaguna den elementu hori Nafarroa Garaiko herri izen batekin alderatu daiteke, Astrain herriarekin. Ez da ahaztu behar lekuko zaharrenetako izena Azterain zela, gerora aldatua. Horrek hurbiltzen ditu, batetik Azterain, bestetik Ezteren-. Ezberdintasunak erraz azaltzen dira, alde batetik ai > e, eta ondoren asimilazio bokalikoa gertatutako zen: Azteren- > Ezteren-, aldaketak bukatuz.
Litekeena da egungo herrian bertan edo hurbil *Azterain toponimoa izatea. Ez da ahaztu behar, Wikipediako orrian azaltzen den bezala, herri honetako auzo batek Ezterengibel izena zuela, eta horrek indartzen du aspaldian bazela *Azterain toponimoan, gerora aldatua eta Ezterenzubi eta Ezterengibel toponimoen bitartez ezaguna. Gero, toponimo zaharra galdu eta berria hasi zen bere ibilbidea, Ezterenzubi herri izena bezala geratu zen, eta Ezterengibel auzo bat izendatzeko erabilia.

Kurpitugaña toponimoa

Gipuzkoako tontorren artean bada Kurpitugaña izenekoa, Alkiza eta Hernialde herrien artean.
Nahiz eta lekuko zaharrik ez izan, toponimoa bi elementuz osaturik dagoela argi dago. Hasierakoa kurpitu- ezezaguna eta azkena gain + -a. Orotariko Euskal Hiztegian badago kurpitu, pulpitu hitz ezagunaren aldaera delako. Pulpitu > kurpitu bilakera ez da ohikoa, batetik herskari disimilazioa izan da, p-p > k-p, eta bestetik l/r nahasketa, bokal artean ezaguna hainbat hizkeratan baina hitz honetan gertatu omen da albokoaren kokapen horretan.
Toponimo hori izendatzeko arrazoia bilatzeko, beharbada tontorraren egiturak antzekotasuna zeukan, adibidez.