Armola toponimoa

 Armola izeneko basoa dago Arrasaten. Bi aldaera nagusi izan ditu, Armola eta Armaola. Arrasateko toponimia liburuan badira toponimo honen lekuko zahar eta berri, 174. or.:

Ikus daitekeenez, Armola aldaera gehiagotan agertu da, nahiz eta Armaolaren azken lekukoa XIX. mende hasierakoa izan. Interesgarria da 1945. urteko aldaera, Almora, r-l > l-r metatesia gertatu delako. Lekuko bakarra da, egungo ahozko izena Armola delako.
Toponimoak bi elementu baditu, arma eta ola. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, arma izenaren lehenengo agerpenak XVI. mendekoak dira, nahiz eta lehenengo testukoa Arrasateko erreketarena izan, XV. mendearen erdialdekoa, baina idatziz, testu hori XVI. mende bukaeran jarria izan zen. Beraz, Armola toponimoa garaikidea da armaren lehenengo agerpenekin.

Jaolatza toponimoa

 Jaolatza bi herritako toponimoa da, Gipuzkoan. Elgetan baserria eta basoa da eta Bergaran, aldiz, etxe bat.
Elgetako toponimoaz informazio ugari jasoa da Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika = Toponomástica de Eibar y Elgeta izeneko liburuan,  121. or.:

Jaolatza (Jalotza) (E)
1448, El Abad de Jaunsolaza (EAU, p. 42).
1512, casa Jaolaza (J. C. Guerra, Ob. cit., p. 270).
1567, Valle de Jaloza y Jaolaza (Torre medieval. EAU, p. 115; y en las pp. 154-155 se lee sucesivamente Jaolaza. En el s. XVI y parte del XVII llevaba el nombre Jaolaza el propio barrio de Ubera, EAU, p. 115).
1571, top. Iaolaça (Garibay, Compendio Hist. de España, Lib. XV, cap. X).
1625, casa Jaolaza (CHG).
1857, casa Jaolaza (Nomenclátor).
1928, casa Jaolaza (Hab.: José María Ascasibar).
1974, casa Jaolatza (Jalotza) (CG. Lin.).

Toponimoaren lekuko gehienetan aldaera bakarra dago, Jaolatza, baina lehenengoa, nahiko ezberdina da, Jaunsolaza. Lekuko hau zuzena bada, aldaketa batzuk gertatu dira, gainera nahiko goiz, XVI. mende hasieran bazegoen egun finkatutako aldaera. Beraz, Jaunsolaza > Jaolatza bilakaera azaldu beharrekoa da.
Kasu paraleloa Saontx patronimikoan dago, K. Mitxelenaren El genitivo en la onomastica medieval lanean aipatua eta azaldua:

... en unos textos vascos breves contenidos en una crónica redactada en Vizcaya a finales del siglo XVI ocurren los patronímicos Onsaluch y Saonch, traducidos por Gonçalez y Saez. Cf. para el primero el vizc. atx, bakotx de aitz, bakoitz, etc. y para el segundo el patronímico navarro Sanoiz, Sanoyz, que se documenta abundantemente por lo menos en el siglo XIII. No hay duda de que procede de Sansoiz, y la pérdida por disimilación de la silbante interior (al contrario que en el nombre Anso) debió de ser suficientemente antigua para permitir una evolución Sansoiz > Sanoiz > *Sâoch > Saonch.

Jaolatza toponimoan bilakaera hauxe izango zen: Jaunsolatza > *Jaunolatza > Jaolatza, sudurkaria ez zen berriz agertu, eta eginez gero nl bezalako kontsonante elkarketa izango zen eta berriro soilduko zen, l geratuz. Harrigarria da, dena den, XV. mendean Jaunsolaza izatea eta hamarkada ez askora, egun dagoen aldaera sortua izatea. Oraingoz, erantzun errazik ez du, kronologia hain berantiar honek.
Toponimoaren elementuak bi (edo hiru) lirateke, azken zatian ola + -tza edo *olatza hartzen bada. Oinarrian Jaunso antroponimoa litzateke, bi lekuko baino ez zaizkio ezagutzen, A. Irigoienek erakutsiak, De re philologica linguae uasconicae V izenburuko liburuko Formación de hipocorísticos en la onomástica medieval de área vascónica lanean bilduak, 20. or.:

Iaunso hic rouorauit a.956 ChartValpuesta 33, Jaunso de Calullano [a.1108] DocLeire 222, frente a: Jaun Belça [a.1235-1236] CD PrioradoNavarra 263 [con jaun ‘señor’ como praenomen].

Jaunso hipokoristikoan jaun + -so genuke, bere emakumezko paraleloa blog honetan aztertutako Andraso antroponimoa litzateke.

Arrendariolaza toponimoa

 Arrendariolaza toponimoa Bergarako mendi bat zen, 1629. urtean agirietan agertzen dena. Toponimoa, gehienak bezala, hitz elkartuz osaturik dago, kasu honetan *arrendari + ola + -tza. Azkenak ezagunak dira baina lehenengoa ezezaguna da, Orotariko Euskal Hiztegian, behintzat, ez da agertu. Baina hitz bera analizatu ahal da, eta oinarrian arrenda izango luke eta bukaeran -ari atzizkia. Hitz oso antzekoa, eta esanahia berdintsua izango zuena errentari izango zen, lekukotza ez oso handia utzitakoa:

errentari.
(Lar, Añ), errentalari.
Arrendatario, que toma en alquiler. v. errentero, maizter.
Neure errentari beartsu gixa-gaixoakaz errukia erakustea. Añ LoraS 160 (v. tbn. 161). Errekisatutako belardien jabe edo errentalariak. "Arrendatarios" . EAEg11-6-1937, 1795.

Hitz hauen oinarriaren aldaketak erdal renta hitza egokitzerakoan gertatuak dira, arrenda, errenta. Bestea ezaguna da, -ari atzizkia.

Jandolamendi toponimoa

Jandolamendi, Bizkaiko Berriz herriko tontorra da. Lekuko zaharrik ez dago eskura, baina toponimoa gardena denez, hemen jarriko dugu ikusitako etimologia. Hasieran bi elementu genituzke, *Jandola ezezaguna eta mendi. *Jandola hori, garai batean toponimo beregaina izango zen, baina galdu ondoren Jandolamendi toponimoan bere aztarrena utzi du.
*Jandola horrek bi elementu lituzke, bukaeran ola izena eta hasieran Jaunti antroponimoa. Baina sortutako toponimoa ez da *Jauntiola, eta horrek azalpena eskatzen du, aldaketa batzuk gertatu zirelako.
Jandustegi toponimoan bezala nt > nd asimilazioa gertatu zen, baita hasierako silabaren diptongoaren soilketa ere. Azkenik, antroponimoaren azken bokala ere galdu zen, /io/ diptongoa deseginez.

Mitxintxola toponimoa

Pasaiako toponimoen artean bada Mitxintxola izeneko tontorra. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoaren analisia erraz egin liteke, euskal antroponimia ezagututa. Toponimoak bi elementu lituzke, Mitxintxo antroponimoa eta ola hitz ezaguna.
Mitxintxo izena Mitxelenak aipatu zuen Nombres vascos de persona izeneko lanean, Bikendi antroponimoaz ari zenean:

... El dim. Bixintxo (en Guip. Bixintxo o Mixintxo), nombre de una fiesta, aparece ya en Noelac 222: Iaun Doni Vichintcho / Martir eta apphizpicu.

Izan ere, Mitxintxo eta Bikendi loturik daude, bien jatorria Vicentius latin izenean dagoelako. Bizentxoenea toponimoari eskainitako sarreran gertatutako aldaketak azaldu ditugu. Aipatzeko geratzen da hasierako herskariaren aldaketa, asimilazio baten ondorioa delako: b-n > m-n. Aldaketa bera gertatu da Bikendi antroponimoaren toponimo eratorri batzuetan, Mikendi eta Mikindain toponimoetan, hain zuzen.

 Eguneraketa (20-11-13):
Toponimoaren azterketa egin orduko, egungo lekukorik baino ez zen erabili, baina badago liburu bat Pasaiako toponimoak aztertzen dituena. Tartean, Mitxintxola toponimoaren lekuko zaharrak badira, Pasaiako toponimia liburuko 141. eta 142. orrialdeetan:

Lekukoak ikusi eta bigarren silabako sudurkaria ez da agertzen oraintsu arte, eta horrek esan nahi du toponimoaren oinarria ezin izan liteke Bitxintxo/Mitxintxo antroponimoa. Beharbada izen honek eragina izan zuen toponimoa aldatzerakoan? Ezin ziurtasunik izan, baina, dirudienez, azkenean aldaera sudurkariduna izan da nagusi bihurtu dena.

Abiola toponimoa

Abiola toponimoa hiru aldiz agertzen da Gipuzkoan. Azkoitian basoa eta ordokia da eta Ataunen, aldiz, tontorra.
Baina ez oso aspaldi, bazen Azkoitian baserri baten izena, Iñaki Linazasororen Gipuzkoako baserriak liburuan agertzen den bezala, Kukuerri ballaran, hain zuzen.
Erdi Aroko lekukoak ere badira, toponimo honen zahartasuna sendotzeko lagungarri direnak. Documentación medieval del Archivo Municipal de Azkoitia (m.s. XIII-1500) liburuan badira bi lekuko: Juan Peres de Aviola eta Pero Yvannes de Aviola, 1413. urtea, 21. agiria.
Azterketa etimologikoa egiteko, toponimoaren banaketa egin beharra dago, elementuak agertzeko, beraz: abi- + ola, azken hau oso ezaguna da toponimian eta blog honetan behin baino gehiagotan azaldu da. Baina hasierako zatia ilunagoa da. Ahabia hitza ongi egokituko litzateke, jakinik ohikoa den bezala, hasperena galdu ondoren bi bokal berdinak batu zirela, euskararen eremu gehienetan. Aldaketa gehiagorik ez da gertatu eta toponimoak, gutxienez 600 urte iraun ditu, gure egunetara arte.
Abiola toponimoaren ahabia litzateke hitz honen lekuko zaharrena, Erdi Aroaraino atzeratuko luke hiz honen lekuko zaharrena.

abiola
Eguneraketa (2026-03-13):
Ataungo toponimia web gunean badago herri honetako Abiola toponimoaren informazio gehiago:

Abiola
Abiola: (= matorral). 1616 “en el sitio de Aviola do esta una cruz grande de madera esta un mojón”. 1759 “sel de Abiola”.
Izaera: aurkintza
Kokalekua: Arribaso
Erreferentzia: 19. karp. 157. zk. 7861 erreg.

Abiolabarrena
Abiola barrena: (= el termino inferior del matorral). 1765 “Pagadi belza…pª arriba hasta Abiola barrena”.
Izaera: aurkintza
Kokalekua: Arribaso
Erreferentzia: 19. karp. 161. zk. 7865 erreg.

Sarreran ez zen lekuko zaharrik eman eta informazio honek XVIII. mendearen hasieraraino eraman dezake lekukotza, egungoa bezalako da izena eta, beraz, analisian ez dago aldaketaren beharrik. 

Tenuola toponimoa

Toponimo honen lekuko guztiak agiri bakar batean daude, 1483. urteko Amojonamiento (Segura y sus aldeas) deitutako agirian, guztira sei aldiz agertzen da:

E asy mismo, los de la parte de Tenuola quede e sea, conbiene a saber...

E por quanto la besindad de Gabiria solían desir que tenía parte en un sel en Tenuola, maliçiosamente, por llevar posesión en el dicho lugar de Tenuola, fallaron çiertos mojones puestos por la parte de la dicha besindad furtyblemente, non aviendo parte en los dichos términos ni aviendo tal sel la dicha besindad, por ende, luego el dicho alcalde mandó que los derrocasen los dichos mojones asy maliçiosamente puestos por la parte de la dicha besindad de Gaviria a Juan de Çaldibia, jurado de la dicha villa de Segura. E luego el dicho Juan de Çaldibia los quebró e derrocó los dichos mojones que en el dicho lugar de Tenuola falló.

E asy mismo, el dicho alcalde e ofiçiales e los otros buenos omes de las vesindades e parçoneros mandaron que el monte e lenna que estaban en el dicho lugar de Tenuola y el castannall del dicho sacón de Çabaleta, de los mojones arriba, asy mismo se bendiese con el dicho monte de Tenuola corrtando para carbón para las costas que el dicho alcalde e ofiçiales fasían en el dicho apeamiento.

Toponimoa Segura-Gabiria inguruan izango zen eta agerpen guztiak kontuan harturik, ziurtasun nabarmena izan daiteke Tenuola dela, idazteko akatsik ez dela.
Azterketa etimologikoa egiteko, beraz, Tenuola izenetik hasi behar da. Banaketa bitan egin beharko litzateke, tenu- eta ola, bigarrena ola ezaguna da, baina lehenengoa iluna da. Hala ere, irtenbide bat bada, ezagutzen dugun toponimoa aldaketa baten ondorioa dela, eta hasieran bestelakoa izango zela. Hori Arrasateko Teluola izan zitekeen, blog honetan aztertua. Azken honek bi elementu zituen, Telu antroponimoa (gaztelaniaz Tello bada) eta ola izena. Tenuola berdin izango zen, hasierako Telu + ola > *Teluola sortuko zen eta gero, albokoen disimilazioagatik, Tenuola bihurtuko zen. Disimilazioak aipatuak izan dira blog honetan, sudurkariena, adibidez, Amulategi toponimoan, m-n > m-l aldaketa izan zen. Tenuola izenean, aldiz, l-l > n-l aldaketa gertatuko zen.

Munikola toponimoa

Bizkaiko Zaldu herriko toponimoa. Alberto Erraztiren Onomasticon 24: Zaldutik Zaldibarrera : toponimian barrena liburuko informazioa erabili dugu. Liburuan azaltzen du lehenago bazen Munikola izeneko baserria, baina egun desagertu zenez, bere ingurua izendatzeko erabiltzen da. Toponimo honek hainbat izen eratorri sortu zituen: Munikolaburu, Munikolaldea, Munikolaurrea eta Munikolazpia.
Interesgarriena aipatutako liburuan 743. orrialdean dago, han lekuko zaharrenak agertzen direlako, baita ere aipu etimologiko bat.
Lekuko zaharrenak:

"1441 Municolas, montte de (BFA.: ZUA, Dok. His., 3/8)
1462 Municola, dho ffuiz consu casa y caseria del dho logar de (BFA.: ZUA, Dok. His., 2/10)
1563 Munycola, desde Egoarbiça hasta (BFA.: ZUA, Dok. His., 1/3)
1605 Municola, dha casa y caseria de (BFA.: ZUA, Men. Kon., 6/4)
1618 Municola, en el termino de (BFA.: ZUA, Dok. His., 3/97)
1620 Municola, por unas pieças que labraron en (BFA.: ZUA, Kon. Lib., urt. 1, 38/2)
1628 Municola, estando en la cassa y caseria de (BFA.: ZUA, Dok. His., 3/95)
1658 Municola, joan de achotegui inqno de la cassa de (BPAH.: NOT, PRG, 139. p. s., eka.30)
1662 Municola, montes y zerros de... e yduyzarraga (BFA.: ZUA, Men. Kon., 6/5)"

Orrialde berean toponimoaren zatiketa egiten du:

"Osagaiak: Muniko + ola"

Baina Muniko horrek badu oin-ohar bat:

"Mitxelena, K.: “456.- muni (vizc.) «ribazo», var. de muna. Poco seguro” (AV, 130. or.). Adibide honetarako, nik neuk, baliagarri izan litekeela uste dut, askoz gaitzago litzateke Munio antroponimotik eratorria izatea, batez ere, lekuzko morfema genitiboa daramalako."

A. Erraztik eginiko zatiketa ontzat har badaiteke ere, Muniko horretaz eginiko analisia ezin onartzekoa da, jakinik Muniko antroponimoa badela, blog honetan erakutsi bezala. Beraz, toponimo honetan Muniko antroponimoa eta ola izena lotuz sortu zen, ziurrenik Erdi Aroan.

Momiola toponimoa

Momiola da Elgoibarko baserrietako bat. Lehenengo lekukoak Erdi Aroko XV. mendekoak dira, saroi bat izendatzeko. Archivo Municipal de Elgoibar (1346-1520) liburuko 9. agirian, 1452. urtean, bi aldiz aipatua:

"Ytten, en Zavala, en el lugar que dizen Aizcuchiquiaga, un pedazo de tierra donde están plantados quinze castaños, que sollía tener e poseer Rodrigo Ybanes de Çavala, que ha por linderos: por devaxo tierras e castanales del dicho Rodrigo Yvanes, e por de suso e por la una costanera tierras del sel de Momiola, e por la otra costanera el arroyo que deziende por entre el dicho conzejal e entre tierras e montes del dicho lugar de Zavala."

Agiri bereko beste aipua:

"Primeramente el sel de Momiola por sel de ymbierno, que deve haver e ha de largura desde el mojón de piedra que es llamado en vasquenze abstarria, que está puesto en medio del dicho sel, a todas partes faz a los exidos comunes conzejales, sesentta baras de las sobre dichas al derredor. Así que son de cavo a otro cient e veinte baras de las sobre dichas."

Hiru mende geroagokoa da Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuko aipua, deitura bezala jasoa:

"Momiola [N, NO]
Momiola (ynquilino) (Juan de), Jemein, a.1704, FogVizcayaMs."

Azkena, Koldo Eleizalderen Listas alfabéticas de voces toponomásticas vascas toponimo bildumakoa, XX. mendearen hasierakoa:

"Momiola, caserío de Elgoibar (Gip.)."

Lekukoak ikusirik, Momiola toponimoa ez da batere aldatu azken 500 urteetan, eta horrek egiten du aztertzeko egokia. Toponimo horrek bi zati lituzke, momi- eta ola, azken hau oso ohikoa euskal toponimian, baina aurreko momi- ez.
Blog honetan aztertutako toponimo asko bezala, oinarrian antroponimo bat izan dezake, Alfonso Irigoien bere Las lenguas de los vizcainos. Antroponimia y toponimia medievales lanean izen honetaz arduratu zen, hainbat aldiz aipatuz:

"Mañaricúa señala la aparición por primera vez del nombre de un conde de Vizcaya en las genealogías reales del Códice rotense, escrito a fines del siglo X, Momi comitis Bizcahiensis, “casado con doña Belasquita, hija de Sancho Garcés I, rey de Navarra”, cfr. J. M. Lacarra, “Textos navarros del Códice de Roda”, Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón, 1, Zaragoza 1945, pp. 238-239, n° 17."

Lan berberarekin jarraituz, Mundakako agiri zahar batean badaude antroponimoa, Mome, eta baita bere patronimikoa, Momez:

"Llorente publicó, por otra parte, el documento de 1070 de la donación de la anteiglesia de Mundaca en favor del monasterio de San Juan de la Peña, n°51: uno monasterio in Vizcaya in locum que dicitur Mondaka... et sunt firmes Jaun Mauri Blascoz de Bosturia, Jaun Gisea Gideriz de Baniskiz, Jaun Nuno Momez de Arratia, Jaun Sanxo Lopez de Bosturia, Jaun Enneco Didacoz de Murueta, Munnio Aceriz de Mondaka, Sanxo Mauriz de Bosturia, Munnio Mauriz suo germano, Sanxo Hannez de Bosturia, Mome Hannez de Mondaka, Munnio Assandoz de Mondaka episcopus don Fortunio in Álava et in Bizkaia."

Azkenik, Irigoienek Argiñetako idazkunetako Momus ere aipatu zuen:

"Después de la epigrafía de época romana queda sin representación el período subsiguiente, calificado de Alta Edad Media, hasta sus postrimerías con los sarcófagos de Arguineta, fechados en 883, donde tenemos el nombre de persona Momvs, forma latina de rom. Momo, doblete de Mome, véase Momi en § 6, de vocalismo arcaizante."

Irigoienen laneko guztiak Bizkaikoak dira, baina gogoratu beharrekoa da Elgoibar, Gipuzkoan izan arren, Bizkaiko mugetik oso hurbil dagoela.
Momiola, beraz, Mome antroponimoa eta ola izenaz osaturik legoke. Beharbada Mome + ola > *Momeola > Momiola, eo > io bokal disimilazioa gertatu zen. Baina ezin da baztertu *Momi aldaera izatea, horixe litzateke euskararen bilakaera latinetik hartutako antroponimoetan: Bikendi, Petri...
Antroponimo honen lekukorik badira Euskal Herriko onomastikan, baina ez dira asko eta Momiola beste bat da gehitu beharrekoa.

Otsandola toponimoa

Oiartzungo toponimoen artean bada Otsandola izenekoa.
Beste iturri bat, Oiartzungo toponimia liburukoa, 259. or.:
"Otsandola. Parajea, tontorra.
Errenga inguruko bigarren mailako tontorra. Egia esan Otsandola eremu osoa da, tontorrari Gainzabal deitzen zaio.
Toponimo erlazionatuak: Otsandolako urgurtzea, Otsandolaerreka, Otsandolako mintegia".
Egungo lekukoez gain, badira aspaldiko lekukoak, XVI. mende hasierakoak, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. II. Pleito de los ferrones (1328-1514) liburukoak: Osandola, 30. agiria, 1512. urtea; Osandola, 38. agiria, 1514 eta Osandola, 60. agiria, 1514.
Garai hartan saroia zen, baina, funtsean, toponimo bera litzateke, aspaldian zeukan funtzioa galdu eta gero saroia zegoeneko lekua izendatzera aldatu zen.
Toponimo honen etimologiak ez du zailtasun berezirik, ezaguna da Erdi Aroko Otsando antroponimoa bazela eta azken zatia ola litzateke, oso hitz ugaria euskal toponimian.
Otsando antroponimoaz Mitxelenaren Apellidos vascos:
"510. — Otxanda fem. de Otxoa: Doxandabaratz (Usandevaras, Usandivaraz), Ochandategui, Oxandaberro. El suf. -(a)nda es el mismo de oillanda «polla», de oillo. Una forma masc. en -o, debida sin duda a influencia románica, en Ochando: Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055), etc."
Badirudi, Mitxelenaren arabera, bilakaera litzateke: Otxoa > Otxanda > Otxando. Hori zalantzazkoa da, gerta liteke garai batean uste izatea Otxoa-ren emakumezko aldaera Otxanda zela, eta horrela erabili, baina bilakaera ere izan zitekeen Otxoa > Otxando > Otxanda, jakinik Otxando-ren lekukoak oso zaharrak direla eta Donemiliaga Kukulako agirietan badela, baita ere Leire eta Iratxeko testuetan. Beharbada mereziko luke azterketa sakonago bat, baina kronologia erabiliz badirudi Otxando zaharragoa dela.
Aipatzekoa litzateke lekuko zaharretan <s> dugula, ziurrenik egungo <ts> islatu nahian, eta horrek arazo bat azaleratzen du, jakina baita Otxoa antroponimoaren jatorria otsoa, animalia izena dela. Lekuko gehienetan Otxoa dago, baina Otsandola bezalako toponimoek erakusten dute antroponimoa Otsando bazela; beraz, litekeena hasieran antroponimoa Otsoa izatea, eta bere eratorriek afrikatua gordetzea, baina laster Otxoa bihurtu zen, eta hala islatzen da garaiko grafian. Bide batez, Otsandola bezalako toponimoetan oinarria Otsando da, baina pertsona izen honen lekuko gehienetan Otxando aldaera bada.
Beste baterako geratuko da lekuko zaharren azterketa konprobatzeko hemen proposatutakoa, hau da, hasierako izena Otsoa zela eta gero Otxoa orokortu zela.

Teluola toponimoa

Arrasateko toponimia liburuan, 242. orrialdean, baino ez den agertzen toponimo honen 1476. urtekoak dira lehenengo lekukoak eta ondorengo urtekoak azken lekukoak. Badirudi gerora desagertu zela, lekuko gehiagorik bildu ez delako.
Argi dago azken zatia ola izen arrunta da, eta lehenengoa Telu antroponimoa. Gaztelaniazko Tello-ren euskal aldaera, Iratxeko Erdi Aroko agirietan bi gizonezkoetan bazen izen hori: Telu Munioiz de Partunia eta Garcia Telu.
Erdi Aroko bi antroponimo horiei gehitu ahal zaio Teluola, Telu izenaren lekuko gutxiko zerrendari.