Lopegaingobarga toponimoa

Arabako toponimo hau lekuko bakar batez ezaguna da, XVII. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

LOPEGAINGOBARGA, 1667, término mojonera Alda-San Vicente Arana.

Toponimoak lau elementu lituzke, Lope antroponimoa, gain izena, -ko atzizkia eta, azkena, barga izena:

2 barga.
(G-nav). Ref.: A Apend; Iz Als; Satr VocP.
"Barga andia jek, hay una gran vertiente o derrumbadero (es castellano) (G-nav)" A Apend. "Bargi, la pendiente" Iz Als. "Barga gaiztu, gerba gaiztu." Ib. "Barga gainin, en lo alto del derrumbadero" Ib. "(Ergoyena) [...] pendiente muy pronunciada" Satr VocP. Cf. VocNav: "Barca, portillo, espacio entre dos picarras o peñas en la cumbre de un monte (Roncal)".
Bargan hostoa erditik gora hasten denean, hiru egunez denbora txarra. (G-nav). EZBB I 196. (cf. ib. nota: Barga, Urbasa mendiko ipar aldeko hegalari esaten zaio)
1.1
(G-nav, AN-olza). "Rocher" Bon-Ond 138. "Lugar rocoso" Satr VocP.

Bargaren lekuko gehienak nafarrak dira eta toponimoaren herria Nafarroatik oso hurbil dago. Beste alde batetik, toponimo honekin barga izenaren lekukotza 1667. urteraino aurrera liteke.

Zentolenea toponimoa

 Zentolenea da Errenteriako baserri bat, badu toponimo eratorri bat, Zentolenberri, baserria dena eta baita hilerria ere.
Errenteriako Udalaren web-gunean bi toponimoak agerten dira, eta lekukotza ugaria ere ematen dute, Zentolenea toponimoaren zaharrenak:

1786     Centolenea           APO
1794     Centolenea           AME A/1/113
1808     Centolenea           JIJCO
1819     Centolenea           AME C/7/II/1/1
1828     Centolenea           AME B/6/1/4

Askoz gehiago badira, ia beti izen bera dago, baina salbuespen gutxi batzuk badira, XIX. mendearen bukaeran Centonenea behin baino gehiagotan agertzen da. Dirudienez, asimilazioaren ondorioa da, l-n > n-n, baina aldaera ez zen nagusitu eta gerora ez da berriz agertu.
Zentoleneaberri toponimoaren lekukotza oso txikia da, lekuko bakarra baino ez dago:

1990     Zentolenea Berri baserria

Ziurrenik neotoponimoa da, azken hamarkadetan sortutakoa. Horren berritasunak berri izenondo ematen dio, Errandoberri toponimoan gertatuko zen bezala.
Zentolenea askoz zaharragoa da, baina izena ez da ia aldatu. Toponimoak hiru elementu ditu, Zentol antroponimoa, eta -(r)en + -a, jabetza adieraztekoak.
Egun ez da batere ohikoa Zentol, baina Erdi Aroan ezaguna izan zen eta litekeena da mende batzuk ondoren ere irautea. A. Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan lekuko zahar batzuk aurkeztu zituen:

3.327. SENTOL, ÇENTOL: Pero Gil, fijo de Sentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 600 orr.), Vxanavilla-n; Johan Çentol, (1350, PN-XIV, L. Mon.Est., 360 orr.), Mues-en; Pascoal Çentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 607 orr.), Esteilla-n.

Zentol antroponimoak utzitako lekukotza ez da oso handia, baina Zentolenea toponimoak corpus hori handitzen laguntzen du.

Lopegi toponimoa

 Lopegi Trebiñuko aurkintza baten izena da.
XIX. mendeko lekuko bat heldu zaigu Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuaren bitartez:

LOPEGUI, 1827, labrantío de Arrieta de Treviño.

Toponimoak bi elementu lituzke, beharbada, Lope + hegi. Hasierako antroponimoa ziurrenik Lope izan daiteke, baina Lop aldaera ere izan daiteke, edo Lopa, emakumezko aldaera. Antzeko zalantza dago Lopaitz eta Loparria toponimoekin. Lopaldaoste, aldiz, gardena da lekuko zaharrek erakusten dutelako aldaera zaharra Lopealdaoste zela.

Errandoberri toponimoa

 Errandoberri izeneko baserria dago Donostian.
Toponimo hori ez dago Donostiako toponimia lanean, baina badira Errando izenaz sortutako toponimo batzuk:

ERRANDO: Errando (1821, O.P.A., H-572, nº 707), Errando (1891, D.U.A.-D-9-VI-1970-6); Errando aundi (1989, D.U.T.B.). 64-13-8, M. Errando mayor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandoaundi (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-aúndi (41) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-aundía (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).
Errando menor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandochiqui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-chiqui (40) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-chiqui (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).

Toponimoak bi elementu lituzke, Errando antroponimoa eta berri izenondoa.
Antroponimo horretaz informazioa dago Euskaltzaindiaren EODA datu basean Errando sarreran:

Errando
Fernando izenaren aldaera Erdi Aroan. Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko mugan artazuriketan egiten ziren txantxetako antzezlanei ematen zitzaien izen hau. Ikus Ferran.

Donostiako toponimoan Errando zena eraitsi eta eraikitako berria Errandoberri izendatuko zuten, beharbada.

Akulu toponimoa

 Akulu izena bi toponimo eratorriren bitartez ezaguna zaigu, Akuluko erreka eta Akuluko iturria, biak Berastegikoak, Gipuzkoan.
Lekuko zaharrik ez dago, baina izena nahiko argia da jakinik euskaraz badela akuilu hitza, aldaera ugari dituena. Interesgarria da Orotariko Euskal Hiztegiaren oharra, hitz honen tradizioaz:

Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Al Sur se emplean sobre todo akulu entre los vizcaínos y akullu entre los guipuzcoanos (como excepciones hay akullu en Añibarro y akulu en Cardaberaz y Anabitarte).

Beraz, nahiz eta gipuzkoarretan akullu aldaera nagusia izan, salbuespenak ezagunak dira eta beharbada toponimo hau gehitzekoa litzateke azken multzo horri.
Toponimoak akuilu badu, izena eta izana lotu beharrezkoak dira, eta beharbada Akulu izan zen mendi bat, horregatik toponimo eratorriak, mendi aldean ohikoak. Hala bazen, Akutu mendiarekin lotura egin liteke, ideia bera izango zen Aitzorrotz mendietan, Azkoitian, Errezilen eta Zegaman dauden toponimoak, mendien itxurak sortutako izenak.

Lopearria eta Lopearriza toponimoak

Erdi Aroko toponimo hauek Deba aldekoak ziren eta, beharbada, toponimo bakarraren aldaerak izan zitezkeen, baina hemen bi toponimo ezberdin bezala aztertuko dira.
Bi lekukoak agertzen dira Archivo Municipal de Deba. II. Libro de Apeos y Ventas de Tierras Concegiles. (1482-1483) liburuan, biak urte berekoak, Lopearria 124. agirian, 1483. urtean:

Començando en el monte que llaman Lopearria, començando debaxo de la pieça de Lope llamada (blanco), dende adelante fasta las cruzes e segun bienen las cruzes...

Lopearriza, aldiz, 181. agirian, 1483. urtean:

E mas el castañal de Ecurayn como esta çercado alderredor de cruzes en filo de tres a tres, pegado a Lopearriça, ge lo apearon e vendieron.

Lopearria toponimoa gardena da, Lope + harri + -a. Lopearriza izenean Lope + harritza genuke, azken hori harri + -tza dela. Harritza hitzak aztarrena utzi du Hego Euskal Herriko testuetan:

1 harritza.
(V, G, AN), artza (V-ger). Ref.: A (arritza, artza); Etxba Eib.
Pedregal. "Ixa Arrazolarañok arritzia Anboto azpixan" Etxba Eib. Cf. Dv: "Arritze (V), lieu couvert de pierres" y "Arritzeta (V), amas de pierres" ( A); en realidad, ambas formas parecen ser deducidas de arritzetan de Uriarte. Cf. 2 hartze.
Beste batzuek berriz erori ziran arritzetan, non etzeukaten lur asko. Ur Mt 13, 5 (Ur (V) arritzetan; Dv toki harritsuetara). Bildur ikaraz dabil, lokatz ala arritzan, / Egingo ete daben ankea ipiñi. AB AmaE 363. Konstantzi artzako esaten eutsen, portuko artza edo arritza baten ondoan bizi zalako. Echta Jos 220. Zittalok, eztaukazue artza orretan dabillen erresakien bilddurrik? Ib. 59. Ezkongaietan bidexiortzat / nik arturikan trenbide, / arritza artan zapatak guztiz / apurtu bere al dire. Ayesta 137.

Ikus daitekeenez, lehenengo lekukoak XIX. mendearen bigarren erdialdekoak dira eta orduan Lopearriza toponimoak 350 urte baino gehiago aurreratuko lituzke hitz horren agerpen data.
Lopearria izenean nabarmena da Loparria toponimoarekiko antzekotasuna, biak elementu berdinez osaturik izan daitezkeelako.

Martoena eta Martorena toponimoak

 Martoena izeneko baserriak daude Nabarnizen, Bizkaian, eta Aramaion, Araban.
Martorena toponimoa Arrasateko toponimia liburuan dago, lekuko bakarra da, XIX. mende hasierakoa:

Toponimo hauek egitura bera dute, Marto antroponimoa eta -(r)en + -a, jabetasuna adieraztekoak, ohikoak etxe izenetan. Marto antroponimoa ezaguna izan zen Euskal Herrian, Erdi Aroaren bukaeran. Marto eta Martogana toponimoen sarreran Marto antroponimoaz azalpen labur bat eta XVI. mendeko lekuko batzuk daude.