Otsandola toponimoa

 Otsandola da Villabonako baserri bat. Lekuko zaharrena Olzandola (1857) da, kakografia da, ziurrenik <Otzandola> idatzi nahi izan zutelako. Aipagarria da batzuetan Otzandola idatzi dela, 1992. eta 2007. urteetan. Bitxia da Luis de Eleizalderen Olzandola, XX. mendearen lehen hamarkadetakoa. Beste lekukoak kontuan hartuz, 1857. lekukoa kopiatzearen aztarrena?
XX. mendearen bigarren erdian, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipuzcoa liburuan ere agertzen da:

OTZONDOLA (col.), Amasa ballara

Dirudienez, bokal asimilazioa gertatuko zen, Izendegi ofizialeko lekukoetan Otxondola ere dagoelako, 2007. urtean. Egun Otsandola ofiziala bada ere, Otzandolaren lekukoak (eta izen horretatik sortuak) nahikoa dira azalpen bat bilatzeko.
Toponimoaren etimologia ez da bilatzeko oso zaila, Villabonako toponimoaren ia berdina dago ez urrunera, Oiartzunen Otsandola toponimoa dagoelako. Etimologia berdina izan dezake, Otsando PI + ola. Interesgarriena, dena den, da Otzandola grafia, toponimoa sartaldean balitz, txistukari neutralizioak azal dezake, afrikatuen neutralizazioak batu ziren egun <tz> idazten denaren alde. Baina Villabona urrun dago eremu horretatik eta beste azalbide bat beharrezkoa da. Aukera bat da pentsatzea herri etimologia izan dela, otzan hitzaren antzagatik toponimoa aldatu zen. Horretarako erraztasuna izan zuen Otsando antroponimoaren galerak, Erdi Aroan eta, ondoko mendeetan hiztunek bazuten toponimo ilun bat eta aldaketa txiki batekin ulermena handitu zuten.

Otsandola toponimoa

Oiartzungo toponimoen artean bada Otsandola izenekoa.
Beste iturri bat, Oiartzungo toponimia liburukoa, 259. or.:
"Otsandola. Parajea, tontorra.
Errenga inguruko bigarren mailako tontorra. Egia esan Otsandola eremu osoa da, tontorrari Gainzabal deitzen zaio.
Toponimo erlazionatuak: Otsandolako urgurtzea, Otsandolaerreka, Otsandolako mintegia".
Egungo lekukoez gain, badira aspaldiko lekukoak, XVI. mende hasierakoak, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. II. Pleito de los ferrones (1328-1514) liburukoak: Osandola, 30. agiria, 1512. urtea; Osandola, 38. agiria, 1514 eta Osandola, 60. agiria, 1514.
Garai hartan saroia zen, baina, funtsean, toponimo bera litzateke, aspaldian zeukan funtzioa galdu eta gero saroia zegoeneko lekua izendatzera aldatu zen.
Toponimo honen etimologiak ez du zailtasun berezirik, ezaguna da Erdi Aroko Otsando antroponimoa bazela eta azken zatia ola litzateke, oso hitz ugaria euskal toponimian.
Otsando antroponimoaz Mitxelenaren Apellidos vascos:
"510. — Otxanda fem. de Otxoa: Doxandabaratz (Usandevaras, Usandivaraz), Ochandategui, Oxandaberro. El suf. -(a)nda es el mismo de oillanda «polla», de oillo. Una forma masc. en -o, debida sin duda a influencia románica, en Ochando: Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055), etc."
Badirudi, Mitxelenaren arabera, bilakaera litzateke: Otxoa > Otxanda > Otxando. Hori zalantzazkoa da, gerta liteke garai batean uste izatea Otxoa-ren emakumezko aldaera Otxanda zela, eta horrela erabili, baina bilakaera ere izan zitekeen Otxoa > Otxando > Otxanda, jakinik Otxando-ren lekukoak oso zaharrak direla eta Donemiliaga Kukulako agirietan badela, baita ere Leire eta Iratxeko testuetan. Beharbada mereziko luke azterketa sakonago bat, baina kronologia erabiliz badirudi Otxando zaharragoa dela.
Aipatzekoa litzateke lekuko zaharretan <s> dugula, ziurrenik egungo <ts> islatu nahian, eta horrek arazo bat azaleratzen du, jakina baita Otxoa antroponimoaren jatorria otsoa, animalia izena dela. Lekuko gehienetan Otxoa dago, baina Otsandola bezalako toponimoek erakusten dute antroponimoa Otsando bazela; beraz, litekeena hasieran antroponimoa Otsoa izatea, eta bere eratorriek afrikatua gordetzea, baina laster Otxoa bihurtu zen, eta hala islatzen da garaiko grafian. Bide batez, Otsandola bezalako toponimoetan oinarria Otsando da, baina pertsona izen honen lekuko gehienetan Otxando aldaera bada.
Beste baterako geratuko da lekuko zaharren azterketa konprobatzeko hemen proposatutakoa, hau da, hasierako izena Otsoa zela eta gero Otxoa orokortu zela.