Zallako toponimo honen informazioa eta baita analisi etimologiko bat Fernando Fernández Palaciosen tesitik hartua izan da, izenburua Lengua e historia del Asón al Cadagua: (épocas prerromana y romana). Hemen Liketi-ri buruzko berak idatzitakoa:
"940. Liqueti (Zalla)
IGC 61.
Michelena, Apellidos: 152 señalaba que en nombres propios medievales de la zona castellano-vasca -ti es terminación bastante frecuente (Dolquiti, Jaunti, Nequeti), teniendo en concreto Dolquiti toda la apariencia de ser de origen latino, en relación con el cognomen tardío Dulcitius (2907). El nuestro es igualmente relacionable con Licinius, cf. Leciñana, con la terminación -ti y disimilación vocálica. En Baños de Montemayor (Cáceres) se documenta Lik(inius), cf. Abascal: 173b. Ptolomeo 2, 5, 8 tiene el NL Likiniana. [...]
———————
2907 M. Á. Líbano Zumalacárregui, «Onomástica e historia», en Cátedra Cantabria 1995: 102b incluía Dulquito entre los nombres de pila de tradición greco-latina y cristiana que eran frecuentes en la Edad media en Álava, Guipúzcoa y Vizcaya".
Honaino bere azterketa, labur jarrita, Licinius latin jatorriko izena litzateke Liketi toponimoaren sorburua. Baina oztopo nabarmena dago, azken silabaren /t/ horzkaria, Licinius-en ez dagoena. Horrek eskatzen du, ziurrenik, beste azalpen bat, hau ere antroponimikoa, Niketi pertsona izena. Hau ere latin jatorrikoa da, Nicetus, eta Erdi Aroan euskal inguruetan ezaguna izan zen. Aldaketa bakarra hasierako fonemarena litzateke, n- > l-, baina hau ez da ezohikoa euskal hitzetan, cf. lapur > napur, eta beste zenbait hitz. Beraz, Erdi Aroko Niketi antroponimoa Liketi toponimo bihurtu zen, aspaldiko mende haietan. Beste aukera bat, Nicetus latinaren ondorengo zuzena izatea, eta horrek duela bi mila urtera eramango gintuzke, baina Erdi Aroko Niketi-ren ugaritasuna data berriagoaren alde izango litzateke.
martes, 24 de julio de 2018
Gendul toponimoa
Arradako (N) toponimo zaharra. Behin baino ez da agertu, Archivo General de Navarra (1253-1270). Tomo II. Comptos y Cartularios Reales liburuko 44. agiria, 1260. urtean:
"Sepan quantos esta carta veran et odran que nos, don Gil, sennor de Rada, et mia muller Maria de Leet damos l’agua a uos noble sennor don Tibalt, [...] la qual agua va por nuestro termino del rigo que uos abriestes por Gendul ata el bocal de Soto de juso, et va pora las ruedas del sennor rey que son cabo de Caparroso."
Blog honetako beste toponimo ugari bezala, antroponimo batez osatutako toponimoa da, atzizkirik edo beste elementurik gehitu gabe, cf. Kimera, Bonatxo edo Terenti bezala.
Antroponimoa Geldul litzateke, Erdi Aroan ezaguna euskal lurretan eta ingurukoetan. Mitxelenaren “Nombres vascos de persona” laneko sarrera:
"Genduli, Gendule Centol, Céntulo: «CENTULLUS, nom fort commun dans la région gasconne, où il a donné très régulièrement Centod (quelquefois Centul, Centulh) est devenu en basque Gendul (plus rarement Gentul)» (Luch). A los ejemplos navarros por él citados (Guendule, Guenduleiz, Guenduliz, Gentuliz) puede añadirse, por ejemplo, Kendulli Cardeña VII, año 964, casal de Gendulli CSM 48, año 952. Como ya vio Luch., de aquí procede el nombre de Guendulain, población navarra".
Besterik ez da gaineratu behar, Gendul antroponimoa nahiko ezaguna zen Nafarroan eta han ere toponimoa sortu zuen, eta han zegoen XIII. mende erdialdean.
"Sepan quantos esta carta veran et odran que nos, don Gil, sennor de Rada, et mia muller Maria de Leet damos l’agua a uos noble sennor don Tibalt, [...] la qual agua va por nuestro termino del rigo que uos abriestes por Gendul ata el bocal de Soto de juso, et va pora las ruedas del sennor rey que son cabo de Caparroso."
Blog honetako beste toponimo ugari bezala, antroponimo batez osatutako toponimoa da, atzizkirik edo beste elementurik gehitu gabe, cf. Kimera, Bonatxo edo Terenti bezala.
Antroponimoa Geldul litzateke, Erdi Aroan ezaguna euskal lurretan eta ingurukoetan. Mitxelenaren “Nombres vascos de persona” laneko sarrera:
"Genduli, Gendule Centol, Céntulo: «CENTULLUS, nom fort commun dans la région gasconne, où il a donné très régulièrement Centod (quelquefois Centul, Centulh) est devenu en basque Gendul (plus rarement Gentul)» (Luch). A los ejemplos navarros por él citados (Guendule, Guenduleiz, Guenduliz, Gentuliz) puede añadirse, por ejemplo, Kendulli Cardeña VII, año 964, casal de Gendulli CSM 48, año 952. Como ya vio Luch., de aquí procede el nombre de Guendulain, población navarra".
Besterik ez da gaineratu behar, Gendul antroponimoa nahiko ezaguna zen Nafarroan eta han ere toponimoa sortu zuen, eta han zegoen XIII. mende erdialdean.
jueves, 19 de julio de 2018
Torremuña toponimoa
Torremuña Errioxako herrixka da, Ajamil de Cameros udalerrikoa.
Erdi Aroko lekukoak badira, Colección Documental de Santa María la Real de Nájera. Tomo I (siglos X-XIV) liburuan badira bi lekuko zahar, biak XI. mendekoak:
Tor de Amunia, 7. agiria, 1044. urtekoa.
Tor de Amunna, 14. agiria, 1054. urte ingurukoa.
Toponimoa, argi geratzen den bezala, ez da euskaraz sortua, erromantzez baizik. Hala ere, interesa badu, euskal jatorrizko antroponimo bat erabilia izan zen toponimo hau egiteko, Amuna, hain zuzen. Amuña toponimoaren sarreran ikusi den bezala, Errioxako lekuko zaharrenetan Amunna ageri da, eta ahoskera hori islatu zen Torremuña toponimoan, antroponimoa aspaldi galdu ondoren. Beste aldetik, toponimoaren hasierako elementua tor 'dorre' da.
Laburbilduz, Errioxako toponimo erdalduna, barruan euskal antroponimo zahar bat duena, Errioxako lurretan ezaguna izan zena duela milurtea eta toponimo honetan geratu da, Amuna izena duela mende asko galdu ondoren.
Erdi Aroko lekukoak badira, Colección Documental de Santa María la Real de Nájera. Tomo I (siglos X-XIV) liburuan badira bi lekuko zahar, biak XI. mendekoak:
Tor de Amunia, 7. agiria, 1044. urtekoa.
Tor de Amunna, 14. agiria, 1054. urte ingurukoa.
Toponimoa, argi geratzen den bezala, ez da euskaraz sortua, erromantzez baizik. Hala ere, interesa badu, euskal jatorrizko antroponimo bat erabilia izan zen toponimo hau egiteko, Amuna, hain zuzen. Amuña toponimoaren sarreran ikusi den bezala, Errioxako lekuko zaharrenetan Amunna ageri da, eta ahoskera hori islatu zen Torremuña toponimoan, antroponimoa aspaldi galdu ondoren. Beste aldetik, toponimoaren hasierako elementua tor 'dorre' da.
Laburbilduz, Errioxako toponimo erdalduna, barruan euskal antroponimo zahar bat duena, Errioxako lurretan ezaguna izan zena duela milurtea eta toponimo honetan geratu da, Amuna izena duela mende asko galdu ondoren.
Amuña toponimoa
Mañeruko (N) toponimoa da Amuña.
Lekuko gehienek Amuña edo oso forma antzekoa dute, bik izan ezik: lekuko zaharrena Amayña da, 1573. urtekoa, eta bestetik, 1737. urtekoa da Arruña. Baina besteen arteko antzekotasuna kontuan izanik, Amuña aldaera jatortzat hartuko dugu eta hori izango da analizatzeko aldaera.
Amunaga toponimoa aztertzerakoan Amuna PI oinarritzat hartu izan den bezala, Mañeruko toponimoan hitz osoa antroponimoa delakoan gaude. Amuna antroponimoaren lekukoetan, normalean kanpokoetan Amunna aldaera den bezala, Euskal Herrikoetan Amuna genuke. Horrela, Donemiliaga Kukulako lekukoetan Amunna nagusi da: Amunna 1, Amunna 121, Amunna 201, Amunna Nigriella 202, Amunna 335. Baina Leireko lekukoetan Amuna baino ez dago: Amuna Enecon 25, Amuna Leioteiz 184, Amuna Sanz 81, 160.
Mañeru herri euskalduna izan zen, beraz, azalpen bat bilatu beharra dago. Beharbada esanahi hipokoristikoa ezarri zioten izenari, eta orduan n > ñ palatalizazio adierazgarria izan zen: Amuna > *Amuña.
Lekuko gehienek Amuña edo oso forma antzekoa dute, bik izan ezik: lekuko zaharrena Amayña da, 1573. urtekoa, eta bestetik, 1737. urtekoa da Arruña. Baina besteen arteko antzekotasuna kontuan izanik, Amuña aldaera jatortzat hartuko dugu eta hori izango da analizatzeko aldaera.
Amunaga toponimoa aztertzerakoan Amuna PI oinarritzat hartu izan den bezala, Mañeruko toponimoan hitz osoa antroponimoa delakoan gaude. Amuna antroponimoaren lekukoetan, normalean kanpokoetan Amunna aldaera den bezala, Euskal Herrikoetan Amuna genuke. Horrela, Donemiliaga Kukulako lekukoetan Amunna nagusi da: Amunna 1, Amunna 121, Amunna 201, Amunna Nigriella 202, Amunna 335. Baina Leireko lekukoetan Amuna baino ez dago: Amuna Enecon 25, Amuna Leioteiz 184, Amuna Sanz 81, 160.
Mañeru herri euskalduna izan zen, beraz, azalpen bat bilatu beharra dago. Beharbada esanahi hipokoristikoa ezarri zioten izenari, eta orduan n > ñ palatalizazio adierazgarria izan zen: Amuna > *Amuña.
martes, 17 de julio de 2018
Amunaga toponimoa
Amunaga Bizkaiko toponimoa da, Gernika-Lumon eta Muxikan badira Amunaga izena duten hainbat leku izen, auzo bat, baserri bat eta erreka bat. Izen honen lekuko bakarra dago Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Vizcaya de los siglos XVII y XVIII liburuan, XVIII. mende bukaerakoa:
"Amunaga [N, TO]
Amunaga (la casa de), Luno, a.1796, FogVizcayaMs., a.1798, FogVizcayaMs".
Azterketa etimologikoa egiteko, argi dago hasieran oinarri bat dagoela eta bukaeran -aga atzizkia. Oinarria Amuna litzateke, ziurrenik antroponimoa, nahiz eta antroponimo honen jatorria amona, amuna izen arrunta izan, Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan azaltzen duen bezala:
"44. —Amunna n. pr. (vasc. amona, amuna «abuela»): top. Ammunola hacia 1150 (BRSVAP, Y. 425); ap. Amunabarro, Amunategui. Antrop. Amuna Sanz (Leire, 1097 y 1177), Amuna Eneconiz (ib., 1177), ambos en Luchaire, Amunna mora (CSM 214, 1074), etc.; y. también la Vida de Sancta Oria de Berceo. Como el vasc. aitona (cf. Bonuspater CSM 114, 1038, Bonipatri ib. 100, 1030), está formado con el adjetivo on «bueno»."
Mitxelenak jarritako Amuna-ren lekukoez gain, bada Donemiliaga Kukulako agiri zaharren artean bat, eta hori litzateke lehenengo agirian dagoena, 759. urtean: Amunna hic roboravi. Horrek atzeratuko lituzke lehenengo lekukoa mende batzuk, VIII. mende erdira arte.
Amunaga toponimoko oinarria Amuna antroponimoa izanez gero, toponimoaren sorrera milurte oso bat atzera eraman beharko litzateke, nahiz eta lehenego lekukoa duela 200 urtekoa izan.
"Amunaga [N, TO]
Amunaga (la casa de), Luno, a.1796, FogVizcayaMs., a.1798, FogVizcayaMs".
Azterketa etimologikoa egiteko, argi dago hasieran oinarri bat dagoela eta bukaeran -aga atzizkia. Oinarria Amuna litzateke, ziurrenik antroponimoa, nahiz eta antroponimo honen jatorria amona, amuna izen arrunta izan, Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan azaltzen duen bezala:
"44. —Amunna n. pr. (vasc. amona, amuna «abuela»): top. Ammunola hacia 1150 (BRSVAP, Y. 425); ap. Amunabarro, Amunategui. Antrop. Amuna Sanz (Leire, 1097 y 1177), Amuna Eneconiz (ib., 1177), ambos en Luchaire, Amunna mora (CSM 214, 1074), etc.; y. también la Vida de Sancta Oria de Berceo. Como el vasc. aitona (cf. Bonuspater CSM 114, 1038, Bonipatri ib. 100, 1030), está formado con el adjetivo on «bueno»."
Mitxelenak jarritako Amuna-ren lekukoez gain, bada Donemiliaga Kukulako agiri zaharren artean bat, eta hori litzateke lehenengo agirian dagoena, 759. urtean: Amunna hic roboravi. Horrek atzeratuko lituzke lehenengo lekukoa mende batzuk, VIII. mende erdira arte.
Amunaga toponimoko oinarria Amuna antroponimoa izanez gero, toponimoaren sorrera milurte oso bat atzera eraman beharko litzateke, nahiz eta lehenego lekukoa duela 200 urtekoa izan.
Txakartegi toponimoa
Bizkaian badira bi toponimo Txakartegi izenekoak, bata Txakartegi baserria Amoroton, bestea Txakartegi basoa Ispasterren. Bi herriak mugakideak direnez, litekeena toponimo bakarra izatea eta ondoren hedatzea, agian lehenago baserri izena eta gero basoa.
Amorotoko baserriaren aipamenak badira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Vizcaya de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan, zaharrena 1704. urtekoa litzateke:
"Chacartegui [N, TO]
Chacartegui (la caseria de), Amoroto, a.1745, FogVizcayaMs.
Chacartegui (la cassa de), Amoroto, a.1704, FogVizcayaMs. -/Yzpaster, a.1704 ,
FogVizcayaMs.
Chacarttegui (la casa de), Amoroto, a.1796, FogVizcayaMs."
Txakarrenea toponimoan ikusi bezala, Txakarra izengoitia ezaguna zaigu Erdi Arotik, eta hori izan daiteke Txakartegi-ren oinarria.
Luis Maria Mujikak eman zuen analisia diferentea da, Crítica a las etimologías del “Diccionario de apellidos vascos” N. Narbarte izenburuko lanean:
"TXAKARTEGUI “Paraje pequeño”. Narbarte parte de una variante de txikar —pequeño—, esto es, de txakar B-m-mu. “menudo, muy pequeño”. Más bien, hay que interpretarlo como “lugar de chaparro, roble pequeño, breña” desde txapar, siendo Txakartegi variante probable de Txapartegi. Cfr. APV, 154".
Mujikaren etimologian beharrezkoa da aldaketa bat, Txapartegi > Txakartegi, baina aldaketaren beharra ez du azaltzen, ez du lekukorik ematen non aldaketa hori ematen den. Kontua izenik toponimoaren elementu guztiak ezagunak direla, oinarria Erdi Aroan ere agertzen zela, baita azken mendeetan ere, ahaztu gabe lehen aipatutako Txakarrenea toponimoa, baserri izen honetan, gainera, oinarrian elementu antroponimiko bat izatea normala litzateke. Beraz, Txakartegi toponimoan ere Txakarra hipokoristikoa izango zen, artikulurik gabe: Txakar + -tegi, cf. Telutegi toponimoa.
Amorotoko baserriaren aipamenak badira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Vizcaya de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan, zaharrena 1704. urtekoa litzateke:
"Chacartegui [N, TO]
Chacartegui (la caseria de), Amoroto, a.1745, FogVizcayaMs.
Chacartegui (la cassa de), Amoroto, a.1704, FogVizcayaMs. -/Yzpaster, a.1704 ,
FogVizcayaMs.
Chacarttegui (la casa de), Amoroto, a.1796, FogVizcayaMs."
Txakarrenea toponimoan ikusi bezala, Txakarra izengoitia ezaguna zaigu Erdi Arotik, eta hori izan daiteke Txakartegi-ren oinarria.
Luis Maria Mujikak eman zuen analisia diferentea da, Crítica a las etimologías del “Diccionario de apellidos vascos” N. Narbarte izenburuko lanean:
"TXAKARTEGUI “Paraje pequeño”. Narbarte parte de una variante de txikar —pequeño—, esto es, de txakar B-m-mu. “menudo, muy pequeño”. Más bien, hay que interpretarlo como “lugar de chaparro, roble pequeño, breña” desde txapar, siendo Txakartegi variante probable de Txapartegi. Cfr. APV, 154".
Mujikaren etimologian beharrezkoa da aldaketa bat, Txapartegi > Txakartegi, baina aldaketaren beharra ez du azaltzen, ez du lekukorik ematen non aldaketa hori ematen den. Kontua izenik toponimoaren elementu guztiak ezagunak direla, oinarria Erdi Aroan ere agertzen zela, baita azken mendeetan ere, ahaztu gabe lehen aipatutako Txakarrenea toponimoa, baserri izen honetan, gainera, oinarrian elementu antroponimiko bat izatea normala litzateke. Beraz, Txakartegi toponimoan ere Txakarra hipokoristikoa izango zen, artikulurik gabe: Txakar + -tegi, cf. Telutegi toponimoa.
sábado, 14 de julio de 2018
Leundia toponimoa
Arrasateko toponimo honen informazio osoa, eta urria, Onomasticon 15: Arrasateko toponimia liburuan ageri da, 279. orrialdean. Lekuko bakarra dago, ahoz bildutakoa. Beraz XX. mendeko lekukoa litzateke.
Erdi Aroan bazen antroponimo germaniar bat, Leodegundia. Euskal Herrian bildutako antroponimo honen lekukoek hiru aldaera erakusten dituzte: Leguntia, Legundia eta Leundia. Donemiliaga Kukulako kartularioan bada domna Leguntia Esceverrianensis, 279, 1053. urtean. Legundia Leireko agirien artean bada: dompna Legundia de Javerri, 121. Azkenik, Leundia aldaeraren lekuko ezagun bakarra: Leundia de Gorrauz, 231, 1141. urtean. Iruñeko katedraleko agiri bilduman.
Kontuan izanik Leundia aldaera, hau izan zitekeen Leundia toponimoaren sortzailea. Ez zen inolako aldaketaren beharrik. Gainera, antroponimoa erabilia izan zen duela ia milurtea, beraz toponimoa sortuko zen garai hartan edo lehenago. Gerora, mende batzuetara, antroponimoa ez zen gehiago erabiliko.
Toponimo honek, beste askok bezala, iraupen luzea erakusten du, nahiz eta herri izena ez izan. Toponimo honen kasuan, gainera, milurte ia oso bat joan zen idatzirik gertatu gabe.
Erdi Aroan bazen antroponimo germaniar bat, Leodegundia. Euskal Herrian bildutako antroponimo honen lekukoek hiru aldaera erakusten dituzte: Leguntia, Legundia eta Leundia. Donemiliaga Kukulako kartularioan bada domna Leguntia Esceverrianensis, 279, 1053. urtean. Legundia Leireko agirien artean bada: dompna Legundia de Javerri, 121. Azkenik, Leundia aldaeraren lekuko ezagun bakarra: Leundia de Gorrauz, 231, 1141. urtean. Iruñeko katedraleko agiri bilduman.
Kontuan izanik Leundia aldaera, hau izan zitekeen Leundia toponimoaren sortzailea. Ez zen inolako aldaketaren beharrik. Gainera, antroponimoa erabilia izan zen duela ia milurtea, beraz toponimoa sortuko zen garai hartan edo lehenago. Gerora, mende batzuetara, antroponimoa ez zen gehiago erabiliko.
Toponimo honek, beste askok bezala, iraupen luzea erakusten du, nahiz eta herri izena ez izan. Toponimo honen kasuan, gainera, milurte ia oso bat joan zen idatzirik gertatu gabe.
Kaskonategi toponimoa
Arrasateko baserri izena, Musakola auzokoa. Onomasticon 15: Arrasateko toponimia liburuan ageri da toponimo horri buruko informazioa, 276. orrialdean eta hurrengoetan. Horren arabera, lehenengo lekukoak XV. mendekoak dira, 1475. urtekoak biak Casconategui eta Gasconategui bezala idatziak, zelai bat izendatzeko. Hurrengo mendeko lekukoak baserria aipatzen hasten dira. Lekuko guztiek k- dute hasieran, 1475.eko Gasconategui izan ezik.
Analisi etimologikoa egiteko, bi elementuz osaturik dago, bata kaskona- eta bestea -tegi atzizki ezaguna, Telutegi toponimoan ageri dena, adibidez. Gasconategui aldaerak erakusten du lehenengo zatia gaskona- lotu ahal dela gaskoi izenarekin, zuzenago, bere gaztelaniazko aldaera emakumezkoarekin, gascona hitzarekin.
Erdi Aroko onomastikan Gascon ez da izen ezezaguna, Iratxeko agirietan badago Gascon: Guillelmo Gascon de Stella, 152; Domingo Gascon, 231. Baita Gasconus aldaera latinizatua ere: dompnus Gasconus de Muriel, 146.
Gascon antroponimoak ezagutu al zuen emakumezko aldaerarik, *Gascona izan zitekeena? Badirudi aztertutako testuetan ageri ez dela.
Bi aukera daude gaskona- azaltzeko, nahiz eta biak jatorri berekoak izan, Gaskoiniako jatorriaren adierazle. Izan zitekeen gascona erdal hitza, jatorria azaltzeko zena, edo *Gascona antroponimoa, beharbada inoiz izan ez dena.
Aukera bat egitekotan, etnonimoari lehentasuna eman behar zaio. Emakume bat gaskoi jatorrikoa zena edo beste arrazoiren batengatik gaskona deitua eta hortik toponimoa jaio zen.
Hitz hasieran dagoen diferentzia txikia k/g erraz azaltzekoa da, bigarren silabako belare ahoskabeak lehenengoa asimilatu eta ahoskabe ere bihurtu zen: g-k > k-k. Gaskoi hitzaren aldaeren artean badira kaskoi eta kaskoin, hasiera ahoskabea dutenak.
Analisi etimologikoa egiteko, bi elementuz osaturik dago, bata kaskona- eta bestea -tegi atzizki ezaguna, Telutegi toponimoan ageri dena, adibidez. Gasconategui aldaerak erakusten du lehenengo zatia gaskona- lotu ahal dela gaskoi izenarekin, zuzenago, bere gaztelaniazko aldaera emakumezkoarekin, gascona hitzarekin.
Erdi Aroko onomastikan Gascon ez da izen ezezaguna, Iratxeko agirietan badago Gascon: Guillelmo Gascon de Stella, 152; Domingo Gascon, 231. Baita Gasconus aldaera latinizatua ere: dompnus Gasconus de Muriel, 146.
Gascon antroponimoak ezagutu al zuen emakumezko aldaerarik, *Gascona izan zitekeena? Badirudi aztertutako testuetan ageri ez dela.
Bi aukera daude gaskona- azaltzeko, nahiz eta biak jatorri berekoak izan, Gaskoiniako jatorriaren adierazle. Izan zitekeen gascona erdal hitza, jatorria azaltzeko zena, edo *Gascona antroponimoa, beharbada inoiz izan ez dena.
Aukera bat egitekotan, etnonimoari lehentasuna eman behar zaio. Emakume bat gaskoi jatorrikoa zena edo beste arrazoiren batengatik gaskona deitua eta hortik toponimoa jaio zen.
Hitz hasieran dagoen diferentzia txikia k/g erraz azaltzekoa da, bigarren silabako belare ahoskabeak lehenengoa asimilatu eta ahoskabe ere bihurtu zen: g-k > k-k. Gaskoi hitzaren aldaeren artean badira kaskoi eta kaskoin, hasiera ahoskabea dutenak.
martes, 10 de julio de 2018
Txakarrenea toponimoa
Hondarribiko baserrien artean bazen Txakarrenea izenekoa. Informazioa Onomasticon 23: Hondarribiko toponimia liburukoa, 826. orr.:
"Txakarrenea
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1787: chacarrenea B-2-II-1-1
1857: Chacarranéa Nomen. (42. or.)
1876: Chacarranea / Chacarrenea Reg. 14 (131. or.)
1893: Chancarrenea(?) Reg. 28 (208. or.)
1916: Chacarrenea D-7-1-8
1945: Chacarrenea Amil. (301. or.)
1986: Txakarrenea Ond. (155. or.)
1988: Zakarrenean Hon. 26 (2. or.)
1992: Txakarrenea Hon. 46 (17. or.)
Ebakera: 1992: Txakarrenia Sabino Larzabal
1992: Txakarrenia Domingo Olazabal
1992: Txakarrenia Jose Alkiza
1992: Txakarranea Ignacio Manterola
Kokagunea: 41.50.5
Oharrak: “camino carretil público de Chacarrenea” D-7-1-8. “desaparecidos o en ruinas” Por. VIII".
Toponimo eratorriak: Txakarreneko erreka eta Txakarreneko estrata, aip. lib. 827. orr.
Lekuko zaharrenak 200 urte baino gehiago baditu, dirudienez toponimoa oraindik analizatzeko egoeran dagoela. Blog honetako beste zenbait toponimo bezala, Txabalonia eta Tizunenea adibidez, hauek ere baserriak, oinarrian jabearen izena, antroponimoa aurkitu ahal da. Txakarrenea izenaren oinarria txakar litzateke, Erdi Aroko onomastikan izengoiti bezala agertzen dena, behin gutxienez:
Pedro de Birisquieta, dicho Chacarra, 106. agiria, 1514. urtekoa, Archivo Foral de Bizkaia. Sección Judicial. Documentación Medieval (1284-1520) liburuan.
Txakarra izengoitia Hondarribiko toponimoaren oinarria izan liteke, baina, zer zen Txakarra? Hiztegian bada txakar, eta sarrera honetan adierazten dute izengoitia bezala bazegoela Eibarren. Horretaz gain, bada zakar izenondoa, eta hori izan liteke txakar izengoitiaren jatorria, z- > tx- palatalizazio adierazkorraren bitartez.
Toponimo honetako hari guztiak ezagunak gertatu dira, hasi zakar izenondotik, jarraitu txakar izengoitiarekin eta bukatu Txakarrenea toponimoan.
"Txakarrenea
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1787: chacarrenea B-2-II-1-1
1857: Chacarranéa Nomen. (42. or.)
1876: Chacarranea / Chacarrenea Reg. 14 (131. or.)
1893: Chancarrenea(?) Reg. 28 (208. or.)
1916: Chacarrenea D-7-1-8
1945: Chacarrenea Amil. (301. or.)
1986: Txakarrenea Ond. (155. or.)
1988: Zakarrenean Hon. 26 (2. or.)
1992: Txakarrenea Hon. 46 (17. or.)
Ebakera: 1992: Txakarrenia Sabino Larzabal
1992: Txakarrenia Domingo Olazabal
1992: Txakarrenia Jose Alkiza
1992: Txakarranea Ignacio Manterola
Kokagunea: 41.50.5
Oharrak: “camino carretil público de Chacarrenea” D-7-1-8. “desaparecidos o en ruinas” Por. VIII".
Toponimo eratorriak: Txakarreneko erreka eta Txakarreneko estrata, aip. lib. 827. orr.
Lekuko zaharrenak 200 urte baino gehiago baditu, dirudienez toponimoa oraindik analizatzeko egoeran dagoela. Blog honetako beste zenbait toponimo bezala, Txabalonia eta Tizunenea adibidez, hauek ere baserriak, oinarrian jabearen izena, antroponimoa aurkitu ahal da. Txakarrenea izenaren oinarria txakar litzateke, Erdi Aroko onomastikan izengoiti bezala agertzen dena, behin gutxienez:
Pedro de Birisquieta, dicho Chacarra, 106. agiria, 1514. urtekoa, Archivo Foral de Bizkaia. Sección Judicial. Documentación Medieval (1284-1520) liburuan.
Txakarra izengoitia Hondarribiko toponimoaren oinarria izan liteke, baina, zer zen Txakarra? Hiztegian bada txakar, eta sarrera honetan adierazten dute izengoitia bezala bazegoela Eibarren. Horretaz gain, bada zakar izenondoa, eta hori izan liteke txakar izengoitiaren jatorria, z- > tx- palatalizazio adierazkorraren bitartez.
Toponimo honetako hari guztiak ezagunak gertatu dira, hasi zakar izenondotik, jarraitu txakar izengoitiarekin eta bukatu Txakarrenea toponimoan.
Sandurdi toponimoa
Sandurdi toponimoa bi herritan bada, Nafarroan, Elon eta Ibargoitin. Biak herri mugakideak izanik, ziurrenik toponimo bakarra da, bi herritan banaturik dagoena.
Lekuko zaharrena 1770. urtekoa da, eta lekuko guztien artean ez dago diferentziarik, beraz, analizatzeko aldaera bakarra dago, Sandurdi.
Azterketa egiteko orduan, kontuan izan beharra dago erromantzez Santurde bezalako toponimoak badira, Sangurti toponimoaren sarreran azaldu bezala, Arabako Santurde, Burgosko Santurde eta Errioxako Santurde de Rioja. Ohikoa da -i > -e aldaketa gaztelaniaz, beraz, *Santurdi bezalako aldaera berreraiki ahal da. Beraz, jatorria Sancti Georgi bazen, eta *Santurdi izango zen Santurde ezagunen jatorria, eta euskarara egokitzerakoan, horzkari ahoskabea ahostundu zen, sudurkariaren eraginez: -nt- > -nd-.
Lekuko zaharrena 1770. urtekoa da, eta lekuko guztien artean ez dago diferentziarik, beraz, analizatzeko aldaera bakarra dago, Sandurdi.
Azterketa egiteko orduan, kontuan izan beharra dago erromantzez Santurde bezalako toponimoak badira, Sangurti toponimoaren sarreran azaldu bezala, Arabako Santurde, Burgosko Santurde eta Errioxako Santurde de Rioja. Ohikoa da -i > -e aldaketa gaztelaniaz, beraz, *Santurdi bezalako aldaera berreraiki ahal da. Beraz, jatorria Sancti Georgi bazen, eta *Santurdi izango zen Santurde ezagunen jatorria, eta euskarara egokitzerakoan, horzkari ahoskabea ahostundu zen, sudurkariaren eraginez: -nt- > -nd-.
martes, 3 de julio de 2018
Jamotenea toponimoa
Jamotenea zen Hondarribiko baserri bat. Toponimo honen lekukoak Onomasticon 23: Hondarribiko toponimia liburukoak dira, 439-440. orrialdeetakoak:
"Jamotenea
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1639: Jamotenea Aktak 35 (24. or.)
1762: Jamotenea E-7-I-69-16 (1. or.)
1857: Jamotenéa Nomen. (43. or.)
1867: jamotenea Reg. 6 (72. or.)
1897: Jamotenea C-5-II-7-4
1931: Jamotenea Reg. 45 (23. or.)
1945: Famotenea (124. or.)/ Jamotenea (293. or.) Amil.
1951: Ja(m)otanea/ Ja(m)otonea (42. or.)/ Amotenea (69. or.) Amil
1952: Pamotenea Reg. 51 (239. or.)
1986: Jamotenea Ond. (156. or.)
Ebakera: 1992: Jamotenea Simon Zunzundegi
1992: Jamotenia Jose Ezeiza
1992: Famotenea Fermin Darceles
1992: Famotenia Florentina Bengoetxea
1992: Famotenea Eustaquio Sagarzazu
1992: Jamotenia Faustino Gonzalez
1992: Famotenia Francisco Eizagirre
1992: Jamotenea Marcos Anzisar
Kokagunea: 41.50.1
Oharrak: “Desaparecidos o en ruinas... en el año 1981” Por. VIII (536. or.). Hondarribian Jamotenea > Famotenea ebakitzen dute. Era berean: Fakin < Joakin, edo fan < joan."
Baserri izenetan ohikoa da oinarrian antroponimo bat agertzea. Eta hori Jamot litzateke, Erdi Aroko Hondarribi inguruko onomastikan badena, liburua Documentación medieval de los archivos municipales de Pasaia y Lezo (1361-1520): Jamot de Lezo, 117. agiria, 1520. urtea. Hurrengo agirian pertsona bera agertzen da, baina testua, erromantzez izan beharrean, latinez dago, eta horrela agertzen da: Jacobum de Lezo, 118. agiria, 1520. urtea. Hala izanik, garai hartan bazekien Jamot eta Jakobe izen bera zela. Jamot litzateke bilakaera baten azken urratsa, aurrekoa Jaumot izango zen, agiri bilduma berean ere badagoena: Jaumot de Alen, 21. agiria, 1458. urtea. Jaumot izena Jaume 'Jakobe' + -ot atzizki hipokoristikoaz osaturik litzateke. Jatorria iparragorantz bilatu beharra dago, beharbada gaskoieran.
Laburtuz, Jamot, Jakobe-ren hipokoristikoa oinarria litzateke eta bukaeran -(r)en + -a. *Jamotena ez izatea erraz azaltzen da, toponimoa deklinatzerakoan tarteko /e/ jarri beharra zegoela eta azkenean finkatu zen: Jamoten-e-ra, Jamoten-e-tik, Jamoten-e-an. Fenomeno bera gertatu zitzaien hemen aztertutako beste toponio batzuei: Txabalonia edo Tizunenea toponimoei.
"Jamotenea
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1639: Jamotenea Aktak 35 (24. or.)
1762: Jamotenea E-7-I-69-16 (1. or.)
1857: Jamotenéa Nomen. (43. or.)
1867: jamotenea Reg. 6 (72. or.)
1897: Jamotenea C-5-II-7-4
1931: Jamotenea Reg. 45 (23. or.)
1945: Famotenea (124. or.)/ Jamotenea (293. or.) Amil.
1951: Ja(m)otanea/ Ja(m)otonea (42. or.)/ Amotenea (69. or.) Amil
1952: Pamotenea Reg. 51 (239. or.)
1986: Jamotenea Ond. (156. or.)
Ebakera: 1992: Jamotenea Simon Zunzundegi
1992: Jamotenia Jose Ezeiza
1992: Famotenea Fermin Darceles
1992: Famotenia Florentina Bengoetxea
1992: Famotenea Eustaquio Sagarzazu
1992: Jamotenia Faustino Gonzalez
1992: Famotenia Francisco Eizagirre
1992: Jamotenea Marcos Anzisar
Kokagunea: 41.50.1
Oharrak: “Desaparecidos o en ruinas... en el año 1981” Por. VIII (536. or.). Hondarribian Jamotenea > Famotenea ebakitzen dute. Era berean: Fakin < Joakin, edo fan < joan."
Baserri izenetan ohikoa da oinarrian antroponimo bat agertzea. Eta hori Jamot litzateke, Erdi Aroko Hondarribi inguruko onomastikan badena, liburua Documentación medieval de los archivos municipales de Pasaia y Lezo (1361-1520): Jamot de Lezo, 117. agiria, 1520. urtea. Hurrengo agirian pertsona bera agertzen da, baina testua, erromantzez izan beharrean, latinez dago, eta horrela agertzen da: Jacobum de Lezo, 118. agiria, 1520. urtea. Hala izanik, garai hartan bazekien Jamot eta Jakobe izen bera zela. Jamot litzateke bilakaera baten azken urratsa, aurrekoa Jaumot izango zen, agiri bilduma berean ere badagoena: Jaumot de Alen, 21. agiria, 1458. urtea. Jaumot izena Jaume 'Jakobe' + -ot atzizki hipokoristikoaz osaturik litzateke. Jatorria iparragorantz bilatu beharra dago, beharbada gaskoieran.
Laburtuz, Jamot, Jakobe-ren hipokoristikoa oinarria litzateke eta bukaeran -(r)en + -a. *Jamotena ez izatea erraz azaltzen da, toponimoa deklinatzerakoan tarteko /e/ jarri beharra zegoela eta azkenean finkatu zen: Jamoten-e-ra, Jamoten-e-tik, Jamoten-e-an. Fenomeno bera gertatu zitzaien hemen aztertutako beste toponio batzuei: Txabalonia edo Tizunenea toponimoei.
Jakobetxe toponimoa
Errigoitiko toponimoa zen, baina dirudienez ez da gure egunetaraino iritsi. Ezagunak diren bi aipamenak XVIII. mendekoak dira, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburutik hartuak:
"JAKOBETXE
Jacobeche [N, TO]
Jacobeche (la casa de), Rigoitia, a.1796, FogVizcayaMs.
Jacobeeche (la caseria de), Rigoitia, a.1745, FogVizcayaMs".
Toponimoak duen egitura nahiko gardena da, batez ere 1745. urteko lekukoan, non egitura erabat gardena den, bi bokalak batu gabe: Jakobe + etxe. Lehenengo elementua Jakobe antroponimoa da, euskal lurretan ezaguna, Jakube eta Jakue aldaerekin batera. Izena horrela azaldu zuen Mitxelenak, bere Nombres vascos de persona lanean:
"Jakobe, Jakue Jacobo, Santiago: «sanctum Iacobum uocant Jaona domne Jacue» Guía del peregrino de Santiago (s. XII), Jacue bichia, Jacue dorbaiz, etc. Rolde 1366, Iondone Iacue Apostolua Axular 252; Isasti 472 llama Jacue de Astigar a la misma persona a quien en 213 llama Jacobo (ms. Jacobe). Jacue apellido corriente en Nav. Iondoné Iakhubé Apostoliac (activo), Ioandoné iakhubek (id.) Tartas 27 y 170, Jaun Done Jakobe Duv. Leiç. y Haraneder dicen Iaques, Etchahun Sen Jakan «en Santiago (de Compostela)»".
Beraz, Jakobe oinarria eta etxe bigarren elementua. Aipagarria da etxe izena erabiltzea, PI (Pertsona Izena) + etxe egitura ez delako batere ohikoa, gehienetan atzizkiak erabiliz adierazten da jabetza, cf. Txabalonia, edo Tizunenea. Edo -tegi, Telutegi toponimoa bezala.
"JAKOBETXE
Jacobeche [N, TO]
Jacobeche (la casa de), Rigoitia, a.1796, FogVizcayaMs.
Jacobeeche (la caseria de), Rigoitia, a.1745, FogVizcayaMs".
Toponimoak duen egitura nahiko gardena da, batez ere 1745. urteko lekukoan, non egitura erabat gardena den, bi bokalak batu gabe: Jakobe + etxe. Lehenengo elementua Jakobe antroponimoa da, euskal lurretan ezaguna, Jakube eta Jakue aldaerekin batera. Izena horrela azaldu zuen Mitxelenak, bere Nombres vascos de persona lanean:
"Jakobe, Jakue Jacobo, Santiago: «sanctum Iacobum uocant Jaona domne Jacue» Guía del peregrino de Santiago (s. XII), Jacue bichia, Jacue dorbaiz, etc. Rolde 1366, Iondone Iacue Apostolua Axular 252; Isasti 472 llama Jacue de Astigar a la misma persona a quien en 213 llama Jacobo (ms. Jacobe). Jacue apellido corriente en Nav. Iondoné Iakhubé Apostoliac (activo), Ioandoné iakhubek (id.) Tartas 27 y 170, Jaun Done Jakobe Duv. Leiç. y Haraneder dicen Iaques, Etchahun Sen Jakan «en Santiago (de Compostela)»".
Beraz, Jakobe oinarria eta etxe bigarren elementua. Aipagarria da etxe izena erabiltzea, PI (Pertsona Izena) + etxe egitura ez delako batere ohikoa, gehienetan atzizkiak erabiliz adierazten da jabetza, cf. Txabalonia, edo Tizunenea. Edo -tegi, Telutegi toponimoa bezala.
Suscribirse a:
Comentarios (Atom)