Bizkaondo toponimoa

 Arabako Bizkaondoa toponimo zaharra lau lekuko zaharren bitartez ezaguna zaigu, Erdi Arokoak. Aipatutako lekukoak daude Documentación Medieval de la Cuadrilla de Salvatierra: Municipios de Alegría-Dulantzi, Barrundia, Elburgo-Burgelu e Iruraiz-Gauna liburuko B02 izeneko agirian, 1410. urtean, lehenengo bi lekukoak:

Dixieron que hera comunero el paçer de los ganados dentre ellos desdel çerro de Carracona que comiença de Harbubi fasta la puente de Vizcahondo e fasta el çerro (sic) que pasa por so la dicha puente, por donde taja el camino que viene de Lubiano a Mendixur fasta la dicha puente de Vizcahondo. E pusieron cabo la dicha puente un mojon fasta la puente de Loyate, que le dizen Maestruçubi, fasta el mojon que hende pusieron. Mas, enpero, que tanbien hera suio propio dellos la tierra toda, sin parte alguna de los de Mendixur, desdel dicho çerro de Carracona fasta la dicha puente de Bizcahondo, por donde taja el dicho camino que viene de Lubiano a Mendixur...

Azken bi lekukoak daude E23 izeneko agirian, 1507. urtekoan:

... e sobre çierto quexo e querella que fue denunçiada por Sancho de Mendixur, su procurador dellos, contra Juan Martinez de la Cozina e Pero Ruiz de Lubiano, vezinos de Arbulu, deziendo que avian fecho çierta resystençia de çiertos ganados que diz que hubo prendado el costiero de Mendixur en el dicho prado de Vizcahondoa...
[...]
... e sobre las dubdas e oscuridades que hubo en la sentençia que fue pronunçiada entre los dichos conçejos de Arbulu e Mendixur sobre la pasada a beber las aguas de Vizcahondoa los ganados e almaja de Arbulu...

Toponimoa Mendixur herrikoa zen, zubia eta larrea. Lekuko guztietan hasierako herskariaren aldaera grafikoaz gain ez dago ezberdintasunik, -a artikulua izan ezik. Beraz, Bizkaondo litzateke aztertzeko izena. Toponimoak bi elementu izan ditzake, bizka- eta ondo, beharbada <h> grafiak islapen fonetikoa izan zezakeen, edo gaztelanizko hondo hitzaren eragina izan. Hasierako zatia iluna da, baina aldaketa ezagun baten ondorengo aldaera da: euskal hitz zahar batzuetan, bukaeran dardarkaria dutenak, fonema hori galtzen dute hitz eratorpenean, horrela, hamar - hamabi < hama- 'hamar' + bi, eta abar. Horixe gertatu zen Amabizkar toponimoan, hamar + bizkar analisia zuzena da. Beraz, galdutako dardarkari berreskuratu eta bizkar hitza genuke. Hala bada, badago toponimo bat, elementu berberez egindakoa, Bizkarrondo, Ajangizko baserri baten izena, baita Oiartzungo baserri batena ere. Honetan elementuak gardenak dira, bizkar + ondo. Bizkaondo toponimoan, aldiz, bizka- eratorpen aldaera dago, beharbada hori da antzinatasunaren ezaugarria edo, bestetik gabe, eremu horretan bilakaera horrek luzaroan iraun zuela.
Ezin aipatu gabe utzi beste aukera bat, toponimoaren oinarrian bizkar izan beharrean *bizkai izatea, garai batean "leku menditsua" izendatzen ohi zuen. Hala bazen tarteko /i/ galduko zen bi bokalen artean egoteagatik: *bizkai + ondo > *Bizkaiondo > Bizkaondo. Baina *bizkai duten toponimoak oso gutxi dira, eta dirudienez, hitza aspaldian erabiltzeari utzi zioten.

Gazalbide toponimoa

 Egun, Gazalbide da Gasteizko auzo baten izena.
Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan badira gazalbide hasiera duten hainbat toponimo:

GAZALBIDE, 1519, labrantío de Betolaza; Id. de Abechuco. Término Ali-Vitoria.
GAZALBIDEA, 1519, fuente y término en Betolaza. 1768, labrantío de Luco. 1600, labrantío de Gamarra Mayor. 1702, íd. de Vitoria. 1719, íd. de Azúa.
GAZALBIDEGANA, 1768, labrantío de Luco.

Erdi Aroko beste bi lekuko daude, zaharrenak, Documentación Medieval de la Cuadrilla de Salvatierra: Municipios de Alegría-Dulantzi, Barrundia, Elburgo-Burgelu e Iruraiz-Gauna liburuko A29 izeneko agirian, 1401-1501. urte bitartekoa dena:

Primeramente dezimos (...) prado de Vbiarte, saliendo de Gaçaheta, pasando a Gaçaluidea fasta en la iglesia de Sant Miguell d’Enayo (...) Sant Miguel de setiembre. E, otrosi, que anden los ganados de dicho conçeio de Alegria desde el pra (...) ponemos moiones de piedra en la linde de çerca el camino de Gaçaluide que esta de cara al rio, e des (...) çerca el arroyo del agua que viene de camino a juso, de cara a Alegria.

Esanguratsua da Gazalbide izena Gazeta herritik hurbil izatea, izan ere, bi toponimoetan gatz hitza dago, baina aztergaia den toponimoan hitzak azalpen luzeagoa du. Toponimoak bi elementu lituzke, gazal- hasieran eta bukaerakoa bide ezaguna da. Hemen aurkezten den hipotesiaren arabera, gazal- litzateke gatzari izenaren eratorpen aldaera, euskal- euskararena den bezala. Gatzari hitza bada, nahiz eta lekukotasun oso urrikoa izan:

1 gatzari.
(Lar, Añ).
"Salador" Lar.

Beraz, gatzaren lanetan ziharduena gatzaria zen eta Galzalbide izango zen gatzariek egiten ohi zuten bidea. Ez da toponimo hori Arabako toponimian utzi duen bakarra, Gerardo Lopez de Gereñuren aipatutako liburuan badira gatzari hitza oinarria duten toponimo batzuk:

GAZALITURRI, 1706, labrantío de Mendiola.
GAZARISOLO, término de Gobeo.
GAZARISOLOA, 1713, el mismo labrantío anterior.
GAZARRISOLOA, XVIII, labrantío de Gobeo.

Lehenengoan dardarkari disimilazioa gertatuko zen: gatzari + iturri > *Gatzariturri > Gazaliturri. Edo, Gazalbide bezala, gazal- 'gatzari' + iturri, "gatzarien iturria". Gazarisolo(a) izenak azalpen argia du: gatzari + solo + -a. Gazarrisoloa, kakografia izan liteke, 1713. urteko lekuko zaharra eta XX. mendekoa bat datozelako. Hala ere, zalantzarako lekua bada, nahiz eta txikia izan. Gatz-harri hitz elkartua bada, Gatzarrieta toponimoan azaldua. Gerardo Lopez de Gereñurenean toponimo bera izan daitekeena badago, eta baita beste toponimo bat ere:

GAZARRIETA, término de Gorbea. 1731, labrantío de Azáceta.
GAZARRIZA, 1706, labrantío de Ribabellosa.

Azkena gatz-harri + -tza litzateke, eta Gatzarrieta, gatz-harri + -eta.
Beraz, gatzari -> gazal- aldaeratasuna ongi badago, Gazalbide bezalako toponimoa azaldurik geratuko litzateke, ahaztu gabe Gazaliturri eta Gazarisolo(a), nahiz eta azken honetan bilakaera hori ez izan.

Basail toponimoa

 Basail da Atxondoko baserri baten izena, eta Elorrioko batena ere bai. Badu toponimo eratorri bat, Basailetxebarri, Atxondoko etxola bat.
XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Basail [N, TO]
Basail (la casa de), Axpee, a.1704 [FOgVizc/-], a.1798, FogVizcayaMs.
Basail (la caseria de), Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.
Basail (la caseria de) [Gacetta (barrio de en la cofradia de Gacetta)], Elorrio, a.1796,
FogVizcayaMs.
Basail (la caseria de) [Gastea (cofradia de)], Elorrio, a.1745, FogVizcayaMs.
Basail (la caseria de) [Nuestra Señora de Gaseta (cofradia de)], Echabarri (San_Agustin de), a.1704, FogVizcayaMs.

Basail [N, NO]
Basail (Antonia de) [Basail (la casa de)], Axpee, a.1704, FogVizcayaMs.
Basail (Bentura de) [Basail (la caseria de)], Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.
Basail (Domingo de) [Yngunza_de_Suso (la caseria de)] [Arosteguieta (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Basail (Juan de) [Basail (la caseria de)] [Nuestra Señora de Gaseta (cofradia de)], Echabarri (San_Agustin de), a.1704, FogVizcayaMs.
Basail (Juan de) [Urquiza (la caseria de)] [Sagasta (cofradia de)], Abadiano, a.1796, FogVizcayaMs.
Basail (Miguel de) [Legorretta (la caseria de)] [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Basail (Pedro de) [Vrquiza (la caseria de)] [Sagasta (cofradia de)], Abadiano, a.1745, FogVizcayaMs.
Basail (inquilino) (Domingo de) [Orosqueta (cofradia de)], Yurreta, a.1704, FogVizcayaMs.
Bassail (P(edr)o de), Elorrio 17.1641, FogVizcayaMs.
Uasail uiuda (Lucia de) [San_Roque (rebal de)], Elorrio, a.1704, FogVizcayaMs.
Vasail (ynquilino) (Dom(ing)o de) [Oba (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Vasail (ynquilino) (Juan_Ant(oni)o de) [San_Fausto (arrabal de)], Elorrio, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoak ez du aldaerarik erakutsi azken 300 urteetan, eta horrek adierazten du izena nahiko egonkorra izan dela.
Toponimoaren etimologiari dagokionez, bi azalpen izan ditzake, uste badugu aldaketarik getatu ez dela, basa- 'baso' + hil da analisi sinpleena. Azken elementurako, Makastilla toponimoa adierazgarria izan daiteke, makatz + hil izan daitekeelako.
Beste azalpen bat egin liteke, basa- 'baso' + *bil 'biribil', eta ondoren bokalarteko /b/ galduko zen: *Basabil > Basail. Hala ere, jatorrizko aldaeraren lekukorik ez dago, baina hori ez da oztopo gaindiezina.

Abeletxe toponimoa

 Abeletxe baserri izena ez da ezezaguna Bizkaian zein Gipuzkoan. Bizkaiko hainbat baserri izendatzeko eraibila da Zeanuri-Ubide, Markina-Xemein eta Ermua herrietan eta Gipuzkoan Mutrikuko herrian. Bizkaiko Berrizko herrian, aldiz, auzo izena da.
Bizkaiko toponimoen lekuko zaharrak badira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Abeleche [N, TO]
Abeleche (la casa de), Yspaster, a.1796, FogVizcayaMs.
Abeleche (la casa de) [Yruleta (barrio de)], Hermua, a.1799, FogVizcayaMs.
Abeleche (la casa titulada), Zaldua, a.1796, FogVizcayaMs.
Abeleche (la casa y caseria de) [Ydulieta (calle de)], Ermua, a.1796, FogVizcayaMs.
Abeleche (la caseria llamada) [San_Llorente (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Abelechea (la caseria de) [San_Lorenzo (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Abelecho (la casa de) [Yrulieta (barrio de)], Hermua, a.1704, FogVizcayaMs.

Toponimoan abeletxe hitza izango genuke, abel- 'abere' + etxe izenez osatua:

abeletxe.
(V, G, AN; Lar in Aq 1346, Añ (V), H), aberetxe (V-m, G), abel-etse. Ref.: A (abeletxe, aberetxe); Etxba Eib.
Establo, redil. "Casa de ganado, borda, abeletxea" Lar in Aq 1346. "Establo, (V), korta, -tea; [...] (V) abeletxea, cuando es separado" Añ. "Étable" H. "Redil, casa de ganado, aparte del caserío" A. "Casa del ganado, un cobertizo abierto por abajo, en él se puede reunir y cebarse el ganado" RIEV 1923, 213. "Es un cobertizo abierto bajo el cual se reúne el ganado y se le da forraje" Ib. 1924, 293. "Majada. Iragorriko abeletxian izan giñan egun artan, en la majada Iragorri" Etxba Eib. Azkue, s.v. aberetxe, cita a Uriarte (Gen 29, 17), pero no hay tal en dicho versículo. v. abeltegi.

Dirudienez zenbait abeletxe, denboraren joanarekin, baserri izatera heldu ziren, abere eta pertsonen bizileku.
Beste aukera bat izan daiteke oinarrian Abel antroponimoa izatea. Toponimoaren egitura litzateke Abel PI + etxe, Barbaraetxe toponimoan bezala, azken honetan Barbara emakumezko izena izango zen oinarria.
Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. mendetik hona jasoak eta horien bitartez Abel antroponimoaren lekukoak bildu dira:

Irudian ikus daitekeenez, oso gutxi dira Abel antroponimoa dutenak, guztiak Hondarribikoak. Horrek esan nahiko luke, izena ezaguna zela baina oso gutxi erabilia izan zela. Horrela, nahiz eta ezinezkoa ez izan, oso aukera gutxi daude aipatutako toponimoetan Abel antroponimoa izateko eta, beraz, litekeena da abeletxe hitza baino ez izatea toponimo hauetan.

Nabea toponimoa

 Nabea da Gautegiz-Arteagako auzo baten zena. Beraz, Bizkaiko toponimoa da.
XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Nabea [N, TO]
Nauea_Andicoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Nabea_Atzecoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799, FogVizcayaMs.
Nabea_Azecoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Nauea_Azecoa (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Nabea_Aurrecoa (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Nabea_Aurrecoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799, FogVizcayaMs.
Nabea_Aurrecoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Nauea_Aurrecoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704, FogVizcayaMs.

Toponimoak ez du aldaerarik azken 300 urteetan, eta horrek adierazten du izena nahiko egonkorra izan dela. Hitz batez osaturik dago, eta bukaeran artikulua dago. Aldaketa bakarra izan da, aa > ea bokal disimilazioa, ohikoa sartaldeko euskaran. Oinarrian naba izena dago, Naberan toponimoan bezala. Azken leku izen honetan aipatutako disimilazioa ere gertatuko zen, baina honetan bigarren elementua haran zen. Naberan toponimoaren sarreran adierazi bezala, gutxi dira naba hitzarekin sortutako toponimoak Bizkaian, eta Nabea litzateke gutxietako bat.

Eltzegille toponimoa

 Toponimo honen lekuko bakarra dago, XIX. mendearen erdialdekoa. Donostiako toponimia izenburuko lanean aurkitua:

Elceguille (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2).

Toponimoa gardena da, eltzegile hitza dago, besterik gabe:

eltzegile.
(Gc ap. A; Urt (-gille), Lar, Añ (G), H), eltze-egile, eltzile.
Alfarero, ollero. "Buccularius, buru eltzegillea, buruko eltzegillea" Urt III 417. "Potier" H.
Erosi zuten diru hartaz eltze egille baten landa. He Mt 27, 7 (EvL elze egile, Lard 449, Ur, Leon, Ir YKBiz 483, Or eltzegil(l)e, Echn eltzile; Lç topinagile, TB, SalabBN untzi egile, HeH baxera egile, Ip lurrezko untzi-egile, Dv baxeregile, Hual ontziegile, Samper ontziegizale, Ol buztinlari, Arriand lapikogiñ). Elzeguillebáten etxéra. LE Doc 235. Jaungoikuaren eskuan dago gizonaren biotza, eltzegilliaren eskuan buztiña bezela. Bv AsL 35. Eltzegille baten pirrila igitu. Or Aitork 327. Eltzegile, oialgile, garazlari, ta orrelakoak ez-aintzakotzat zituzten. Zait Plat 113. Figulus zelako eltzegile apalarena. MEIG VIII 58.

Toponimo honetan lanbide izena etxera ere hedatu zen, beharbada bertan lantegia izango zuelako. Hitzak ez du lekukotza handirik utzi, baina lekuko honek berresten du hitzaren bizitasuna.

Ekogor toponimoa

 Donostiako hiru baserritan dago Ekogor toponimoa. Donostian bi baserri daude, Ekogor eta Ekogortxiki. Eta Hernanin Ekogorberri baserria dago.
Donostiako toponimia izeneko lanean badaude toponimo hauen lekuko zaharrak:

EKOGOR TXIKI: Ecogor-chiquicco-gaztañeribruba (1835, D.U.A.-C-5-II-1715-896), Ecogor menor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Ecogor chiqui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Ecógor-chíqui (58) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Ecogor-chiqui (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.); Ekogor txiki, Ekoor txiki, Ekor txiki (1989, D.U.T.B.). 64-12-4, m. E-3.
EKOGOR: Ecogora (1566, casa de, C.D.H.A.M.S.S., 224 orr.), Ecogor mayor (1838, casa, N.D.L., 24 orr.), Ecogor aundi (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Ecogor (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Ecógor (60) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Ecogor-aundía (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.); Ekogor, Ekoor, Ekor (1989, D.U.T.B.).64-12-4. E-3.

Lekuko zaharrena Ecogora (1566) da, besteetatik aldentzen dena. Beharbada -a artikulua bukaeran izan zen baina dardarkaria ez zen ongi islatu testuan.
XVIII. mendearen bukaerako hiru lekuko badira, aurreko lanean aipatu gabeak, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 392. orrialdean:

... Ecogor chiqui [...] Ecogor maior [...] Ecogor azpicoa...

Interesgarriak dira Donostiako toponimia laneko azken lekukoak, Ekogor, Ekoor, Ekor (1989), toponimo askoren bilakaeran gertatutako urratsak agertzen direlako, lehenengoan izen osoa, Ekogor, ondoren, bokal arteko belare ahostuna galdu da, Ekoor, eta azkenik, bi bokal berdinak batu dira, Ekor.
Toponimoaren analisia egiteko aldaketa baten beharra dago, hegi izenak hainbat toponimo eratorritan et- aldaera hartu ohi du: Ekain, Etume... Honetan ere berdin gertatu da, eta, toponimoan erraz igartzen denez, bigarren elementua gogor izenlaguna da: et- 'hegi' + gogor > Ekogor.