Portu hitzaren lehenengo agerpena, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Leizarragaren lanetan izango zen.
Data hori urte batzuk atzera daiteke, hain zuzen 73 urte. Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan badaude portu hitzaren agerpen batzuk, Portu(a) toponimoaren bitartez. Lehenengoa Chomingo de Portua, 1499. urtean, 17. agirian. Hurrengo agirietan ere behin eta berriz agertzen da.
Ez da harritzekoa Hondarribia bezalako herri batean Portu(a) toponimoa izatea, eta horrek lagundu du portu hitzaren lehenengo lekukoa izateko.
miércoles, 26 de diciembre de 2018
Txomingotegi toponimoa
Donostiako toponimoa, lehenengo lekukoa 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 390. or.: "Chomingotegui". Ondorengo informazio guztia Donostiako toponimia, 1995. urteko lanetik hartua da:
"*TXOMINGOTEGI: Chomingotegui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.); Txomingotegi, Txomingotei, Domingotei (1989, D.U.T.B.). 64-14-2, M."
Izen honek bi elementu lituzke, antroponimoa eta -tegi. Oinarria *Txomingo litzateke, jaso gabeko izena. Ez dago, esaterako, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan. *Txomingo izen ezezagun hau Domingo-ren hipokoristikoa litzateke, d- > tx- bilakaera jasanez. Fenomeno bera gertatu zen *Txendo hipokoristikoarekin, sendo adjektibotik sortua eta Txendoa eta Txendonea toponimoak utzi zizkiguna.
Badago beste aukera bat, hipokoristikoa *Txomingot(e) izatea. Domingot izena bazelako. Dena den, azken honen lekukoak nahiko urriak dira baina, ezinekoa ez denez analisi posible bezala aipatua beharra dago.
Lekukoak ikusi eta azkenekoetan Domingotei ere bada, *Txomingo-Domingo lotura hiztunek ere antzematen zutela nabaria da.
Beraz, toponimo honen azterketaren bitartez etimologia azaleratu dugu edo, hobe esanik, etimologiak. Izan ere, oinarrian dagoen hipokoristia *Txomingo izan liteke edo *Txomingot(e).
"*TXOMINGOTEGI: Chomingotegui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.); Txomingotegi, Txomingotei, Domingotei (1989, D.U.T.B.). 64-14-2, M."
Izen honek bi elementu lituzke, antroponimoa eta -tegi. Oinarria *Txomingo litzateke, jaso gabeko izena. Ez dago, esaterako, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan. *Txomingo izen ezezagun hau Domingo-ren hipokoristikoa litzateke, d- > tx- bilakaera jasanez. Fenomeno bera gertatu zen *Txendo hipokoristikoarekin, sendo adjektibotik sortua eta Txendoa eta Txendonea toponimoak utzi zizkiguna.
Badago beste aukera bat, hipokoristikoa *Txomingot(e) izatea. Domingot izena bazelako. Dena den, azken honen lekukoak nahiko urriak dira baina, ezinekoa ez denez analisi posible bezala aipatua beharra dago.
Lekukoak ikusi eta azkenekoetan Domingotei ere bada, *Txomingo-Domingo lotura hiztunek ere antzematen zutela nabaria da.
Beraz, toponimo honen azterketaren bitartez etimologia azaleratu dugu edo, hobe esanik, etimologiak. Izan ere, oinarrian dagoen hipokoristia *Txomingo izan liteke edo *Txomingot(e).
martes, 18 de diciembre de 2018
Serora hitza
Serora hitzaren lehenego agerpena, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Leizarragaren lanetan bada, serora aldaera erabiliz, 1572. urtean.
Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan bada lekuko zaharrago bat, Sororeteguia, 1527. urtean, 66. agirian. Urte asko ez dira, 50 urtera ez dira heltzen baina lekuko honek baditu aipagarriak diren zenbait ezaugarri. Hasteko, toponimoa analizatu eta sorore + -tegi + -a bezalako elementuak izango lirateke. Testuetan ohikoena den serora aldaera ez da erabili, sorore aldaera baizik. Eta hau litzateke jatorrizko mailegutik hurbilago dagoen aldaera, kontuan hartuz gero soror latinetik hartua dela, elizako latinetik ziurrrenik, eta orduan, mailegu berantiarra litzateke. Beraz, soror > sorore bilakaera izango zen, gero, o-o > e-o bokal disimilazioa izango zen eta azkenik, beharbada erromantze baten eraginez, serore > serora.
Baina Sororetegia ez da bakarra sorore aldaera duena, Orotariko Euskal Hiztegiak Mendiburu aipatzen du, 1760. urte inguruan. Horrela izanik, sorore aldaeraren lehenengo agerpen data 250 urte inguru atzera liteke.
Baina Hondarribiko toponimo honek badu eraginik beste euskal hitz batean, serorategi hitzean. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Larramendiren hiztegian aurki daiteke, 1745. urtekoa. Beraz, 220 urte inguruko atzerapena, eta sororetegi aldaera ezezaguna.
Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan bada lekuko zaharrago bat, Sororeteguia, 1527. urtean, 66. agirian. Urte asko ez dira, 50 urtera ez dira heltzen baina lekuko honek baditu aipagarriak diren zenbait ezaugarri. Hasteko, toponimoa analizatu eta sorore + -tegi + -a bezalako elementuak izango lirateke. Testuetan ohikoena den serora aldaera ez da erabili, sorore aldaera baizik. Eta hau litzateke jatorrizko mailegutik hurbilago dagoen aldaera, kontuan hartuz gero soror latinetik hartua dela, elizako latinetik ziurrrenik, eta orduan, mailegu berantiarra litzateke. Beraz, soror > sorore bilakaera izango zen, gero, o-o > e-o bokal disimilazioa izango zen eta azkenik, beharbada erromantze baten eraginez, serore > serora.
Baina Sororetegia ez da bakarra sorore aldaera duena, Orotariko Euskal Hiztegiak Mendiburu aipatzen du, 1760. urte inguruan. Horrela izanik, sorore aldaeraren lehenengo agerpen data 250 urte inguru atzera liteke.
Baina Hondarribiko toponimo honek badu eraginik beste euskal hitz batean, serorategi hitzean. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Larramendiren hiztegian aurki daiteke, 1745. urtekoa. Beraz, 220 urte inguruko atzerapena, eta sororetegi aldaera ezezaguna.
Navarriñenea toponimoa
Toponimo honen lekuko zaharrena Donostiako toponimia, 1995. urteko lanean bada:
"Navarriñenea (1759, D.C.H.G, 188, 174 orr.)."
Hurrengo lekukoa, eta azkena, 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 391. or.: "Navarrinene".
Ez dago lekuko gehiago eta, beraz, izen hori zeukan etxea izenez aldatu zen edo desagertu zen.
Toponimoaren egitura ezaguna da, behin eta berriz agertzen delako: PI + -(r)en + -a. Oinarria nabarrin- litzateke eta ongien egokitzen dena Nabarrina hipokoristikoa litzateke, Salaberrik bere Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 133. or.:
"Nabarrina (Nabarra): Navarrina (Arboti, 1350-53, CPBN, 31. or.), Navarrine (Maule, 1377, Zier., 1994: 223). Iglesiasek (2000: 115, 264) Biarrizko Navarrine etxe izena (Navarrina «petite Navarre») dakar."
Nabarrina-ren lekuko urrien beste bat gehiago Navarriñenea toponimoa litzateke, biak egun itzaliak.
"Navarriñenea (1759, D.C.H.G, 188, 174 orr.)."
Hurrengo lekukoa, eta azkena, 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 391. or.: "Navarrinene".
Ez dago lekuko gehiago eta, beraz, izen hori zeukan etxea izenez aldatu zen edo desagertu zen.
Toponimoaren egitura ezaguna da, behin eta berriz agertzen delako: PI + -(r)en + -a. Oinarria nabarrin- litzateke eta ongien egokitzen dena Nabarrina hipokoristikoa litzateke, Salaberrik bere Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 133. or.:
"Nabarrina (Nabarra): Navarrina (Arboti, 1350-53, CPBN, 31. or.), Navarrine (Maule, 1377, Zier., 1994: 223). Iglesiasek (2000: 115, 264) Biarrizko Navarrine etxe izena (Navarrina «petite Navarre») dakar."
Nabarrina-ren lekuko urrien beste bat gehiago Navarriñenea toponimoa litzateke, biak egun itzaliak.
viernes, 14 de diciembre de 2018
Apretxe antroponimoa
Apreche de Sarasguete, Archivo General de Navarra. Sección de Comptos. Registros Nº 3 y 4 liburuko 121. orrialdean agertzen den antroponimoa da. Lekukoa 1293. urtekoa litzateke eta kasu honetan data inportantea da, baita ere Sarasketakoa izatea, hau da, Nafarroa Beherekoa.
Antroponimoaren analisia egin eta zatiketa Apre + -txe litzateke, Apre antroponimoa eta -txe atzizki hipokoristikoa. Apre izenaz Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan daukan sarrera:
"65. —Aper, Apre, *Apri n. pr.; Apre Sancho (in villa Ulibarrilior, Al., CSM 48, 952; v. le(g)or, 404), Aprez Lequentize (ib., in Lekete, es decir Lehete, Al.), Vincenti Apriz (CSM 50, 956, Al.), Sancio Haperrez de Torriziella (Valb. 30, 1064). Ap. Aperain, Aperribay, Apraiz. Caro Baroja (Mat., 89-91) lo señala como epónimo de las poblaciones alavesas Aperregui y Apricano, pero este último nombre podría explicarse también a partir de *Africanu(m) (cf. Piel, «Nomes de possessores latino-cristâos», 24). Apre (*Apri) debemos considerarlo como el genitivo de Aper o Aprius: el genitivo pervive en nombres personales hispánicos durante la Edad Media (v. J. Bastardas Parera, Particularidades sintácticas del latín medieval (Cartularios españoles de los siglos VIII al XI), 31 n.) y parece haber sido el origen de una gran parte de los nombres vascos de persona (v. p. ej. 158 y 161 b)."
Mitxelenak aipatzen dituen Apre izenaren lekukoak X. mende ingurukoak dira eta Araba eta Errioxakoak. Baina Apretxe XIII. mende bukaerakoa litzateke eta Nafarroa Beherekoa. Bada urrunketa bikoitza, kronologikoa eta geografikoa. Dena den, azterketa etimologikoa erabat egokitzen zaio izenari eta urrunketa hori ez da hain handia jakinik Euskal Herriaren barruko distantziak ez direla oso handiak eta agirien urritasunak, ziurrenik, izkutatu dituzte betetzeko dauden tarteko hutsuneak.
Antroponimoaren analisia egin eta zatiketa Apre + -txe litzateke, Apre antroponimoa eta -txe atzizki hipokoristikoa. Apre izenaz Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan daukan sarrera:
"65. —Aper, Apre, *Apri n. pr.; Apre Sancho (in villa Ulibarrilior, Al., CSM 48, 952; v. le(g)or, 404), Aprez Lequentize (ib., in Lekete, es decir Lehete, Al.), Vincenti Apriz (CSM 50, 956, Al.), Sancio Haperrez de Torriziella (Valb. 30, 1064). Ap. Aperain, Aperribay, Apraiz. Caro Baroja (Mat., 89-91) lo señala como epónimo de las poblaciones alavesas Aperregui y Apricano, pero este último nombre podría explicarse también a partir de *Africanu(m) (cf. Piel, «Nomes de possessores latino-cristâos», 24). Apre (*Apri) debemos considerarlo como el genitivo de Aper o Aprius: el genitivo pervive en nombres personales hispánicos durante la Edad Media (v. J. Bastardas Parera, Particularidades sintácticas del latín medieval (Cartularios españoles de los siglos VIII al XI), 31 n.) y parece haber sido el origen de una gran parte de los nombres vascos de persona (v. p. ej. 158 y 161 b)."
Mitxelenak aipatzen dituen Apre izenaren lekukoak X. mende ingurukoak dira eta Araba eta Errioxakoak. Baina Apretxe XIII. mende bukaerakoa litzateke eta Nafarroa Beherekoa. Bada urrunketa bikoitza, kronologikoa eta geografikoa. Dena den, azterketa etimologikoa erabat egokitzen zaio izenari eta urrunketa hori ez da hain handia jakinik Euskal Herriaren barruko distantziak ez direla oso handiak eta agirien urritasunak, ziurrenik, izkutatu dituzte betetzeko dauden tarteko hutsuneak.
Atxamuño toponimoa
Atxamuño toponimoa Araban bada, Bernedo eta Arraia-Maeztu artean.
Lekuko gehiago eta zaharragoak, 1767. urtekoak, José Antonio González Salazar-en Montaña alavesa. Comunidades y pastores liburuan, 394. or.:
portillo de ACHAMUNIO
paso de ACHAMUÑO
portillo de ACHAMUÑO
Kontuan izanik mendi aldeko toponimoa dela, edonork uste lezake hasierako elementua atx 'haitz' dela, eta bukaerakoa muino. Biak egokiak toponimoaren kokapen geografikoa dela eta. Baina geratuko litzateke fonema bat, bokal bat azaldu gabe, atx-a-muño. Ez da oztopo gaindiezina, baina bada beste azalpen bat, arazorik gabe toponimo osoa azaltzen duena, hipotesi antroponimikoa.
Toponimoa bi elementuz osaturik izango litzateke, Atxa 'Aita' eta Munio. Lehenengoa ezaguna da, blog honetan beste bi toponimotan ere agertu delako, Atxamiku toponimoan eta Txarabitana toponimoan. Beraz, Arabako hiru toponimotan Atxa 'Aita' elementu antroponimikoa izango litzateke.
Munio antroponimoa ezaguna izan zen Erdi Aroan, baina oinarriak, beharbada, aurreko garaietan baditu. Behintzat, lehenengo milurtearen bukaeraren aldean bizirik zegoen, eta gero itzali zen.
Lekuko gehiago eta zaharragoak, 1767. urtekoak, José Antonio González Salazar-en Montaña alavesa. Comunidades y pastores liburuan, 394. or.:
portillo de ACHAMUNIO
paso de ACHAMUÑO
portillo de ACHAMUÑO
Kontuan izanik mendi aldeko toponimoa dela, edonork uste lezake hasierako elementua atx 'haitz' dela, eta bukaerakoa muino. Biak egokiak toponimoaren kokapen geografikoa dela eta. Baina geratuko litzateke fonema bat, bokal bat azaldu gabe, atx-a-muño. Ez da oztopo gaindiezina, baina bada beste azalpen bat, arazorik gabe toponimo osoa azaltzen duena, hipotesi antroponimikoa.
Toponimoa bi elementuz osaturik izango litzateke, Atxa 'Aita' eta Munio. Lehenengoa ezaguna da, blog honetan beste bi toponimotan ere agertu delako, Atxamiku toponimoan eta Txarabitana toponimoan. Beraz, Arabako hiru toponimotan Atxa 'Aita' elementu antroponimikoa izango litzateke.
Munio antroponimoa ezaguna izan zen Erdi Aroan, baina oinarriak, beharbada, aurreko garaietan baditu. Behintzat, lehenengo milurtearen bukaeraren aldean bizirik zegoen, eta gero itzali zen.
martes, 4 de diciembre de 2018
Marrubi hitza
Marrubi hitz ezaguna, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Silvain Pouvreauren hiztegian izango litzateke, XVII. mendearen erdi aldean. Baina Erdi Aroko erdal testuetan agertzen diren hitz ugarien artean marrubi hitzak ere lekua badu, Juan de Marrubiza gizonaren izenean. Lekuko hori Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan bada. Bost aldiz agertu da izen hori, 1500. urtean, 40. agirian. Behin Juan de Marruguiça bezala eta beste hiruretan Juan de Marrubiça. Gero, 48. agirian Juanes de Marrubiça, hau ere 1500. urtekoa.
Beraz, kopuruaren aldetik toponimoa Marrubiza izango zen. Gainera, Orotariko Euskal Hiztegiaren marrubi sarreran ez du ematen *marrugi aldaerarik.
Marrubiza toponimoaren azterketa erraza da erabat, marrubi + -tza, ugaritasun atzizkia.
Lekuko horiei esker, marrubi hitzaren lehenengo lekukoa 150 urtetan atzera daiteke. Eta, beharbada, *marrubitza hitza bazela uste dezakegu, egun landare multzoak izendatzeko -di atzizkia erabiltzen badugu ere, hala nola hariztia, urkidia, pinudia... Lehenago -tza izan zitekeen atzizki aukeratua.
Beraz, kopuruaren aldetik toponimoa Marrubiza izango zen. Gainera, Orotariko Euskal Hiztegiaren marrubi sarreran ez du ematen *marrugi aldaerarik.
Marrubiza toponimoaren azterketa erraza da erabat, marrubi + -tza, ugaritasun atzizkia.
Lekuko horiei esker, marrubi hitzaren lehenengo lekukoa 150 urtetan atzera daiteke. Eta, beharbada, *marrubitza hitza bazela uste dezakegu, egun landare multzoak izendatzeko -di atzizkia erabiltzen badugu ere, hala nola hariztia, urkidia, pinudia... Lehenago -tza izan zitekeen atzizki aukeratua.
Suscribirse a:
Comentarios (Atom)