Olagizongoa toponimoa

 Olagizongoa zen Eibarko etxe bat, egun desagertua. Izendegi ofizialean ez dago lekuko zaharrik baina izena argia da erabat eta, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, etimologia arazo gabea da. Toponimoaren bukaeran artikulua eta -ko atzizkia dago, etxe izenetan ohikoa baina genitiboa askoz erabiliagoa da. Oinarriko hitza olagizon hitz elkartua da:

olagizon.
(V, G, AN; Lar, VP 69r, H (+ -lh-)) Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg .
Ferrón. "Herrero, en las herrerías grandes olagizona, en las de tienda errementaria " Lar. " Olagizonak eta errementariak, prakatxu zarrak eta begiak gorriak (V-och)" A (con algunas variantes, tbn. en Iz ArOñ 102 y EZBB II 78).
[..]

Toponimoak zaharra izan behar du, olagizonen garaia aspaldian itzali zelako. Burdinolen garaiko hitzak toponimiara igaro zirenen artekoa dugu Eibarko hau eta gehiago badira, Txipitzallekoa toponimoa bezala.

Angaliturri toponimoa

 Angaliturri da Ataungo bi toponimoren oinarria:

Angalliturribekoa
Angaliturri beekoa: (= Andragal iturri del término inferior).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Inzarzu-Insusti
    Erreferentzia: 24. karp. 178. zk. 9694 erreg.

Angalliturrierreka
Angaliturri erreka: (= regata de Andragal iturri). 1758 “Andragallaiturri”.
    Izaera: erreka
    Kokalekua: Inzarzu-Insusti
    Erreferentzia: 24. karp. 177. zk. 9693 erreg.

Angaliturri izenaz gain, beste elementuak dira, beheko eta artikulua eta erreka izena, baina interesgarriena, zalantzarik gabe Angaliturriren oinarrian dago. Azken elementua iturri da eta hasierakoa erabat iluna litzateke ez bagenu XVIII. mendeko lekukoa, toponimoa guztiz argitzen duena, Andragallaiturri (1758), hau da, Andragalla iturri. Andragalla izen elkartua litzateke, horrelakoak ez dira gutxi euskal antroponimian, Andramiliamadura toponimoan Andramilia antroponimo emakumezkoa dago, hau da, andra + Milia. Andragallaren bigarren izena Galla litzateke. Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta ez da lekukorik aurkitu. Horrek esan nahiko luke azken bost mendeetan erabili ez dela. Hala ere, Galla izeneko emakume ospetsu bat dago Gipuzkoako historian eta San Juan de la Peñako kartularioan hainbat aldiz agertzen da, bigarren liburuan. Aurkitutako lekukoak XI. mendearen erdialdekoak dira. Lehena 96. agirikoa, 1048. urtean:

Ego humillima Galga de Ipuçcha servorum Domini ultima ancilla...

Hurrengoa 117. agirian, 1055. urtekoa:

Ego quidem senior Garcia Açenariz et dona Gayla... [...] tradidi dona Gailla de anime Enneco Garziaiz...

Eta azkena, 175. agirian, 1056-1064. urteen artekoa:

Et ego Blasquita, filia de domna Galga et de senior Garcia Azenarez...

Antroponimoak hiru grafia izan zituen, Galga, Gayla eta Gailla, eta horrek erakusten digu alboko palatala bat zegoela, hau da, egun Galla bezala idatziko genukeena. Jakina, Oñatiko toponimoaren Andragalla ez da ziurrenik agirietakoa, baina antroponimoaren lekukotzak argi uzten du erabilera urrikoa izan zela. Beraz, toponimoaren sorrera data ez dago XI. mendetik oso urrun eta Erdi Arokoa izan zelako ziurtasun ia erabatekoa izan dezakegu.

Zapataobia toponimoa

 Arrasateko toponimo honen lekuko bakarra dugu, XV. mendekoa eta ikus daiteke Arrasateko toponimia liburuan, 246. or.:

Toponimoa argia da eta hiru elementu ditu, bukaeran artikulua, aurrerago hobi hitza eta oinarrian zapata izena, hitz bera aztergaia izan zen Zapata, zapatari eta zapataritegi hitzak aztertzeko sarreran. Bertan 1475. urteko lekuko bat eman genuen, Zapataritegi toponimoaren barruan baina Arrasateko toponimoan hitza ez dago beste hitz eratorri baten barruan. Bide batez, blog honetako hobi gehienetan, Ansobi toponimoan bezala, 'hilobi' adiera dago, baina honetan, eta Pisaobia toponimoan ere 'zulo' adiera izango luke.

Urrakaenea toponimoa

 Urrakaenea zen Errenteriako etxe bat, bi lekuko ezagutzen zaizkio, XIX. mendearen hasieran, urte berekoak:

1819     Urracaenia
1819     Urracanea

Ikus daitekeenez, toponimoaren bukaera ez zen finkoa, baina elementuak argiak dira, bukaeran genitiboa eta artikulua daude eta oinarrian Urraka antroponimo emakumezkoa:

Urraka
Urraca (gaztelania), Urraque (frantsesa), Urraca (ingelesa)
Erdi Aroan asko erabili zen izena. Nafarroako erregina bat baino gehiago deitu ziren honela. Besteak beste, Antso Gartzeitz erregearen ama aipa daiteke (IX. m.), zein larri zauriturik zegoela ebakuntza eginez erdi baitzen. 991. urtean aurkitu dugu lehen aldiz, Nafarroako Apardozen (Urraka Enecones). 

Antroponimo honen bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta bildutako lekukotza interesgarria da, bilaketa 1500-1700 urte artekoa izan da baina lekukoak 1513-1579 urte artean daude, geroztiko ez da biltzen eta, beraz, XVI. menderako antroponimoaren bizitasuna txikia zen eta mende horretan itzali zen:

Datu hauetaz konfiantza osoa bagenu, toponimoa XVI. mendekoa edo aurrekoa litzateke, baina badakigu hutsune handiak daudela eliz artxibo hauetan. Hala ere, badirudi Erdi Aroa bukatu ondoren antroponimo honen erabilera ere bukatu zen. Beraz, ziurtasun erabatekoa izan ez arren, toponimoaren sorrera aspaldikoa izango zen, beharbada aipatutako mendean edo lehenago.

Unzaliturri toponimoa

 Arabako toponimo honen lekuko bakarra dago, XVIII. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

UNZALITURRI, 1768, heredad en Ciriano.

Lekuko bakarra bada ere, analizatzeko aukera dago, bi elementuz osaturik dago, azkena iturri izen arrunta da eta oinarrian Untzalu antroponimoa litzateke. Dirudienez, bukaerako bokala galdu zuen, beharbada ui bokal soilduz. Baina beste aukera bat dago, Untzalea toponimoaren sarreran Gonzal antroponimoa bazela aipatu dugu, Untzaluren erdal kideetako bat. Agian euskaraz ere erabili zen bien arteko aldaera bat, *Untzal antroponimoa. Izen horretatik ez litzateke inolako aldaketarik beharko.
Laburtuz, toponimo honetan, iturri izen arruntaz gain, antroponimo bat izango zen, dela Untzalu dela beste bat, honen aldaera bat.

Otsazulo, Otsazuloeta eta Otsazulueta toponimoak

 Otsazulo da Bergarako erreka-zuloa, sakana.  Otsazuloeta da Errenteriako baserri bat, Otzazuloeta (1857), Otsazulueta (1992). Gipuzkoako Partzuergo Nagusiko erreka ere bada, baita ere Gabiriako aurkintza bat eta Mutiloako aurkintza bat. Errenteriako udalaren web gunean Otsazuloeta toponimoaren informazioa dago eta lekukotza XVIII. mendean hasten da:

1714     Ozazuloeta
1728     Ozazulueta
1786     Otzazuloeta

Otsazulueta, aldiz, Oiartzungo erreka-zuloa, sakana da eta Legazpiko tontor bat.
Toponimoak nahiko gardenak dira, toponimo hauen oinarrietan otsozulo hitz elkartua dagoelako:

1. otsazulo.
Guarida de lobos.
Orduan sasi, sastraka, otsazulo eta sugeen kabiak baizik etzan. Arr Bearg 288 (ap. DRA).
2. Trampa para lobos.
31 irudia. Gibijo-ko (Kuartango, Araba) otsozuloa. JMB ELG 47.

Hitz honek bi elementu ditu, otso eta zulo eta, toponimoetan behintzat otsazulo aldaera dago. Toponimoen banaketari dagokionez, guztiak Gipuzkoakoak dira, beste lurraldeetan litekeena da beste hitz bat erabiltzea.
Azkenik, Errenteriako toponimoak lekukotza zaharrena du, txistukarietan nabarmena da asimilazioa gertatua zela: ts-z > tz-z. Lekuko hauek, gainera, hitz elkartuaren agerpen zaharrenak dira, Orotariko Euskal Hiztegikoa XIX. mendearen bukaera delako, ia bi mende beranduagokoa.

Amunuri toponimoak

 Bi dira Amunuri toponimoak, bata Araban eta bestea Bizkaian. Arabako eskualdea den Aiarako Amunuri toponimoaren lekuko bakarra F. de Barrenengoaren Onomástica de la Tierra de Ayala bilketa lanetik hartua da, 305. or.:

AMUNIRI.—Heredad.—Véase AMUNURI y AMUÑIRI en Costera.
AMUÑERI.-En «Ayala’ko toki-ixenak», «Euzkadi» cit.—Var. de AMUNIRI.
Opellora - Costera (Barrenengoa, 1989: 325):
AMUNURI.—Heredad.—Véase AMUNIRI y AMUÑERI en Llanteno.
AMUÑIRI.—Heredad.—Var. de AMUNURI.
AMUÑURI.—Heredad.—Var. de AMUNURI.

Arabako Amunuri toponimoaren bilaketa egin da beste liburu batzuetan, ondorio zuzenik lortu gabe: Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan ez dago Amunuri edo antzekorik. González Salazar-en Cuadernos de toponimia 8 Toponimia menor de Ayala izenburuko liburuan ez dago aipatutako herrietan Amunuri edo bere aldaera izan daitekeenik.
Beraz, iturri bakarra aztergai izanik, han agertutako datuak baino ezingo dira erabili. F. de Barrenengoak, itxuraz, aldaera jatortzat Amunuri hartzen du, beste guztiak aldaerak izango zirelako. Kontuan hartu behar dugu Lanteno eta Opellora herri mugakideak dira, eta horregatik gerta liteke toponimo bakarra izanda ere, bi herritan hedatzea. Aldaerak ugariak badira ere, Amuniri, Amunuri, Amuñeri, Amuñiri eta Amuñuri, bi forma nagusitara bildu ahal dira, Amunuri eta Amuñuri, beste guztiak hauen aldaerak, deformazioak, izango liratekeelako. Bizkaiko Amunuri aurkeztu eta gero, analisi etimologikoan sakondu bezain laster, Amunuri edo Amuñuri bi aldaeren onargarritasuna erakutsiko da.
Bizkaiko Amunuri da Gamiz-Fikako baserria. Arabakoak ez bezala, baditu lekuko ugariak eta zaharrak, Erdi Arokoak, hain zuzen. Garai hartako lekukoetan bi aldaera badaude, Amunuri eta Amunori. Lehenaren lekukoak bi liburutan aurki daitezke, zaharrena dago Colección Documental del Archivo Histórico Municipal de Bilbao (1300-1473) liburuaren 89. agirian, 1462. urtekoan, Lope de Amunnuri. Baina lekuko askoz gehiago daude Repartimientos y Foguera-Vecindario de Bilbao (1464-1492) liburuan,  1. agirian, 1464. urtekoan, 29. or., Lope Martines de Amunury [...] Lope de Amunury. Hurrengo biak, agiri beraren 93. or., Martin Saes d’Amunury, çapatero, [...] Martin d’Amunury, su fijo. Azken biak 2. agirian, 1470. urte ondoren, 129. or., Lope Martines d’Amunury [...] Muger e herederos de Lope d’Amunury, su fijo.
Amunoriren lekukoak beste liburu batean daude, Archivo General de Simancas. Registro General del Sello. Vizcaya (1487) liburuaren bi agiritan, 545. agirian, 1487. urtekoan agertzen dira Lope Saes de Amunori, Pedro de Amunori eta Maria Sanches de Amunor (sic). Azken lekukoa dago 570. agirian, 1487. urtekoan, Lope Saes de Amunori, f137, 
Bide batez, liburuaren aurkibide onomastikoaren lekukoak Amonuri bezala agertu dira, baina aldaera hau ez da liburuko inongo agiritan agertu, baizik eta Amunori. Amunori aldaera azaltzeko, kontuan izanik Amunuri garaikidea eta gerokoa, u-u > u-o disimilazioa aipatu beharra dago.
Bi aldaeren arteko lehian lehena nagusitu zen, jatorrizko aldaera, hain zuzen. Aipatu beharra dago Amunori aldaera iturri bakar batean baino ez dela aurkitu.) Izan ere, Erdi Aroko geroztik ez da berriz Amonuri-ren lekukorik aurkitu.
XVII. eta XVIII. mendeetako lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan, Amunuri, Amunudi eta Amunui aldaerak daudela:

Amunuri [N, TO]
Amunuri (la casa de) [Gamiz (en la anteiglesia de)], Munguia (anteiglesia de) (villa de), a.1796, FogVizcayaMs.
Amunuri (la caseria de) [Gamiz (casas auezindadas a)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Amunuri (la caseria de) [Munguia (casas avecindadas a la villa de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.
Amunuri (la cassa de), Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.

Amunudi [N, NO]
Amunudi (Juan de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.
Amunudi (M(art)in de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.

Amunui [N, NO]
Amunui (Dom(ing)o de) [Aransolo_Azecoa (la caseria de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.
Amunui (Fran(cis)co de) [Larracoa (la caseria de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.)

Amunuri formaren bi toponimoen azterketa etimologikoa egiteko orduan, oso erraz igartzen da oinarria izan zitekeen antroponimoa, Amuna, Erdi Aroan Amunna eta Amuna bezala agertu ohi dena, eta orohar, lehenengo aldaera Euskal Herriko kanpoko testuetan, eta bestea Euskal Herrikoetan. Izen honen etimologia aspaldikoa da, Mitxelenak eman baitzuen bere Apellidos vascos liburuan (s.v. 44. Amunna):

Amunna n. pr. (vasc. amona, amuna 'abuela'): top. Ammunola hacia 1150 (BRSVAP, V. 425); ap. Amunabarro, Amunategui. Antrop. Amuna Sanz (Leire, 1097 y 1177), Amuna Eneconiz (ib., 1177), ambos en Luchaire, Amunna mora (CSM 214, 1074), etc.; y. también la Vida de Sancta Oria de Berceo. Como el vasc. aitona (cf. Bonuspater CSM 114, 1038, Bonipatri ib. 100, 1030), está formado con el adjetivo on 'bueno'.

Amunuri toponimoez, bietan aldaerak ditugu Amuna + huri egitura erabat aplikatzea ez dela erakusten dutenak, Arabako kasuan sudurkari sabaikaria dutenak eta Bizkaikoan Amonuri aldaera zaharra. Horrela izanik, Arabakoan, oinarria Amuna izan zitekeen edo Amunna. Arabako toponimoaren aldaera sabaikariduna azaltzeko hainbat azalbide bilatu ahal dira, beharbada arkaismoa da, jakinik Aiarako eskualdean erdararen eremua nahiko zaharra dela. Bi hizkuntz komunitate bizi baziren, toponimoak bikotea izan zezakeen, erdaldunek Amuñuri, euskaldunek Amunuri. Gerora, bikoiztasun horri gure egunetara helduko zen, nahiz eta aspaldian inguru hartan hizkuntza bakarra izan. Baina hori ez litzateke azalpen bakarra. Amunaren ondoren Amuña bazen, euskal eremuan aldaera hori adierazkorra izan zitekeen, hipokoristikoa. Baina toponimoan bi aldaerak bizi izan ziren bat gailendu gabe. Azkenik, n/ñ bikotearen adibide gehiago badaude, behintzat bat gehiago Derendano toponimo zaharra behin baino gehiagotan Derendaño bezala ageri izan da, inolako arrazoirik gabe, kontuan hartuz jatorria *Terentiano zaharra izan daitekeela.
Beraz, Amuñuri aldaera arkaismo ezaugarria izan liteke. Gamiz-Fikako Amunuri, aldiz, diferentea da. Mitxelenak adierazi bezala, antroponimoaren jatorria euskarazko amuna, amona izenean duenez, gerta liteke *Amona aldaera PI bihurtzea. Eta *Amonuri bezalakoa sortu ondoren, bokal metatesia gertatu eta Amunori aldaera sortu zen. Edo, besterik gabe, Amunuri > Amunori aldaera ezohikoa sortu zen, bizitza laburra izan zuena.