Apalasoloa toponimoa

Apala antroponimo ezaguna da Erdi Aroan, hala ere, agirietan bildu diren lekukoak ez dira asko, hamarrera ez direlako heltzen, Apala zein Apalla zenbatuta. Horregatik, nahiz eta alderdi etimologikorik inolako zailtasunik ez duten, eskertzekoak dira antroponimoen kopuru urriari eransteko diren lekuko berriak, toponimikoak izan arren. Hauxe litzateke Apalasoloa izenekoa, beste toponimo asko bezala, G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan bildu den toponimoa dela:
"APALASOLOA, 1707, labrantío en Arriaga".
Apalasoloa toponimoaz bildutako lekukoa ez da oso zaharra, hiru mende bete dituelako. Baina badakigu askoz zaharragoa izan behar duela, antroponimoaren bizitzak ez zuen Erdi Aroaren bukaera ezagutu.
Analisia erraza da, Apala antroponimoa, solo izena eta -a artikulua.
Toponimo honek beste lekuko bat gehitzen dio Apala-ren corpusari, eta Araban ere erabili zela gaineratzen.

Illordu toponimoa

Arabako lurraldeko Arbulu izeneko herrian bada edo bazen Illordu toponimoa. Iturri bakarra Gerardo Lopez de Gereñuren lana da, Toponimia alavesa liburuan, Arabako toponimoen bilketa erraldoia dena, eta han agertzen da: "ILLORDU, término de Arbulo".
Lopez de Gereñuk ez zuen datarik jarri, beraz, bere garaian bildutakoa izan liteke, hau da, XX. mende erdialdean. Lekuko bakarra denean gutxieneko kontua behar da, are gehiago zaharra ez bada. Alde batetik kopiaketa edo entzuketa arazoak izan zitezkeen, eta bestetik, toponimoa sortu zenetik bildu arte mendeak joan ziren eta tartean toponimoak aldaketak jaso zitzakeen. Beraz, segurtasun handiagoa izateko lekuko gehiago beharrezkoak dira, eta hobe zaharrak balira.
Etimologiari dagokionez, blog honetan atertutako Illordo toponimo gipuzkoarraren jatorri bera izan dezake, Illurdo, Erdi Aroko antroponimoa. Illordo bezala, antroponimo soila izango litzateke toponimoa, bestelako gehigarririk gabe, ez atzizkirik edo beste elementurik. Hau, dena den, ez da ezohikoa, blog honetan badira antroponimo hutsak toponimo bihurtuak, adibidez Dornaku, Esuste edo Kimera, gutxi batzuk aipatzearren.
Toponimoak jatorri hori izanez gero, aldaketa bakarra jaso zuen Illurdo > Illordu, bokal metatesia. Aldaketaren arrazoia ez da ezagutzen, beharbada herri etimologia? Illurdo ez zen ulergarria garaiko euskaldunentzat, baina Illordu aldiz, hil + ordu bezala uler zezaketen, bitxia toponimo baterako, baina behintzat esanguratsua, Illurdo ez bezala.

Apaloberro toponimoa

Errenteriako Apalaberro toponimoa galdurik dago, baina datuak badira 1495. urtetik 1786. urtera arte. Guztietan Itxura bera du, baina lehenengo lekukoan Paluberro agertzen da (1495). Dena den, aferesia azaltzen da lekukoaren esaldia jarriz gero: "el qual dicho mojon se nonbra Paluberro". Aurreko hitzak -a bukaera du, eta horrek posible egiten du *Apaluberro izateko, edo *Apaloberro.
Lekukoak ikusiz gero Apaloberro litzateke analizatzeko aldaera nagusia. Beste toponimo askotan bezala, bi elementz osaturik litzateke, antroponimo bat eta izen bat, Apalo eta berro. Apalo ziurrenik Apala-ren aldaera bada, eta lau lekuko ezagutzen zaizkio, bi antroponimo bezala eta beste bi patronimiko bezala. Beraz, lekukotasun urri horiei beste bat gehitu beharko litzateke, hau toponimikoa.
Bide batez, Apaloberro-ren orrian Aparola toponimoarekin balizko lotura aipatzen dute. Lekuko zaharrenetan hiru aldiz agertzen da Aparrola bezala, baina gero Aparola nagusitzen da. Beharbada Apaloberro toponimo zaharrari ola izena gehitu eta *Apaloberrola sortu zen, eta gero Aparrola bezalako laburketa jasan zuen. Ondorengo urratsa iluna da, Aparrola-ren dardarkaria aldatu eta Aparola bezala geratu zen gaur arte.

Sangurti toponimoa

Erandioko etxeen artean Sangurti, Bekosangurti eta Sangurtibarri badira eta baita Sangurtimendi basoa ere. Lekuko zaharrik ez dago eta horrek esan nahi du azterketa etimologiko hau kontuz hartu beharrekoa dela. Hala ere egungo toponimoek ziurtasun maila gutxieneko bat ematen dute, apala bada ere.
Aldaerarik ezagutzen ez bazaio ere, uste izatekoa da hainbat aldaketa gertatu zirela. Hasteko *Santurgi > Sangurti bezalako metatesia gertatuko omen zen, t-g > g-t, hain zuzen. *Santurgi aldaerak jatorrizko elementuak ongi islatzen ditu, Sant- eta Iurgi, Sancti Georgi zaharrago batetik, edo bestela esanda, Done Jurgi. Kontrasterako, kilometro ez askora dagoen Santurtzi izenarekiko alderaketa, /g/ belarearen gordetzea nabarmena dela.
Bada beste aukera bat, Santurde toponimoa, hau ere Sancti Georgi hagionimoan oinarritua. Santurde aldaera inguruko lurraldeetan bada: Arabako Santurde, Burgosko Santurde eta Errioxako Santurde de Rioja. Ohikoa da -i > -e aldaketa gaztelaniaz, beraz, *Santurdi bezalako aldaera berreraiki ahal da, eta horzkarirako, Jordi izen katalana. Orduan bilakaera hauxe litzateke: Sancti Georgi > *Santurdi > *Santurgi (t-d > t-g herskari disimilazioa) > Sangurti (lehen aipatutako metatesia).
Zein aukeratu behar? Biak posibleak dira, eta oraingoz ezin lerratu etimologia batera, biek funtsean jatorri bera badute ere.

Apalasagasti toponimoa

Asteasuko toponimo hau zaharra da, Erdi Aroko lekukorik bada, Colección Diplomática del Archivo Municipal de Tolosa. Tomo I (1256-1407) liburuan agertzen delako, Iohan Sanchez d'Apalasagasti 1348. urtekoa. Gero, Lope de Isastiren bere Compendio historial de Guipuzcoa liburuan ere bada, XVII. mende hasieran.
Etimologia emateko orduan, nabaria da toponimo honek bi zatiz osaturik dagoela, Apala eta sagasti. Hasierako zatia antroponimoa bazen, Mitxelenak Apellidos Vascos liburuan idatzi bezala: "63. —ap(h)al «humilde, manso» «abajo». Empleado como antropónimo: domna Apalla (CSM, 242, año 1079, Rubiales), Appalla (Bec. gót. de Cardeña, CLXVIII, 1045, Albillos), cf. acaso Ozanna (ib., VI, 963), vasc. otzan «manso»; Gaxto Apala uno de los hombres de Pedro de Abendaño (1443, cantar de Aramayona). Apellidos: Apalategui, Apalena, Apalza (?), Apalloa, Apallua, Apalluaga, Aphalaitz; Héguiaphal"
Azken zatia sagasti da, hitz konplexua, sagar + -tza (edo -tze) + -di elementuz osatua.

Esuste toponimoa

Zarauzko baserrien artean bazen Esuste izenekoa, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan agertzen den bezala, Aitze ballarakoen artean bildutakoa. Lekuko zaharrik ez dago baina, hala ere, korrespondentzia ia erabatekoa du antroponimo zahar batekin, Itsuste izenarekin. Euskal etorkikoa litzateke eta azterketa etimologiko aipagarria Alfonso Irigoienena da, De re philologica linguae uasconicae V liburukoan: "Ychuste de Echeuetea a.1366 PoblNavarra 531, formado a partir de itsusi / itxusi ‘feo’, como primer miembro de derivado ichus-. Véase Ychusco en (+ -ko)". Aukera ere bada itsu + -ste atzizkiaz osaturik izateko, Itxusko antroponimoa itsu + -sko bazen. Hala uste zuen Mitxelenak, bere Apellidos vascos liburuan Itxusko aztertu ondoren Itsuste-ren aipamena egin zuelako: "544. — -sko suf. diminutivo. [...] en relación con vasc. itsu, itxu «ciego», Guilem Arnalt dicho Ychusco, Navarra 1354 Hay también med. Ychuste.".
Badira diferentzia txikiak antroponimoaren eta toponimoaren artean. Hasierako bokalarena arkaismoa izan liteke toponimoaren kasuan, hau da, e- bokala i- baino zaharragoa izan liteke nahiz eta toponimoaren lekuko zaharrik ez izan eta Itsuste-renak ia 700 urte dituen. Ezaguna da zenbait hitzetan e- > i- bilakaera gertatu dela, ebili > ibili edo, antroponimoaren egitura antzekoagoa izanez, ekusi > ikusi. Beraz, antzinan *etsusi izan liteke eta geroro itsusi bihurtu; edo, oinarria itsu bazen: *etsu > itsu. Horrela balitz, Zarauzko izenak egoera oso zaharraren isla izango zen, Itsuste-ren agerpen guztietan i- hasierarekin beti agertu delako.
Azken diferentzia txistukariaren islapen grafikoan dago, Itsuste-ren lekuko gutxietan badira Isuste bezala idatzirik agertzen direnak eta badira Ichuste grafia hartu dutenak. Ezaguna da bi hots hauek hurbilak direla eta batzuetan txetxekariaren aldeko lerrokera gertatu dela, horrela, antzinako etse zena gerora ia leku guztietan etxe bezala finkatu zen. Itsuste-ren grafia bikoitzean arrazoia grafikoa zen eta ahoskeraren araberakoa? Gainera, ez da ahaztu behar hipokoristikoak sortzeko bide bat palatalizazioa zela, gozo > goxo, Peru > Txeru. Beraz, gerta zitekeen Itsuste > Itxuste bilakaera adierazgarritasuna sortzekoa izatea, baina bi fonemen hurbiltasunak eragozten du ziurtasunez aldarrikatzea, oso lekuko gutxi bildu direlako.

Domikueta toponimoa

Domikueta da Berako toponimoa. Lehenengo aldiz 1920. urtean agertzen da, beraz, dokumentazioa oso berria da. Analisia erraza du, Domiku antroponimoa eta azken zatia -eta atzizkia. Domiku antroponimoaren jatorria Dominicu(m) latinean bada, Alfonso Irigoienek adierazi bezala, De re philologica linguae uasconicae V liburuko 8. orr.: "... en Domicu nos encontramos ante una forma vasca procedente del latín Dominicu(m) por caída de -n- intervocálica y reducción de vocales del mismo timbre, cfr. la forma plena Dominicu Moza et pastore de ovem s.13 CDPriorado Navarra 106". Atzizkia oso ezaguna da izen arruntekin: Aritzeta, Arrieta, Urkieta... baina pertsona izenekin ere erabili izan zen, nahiz eta lekuko askorik ez izan, bi toponimo arabar adibide, Donemiliagako Reja ospetsukoak: Mariaeta, eta Sansoheta.
Beraz, -eta atzizkia Nafarroako iparrean ere erabili zuten garai batean toponimoak egiteko, oinarria antroponimoak zirela.