Lekaenea toponimoa

Irungo etxeen artean bazen Lekaenea izenekoa.
Toponimoa XVII. mende hasieratik ezaguna da eta hainbat aldaera izan ditu: Lecaiena (1625, 1784), Lecaienea (1772), Lecaenea (1845-50, 1965), beste batzuen artean. Etxe izenetan ohikoa den egitura badu, PI + -(r)en + -a. Oinarrian, funtsean, bi aldaera daude, leka- eta lekai-. Euskaraz bada leka izena baina ez dirudi egokia etxe jabe bat izendatzeko. Baina bada beste aukera bat, tarteko /i/ zaharra bada: lekaio izen zaharra egokia izan liteke. Toponimo honetan ez dago, antza, antroponimo bat oinarrian, baina bai izen zahar bat, beharbada izengoiti modura erabilia.
Toponimoak, beraz, ez du misterio handirik, baina behintzat bada lekaio euskal hitzaren lekuko urriei beste bat gehitzekoa. Eta beharbada, lekuko toponimiko bakarra.

Esterain toponimoa

Zarauzko baserrien artean bada Esterain.
Lekuko zaharrik eskura ez badago ere, aldaketa txiki baten beharra baino ez dago toponimo argia izateko, bokal asimilazio bat, ziurrenik.
Ezterenzubi toponimoa aztertzerakoan, Nafarroako Astrain izeneko herria aipatua izan zen eta han gaineratu genuen aldaera zaharra Azterain zela, Zarauzko Esterain ia berdina. Bi aldaketa gertatu dira, batetik hasierako bokala aldatu da, beharbada asimilazioaz, a-e > e-e? Hori gertatu zitzaion Ezterenzubi toponimoari ere. Bestea, txistukariaren aldaketa, eta hori Nafarroako Astrain izenean ere gertatu da.
Aipatutako beste toponimoak bezala, -ain atzizkia genuke bukaeran eta oinarrian antroponimo bat, Asterius delakoa egokiena dena, euskaraz txistukariak egokitzapena jaso zuen, nahiz eta gerora, hau ere aldatu da, Pirinioz hegoaldeko bi toponimoetan.

Arraskue toponimoa

Oiartzungo Arraskue baserria da, baita errota ere. Badu, gainera, toponimo eratorri bat, Arraskuelarre izeneko tontorra.
Herri honetako toponimoak aztertzen dituen liburuan, Oiartzungo toponimia izenekoan informazio gehiago bada, 89. or.:

Arraskue. Baserria.
Karrikako baserria, aldameneko bailara zabal eta lau batean kokatua. Ia beti modu honetan dokumentatzen da, —e- letraz amaitua. Hurbilean dagoen goraguneak, tontorrean gurutze bat duenak, Arraskuelarre izena hartzen du.
Bailara honetan etxe garrantzitsua izan zen. Izan ere, Karrikako ibai nagusiaren ertzean kokatua, izen bereko errota dago: Arraskuerrota.

Ez du lekuko zaharrik ematen, baina badira beste liburu batean, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) izenburuko liburuan badira Arraskue toponimoaren hainbat agerpen, hemen agertuko diren guztiak agiria berekoak eta beraz, urte berekoak, 1. agirian, 1499. urtean badira aipamen batzuk:

don Miguell de Arrascue
Martie de Arrascue
Pero Arrascue

Horiek guztiak antroponimo batzuei lotuak baina toponimo bera aipatua da, agiri berean, liburuaren 91. or.:

E la casa de Arrascue estimaron en veynte e dos millares pequennos: XXII U pequennos
Las tierras que tiene desde la armora que tiene en las espaldas de la casa, por el camino, fasta fasta (sic) vn arroyvelo qu’es entremedio de Arrascue e Arburua, por el dicho arroyo arriva, dexando de Arburua a mano derecha, subir a dos mojones qu’están, que rreparten tierras con Arburua, con Arrascue e hasta las tierras e armora de Heyçaguyrre e los exidos, estimaron tierras de dos mill pies de mançano.

Beraz, Arraskue da aztertzeko aldaera, bost mendetan iraun duena. Toponimoak bi elementu izango lituzke, harraska eta gune. Azken hitz honek baditu hainbat aldaera. Arraskue toponimoko sudurkaria, adibidez, galdua da. Horrela, arraska + gu(n)e > *Arraskague izan zitekeen toponimo sortu berria eta gero bokalarteko /g/ galdu eta aue bezalako bokal bilkura soilduko zen, egun eta aspalditik ezaguna den Arraskue toponimoa geratuz.

Isuskidi toponimoa

Toponimo honen lekukoak badira XV. mende bukaeran, Elgetako saroi baten salketaz ari den agiri  batean, 1487. urtekoaz, hain zuzen. Isuskidi saroi bat zen Elgeta ingurukoa, eta aipatutako agirian lau aldiz agertzen da:

...dos seles de Pagoaga e el sel de Olabarrya e el sel de Ysusquidy e el sel de Altunhondo...
[...]
E el dicho sel de Ysusquidy ha por linderos de la una parte el rryo de Epela e las tierras e montes del dicho conçejo de Mondragón, e de las otras partes las tierras e montes del conçejo d’Elgueta.
[...]
...los dichos seles e las tierras e montes de Hernatarryaga e Pagoaga e Olabarrya e Ysusquidy e Altunhondo...
[...]
...los dichos seles de Hernatarryaga e Pagoaga e Olabarrya e Ysusquidy e Altunhondo...

Lekukoetan ez dago ezberdintasunik, beraz, zalantzarik gabe, aztertzeko hitza Isuskidi da. Toponimo asko bezala oinarrian landare izena dago, isuski eta atzizkia -di, multzoak adierazteko toponimian, oso ohikoa: Arizti, Urkidi, Urrizti, beste askoren artean.
Isuski hitzaren lehenengo lekukoak XVI. mende bukarakoak dira, hala agertzen da 1596. urteko Refranes y sentencias liburu ezagunean:

Lenaengo emaztea isuski, bigarrena andrandi. RS 65

Beraz, mende bat aurreratu litzateke isuski hitzaren lehenengo agerpena. Isuskidi, aldiz, ez dago hiztegietan, baina toponimo honek erakusten du hitza bazela duela 500 urte.

Askoena toponimoa

Toponimo zahar honen bi lekuko badira 1487. urteko agiri batean, Elgetako saroi batzuen salerosketaz ari dena. Toponimoa, beraz, gipuzkoarra da, Elgeta ingurukoa. Agiri honen lehenengo paragrafoan daude Askoena toponimoaren bi lekukoak:

las tierras del conçejo d’Elgueta, e de las otras partes tierras de los conçejos d’Elgueta e Ascoena, e los otros seles de Guevara que han por linderos de la una parte las tierras de los concejos d’Elgueta e Ascoena, e de las otras partes las tierras conçegiles de la villa d’Elgueta.

Dirudienez, toponimoak ez du iraun gaur egunera arte, baina dauden bi lekukoekin nahikoa da analisia egiteko. Gainera, ez dago ezberdintasunik bi lekukoen artean.
Aldaketa batzuk gertatu dira toponimo horretan baina aipagarria da /i/ bokala, edo diptongoa, desagerrarazi duena, bokal artean egotean. Aldaketa hau ezaguna da toponimian eta hitz horrenak gehiagotan gertatua da, cf. Goena, Goenaga... Beraz, aurreko egoera batean *Askoiena izango zen, hau da, atx 'haitz' + goien + -a. Etimologiak adierazten duena egokia da saroiak izateko, mendian gora.

Luperdika toponimoa

Luperdika izeneko basoa dago Zeberion, Bizkaian. Lekuko zaharrik ez baina, antza, toponimo ia ez da aldatu sortu zenetik, aspalditik.
Aldaketa bakarra gertatuko zen toponimoan, hasierako silabaren bokalismoaren kontuan hartu gabe, u-a > u-e bokal asimilazio ezaguna. Fenomeno hau zenbait hizkeratan ezaguna da, eta euskal testuetan adibideak badaude XVII. mendetik hona. Hori jakinik, aurreko aldaera *Lupardika izango zen, eta horrek lotura ematen digu blog honetan aztertutako beste toponimo batekin, eta hau Lupardo litzateke, Leopardus antroponimotik sortua. Luperdika toponimoari atzizki bat gehitu zitzaion, egun ezaguna den -ica atzikia, latin jatorrikoa.

Malkorri toponimoa

Malkorri izeneko mendia bada Aralarko mendilerroan, Gipuzkoan.
Toponimoa bi elementuz osaturik izango zen, lehenengoa malkor izango zen, malkar izenaren aldaera omen dena, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera:

1 malkar.
Tr. Documentado al Sur desde mediados del s. XVIII. Su uso aumenta considerablemente en el s. XX. Al Norte se encuentra en Etcheberri de Ziburu, Axular, Duvoisin y en la edición de la biblia de Haraneder modificada por Harriet. La forma mejor documentada es malkar, seguida de malkor; hay mank(h)ar en Dassance (Herr 10-3-1956, sg. DRA , aunque la ref. es incorrecta), Gatxitegi (sg. DRA ) y en un ej. de GH .
I. (Sust.).
1. (V-gip, G, L, B, BN-baig; Lar, Añ (G), H (G); -kh- O-SP 230, SP, Dv, H (L)), malkor (V-gip, G, B; Lar Sup, Izt, H), mankar , mankarro (L-côte). Ref.: A (malkar, malkor, mankarro); Iz ArOñ (malkar, malkor); Elexp Berg.
Terreno en cuesta, terreno costanero, escabroso, abrupto, áspero, duro; cuesta, pendiente; despeñadero. "Falda de monte" Lar y Añ. "Derrumbadero" Izt. "Malkar bat, una cuesta no lisa, sino con altibajos, con saltos y malezas" Iz ArOñ. "Malkorra, el lugar que tiene cuesta (a todos los lados)" Iz ArOñ. "Malkar, falda áspera, pendiente, especie de despeñadero" Ib. 171n. "Aitz-malkor en las proximidades del bosque de Leiza-Larrea... Viene a ser como una especie de balcón rocoso de unos 300 m. de desnivel (José Miguel Elosegui Aldasoro)" Munibe 13 (1961) cuad. 2.º, 161s. Cf. Iz ArOñ 171n: "Malkorra, topónimo de un monte de Alava, confinante con la zona de Aránzazu". v. maldar.
[...]
2. (H (+ -kh-)), malkor (AN-larr-araq-ulz; Dv (AN-larr-araq), H (G; -kh- L)). Ref.: A y A Apend (malkor).
Roca; peñasco. "Madotz'en eta Larraungo erri geienetan, malkorra esaten zaio atx edo arkaitzari" Inza Eusk 1968, 84. En AxN se explica muger (513) por malkor.

Bi adierak egokiak lirateke jakinik toponimoa mendia dela eta bien arteko lotura agerikoa dela. Baina geratzen da azaltzeko bukaerako zatia, hasieran malkor bada, zer da -i hori?
Azalpen korapilatsuei ekin baino lehenago, ezagunak diren elementuak erabiltzea komeni da. Toponimo honetan egokiena litzateke gorri izenlaguna. Orduan aldaketa larri bat gertatuko zen, malkor + gorri > *Malkorgorri bezalako izena sortuko zelako. Baina haplologia gertatuko zen, bi silaba berdinak edo oso antzekoak direnean batzen dira silaba bakarra geratuz. Hala gertatuko zitzaion toponimo honi eta Malkorri bezala geratuko zen. Gorri ezaguna da toponimian eta mendi izenetan aurkitzea ez da batere zaila.

Latatu toponimoa

Latatu auzoa Arabako Amurrio herriko toponimoa da.
Lekuko zaharrak badira XVIII. mendetik Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan daudenak:

Latatua [N, NO]
Latatua (Fran(cis)co_Antonio de) [Varria (calle de) (pr.n.res)], Durango, a.1745, FogVizcayaMs.
Latatua (don) (Antonio de) [Nueba (calle)], Durango, a.1704, FogVizcayaMs.
Latatua (don) (ynquilino) (Juan de) [Vieja (calle)], Orduña, a.1745, FogVizcayaMs.
Latatua (hijas del difunto) (Domingo de) [Barrencalle (calle de)], Durango, a.1704, FogVizcayaMs.
Latatua (señora de) (... de) [Mendibezua (la casa de) (pr.n.res)], Mañaria, a.1799, FogVizcayaMs.
Latatua (ynquilino) (Fran(cis)co de) [Cruzeaga (calle de)], Durango, a.1745, FogVizcayaMs.
Lattattua (Fran(cis)ca_Anttonia de) [Nueba/Santa_Susana (calle que confina con el combento de)], Durango, a.1796, FogVizcayaMs.
Lattattua (doña) (Fran(cis)ca_Antt(oni)a de) [Santta_Maria (fuente de)], Durango, a.1796, FogVizcayaMs.
Lattattua (doña) (Fran(cis)ca_Anttonia de) [Nueba/Goyencalle (calle que confina con la
calle de)], Durango, a.1796, FogVizcayaMs.
Lattattua (doña) (Fran(cis)ca_Anttonia de) [Barrencalle (calle de)], Durango, a.1796, FogVizcayaMs.
Lattattua (doña) (Francisca de) [Mendibezua (la caseria de)], Mañaria, a.1796, FogVizcayaMs.
Lattattua (doña) (Francisca_Anttonia de) [Arttecalle (calle de)], Durango, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zahar hauetan badago ezberdintasun txiki bat, guztiek -a bukaera dute, artikulua, baina toponimoak ez duena. Fenomeno hau ezaguna da, toponimoen erdarazko eta euskarazko aldaeretan batzuetan ikusten dena, horrela, euskaraz Larrabetzu dena, erdaraz Larrabezua dela.
Badirudi toponimoa partizipioa dela, -tu bukaerak erakusten duen bezala, oinarria lata izena litzateke, Lataeta toponimoan dagoen hitz bera.
Orotariko Euskal Hiztegian badago latatu aditza, baina lekukotza ez da oso nabarmena:

1 latatu (Lar (+ -du), VocS 144).
"Juntar" Lar. "Unir, latatu, juntatu" VocS.

Beharbada toponimoaren esanahia ez da hiztegian dagoena, gerta zitekeen beste latatu bat izatea, sartaldeko eremuan, euskal testuetara igaro ez zena.

Lataeta toponimoa

Lekuko bakar baten bidez ezaguna litzateke Lataeta toponimoa, hala agertzen da Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Lataeta [N, TO]
Lataeta+ (la casa de), Gatica, a.1641, FogVizcayaMs.

Bi elementuz osaturiko toponimoa litzateke, lata izenaz eta -eta atzizkiaz. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera zazpi dira izen honen adierak:

lata.
1. (V, G, AN, L, BN, S; Deen I 376 <-tt->, Lar, Añ, H, VocB ; -th- Urt II 448, VocBN, Gèze 337, Dv, H). Ref.: A; AEF 1925, 79; 1927, 15 y 1955, 135; Lh; Lrq (latha); Giese CasaS 9; Iz ArOñ ; CEEN 1969, 210; Elexp Berg .
"Latas [...], las tablas toscas y delgadas que sirven para formar el tejado" Lar (tbn. Añ s.v. latas). "Latte" Dv. "1.º chilla, armazón del tejado; [...] 3.º (BN-mix), tabla; 4.º (AN-goi), tablón" A. "La tabla más delgada que se emplea en las cerraduras y tejados" Iz ArOñ. "Chilla, tabla que sostiene las tejas. Gure etxeko latak usteltzen asitta dare" Elexp Berg. v. arlata.
[...]
2.
(V-ger-arr-oroz-m, L-ain ap. A; Añ (V)). "Entrada, puerta para sembrados", "puerta, barrera, entrada a los sembrados, piezas cerradas" Añ. "2.º (L-ain), vallado de madera o entablación que suple al seto en heredad; [...] 5.º (V-ger-arr-oroz-m), cancilla, puerta de los campos" A. v. lataka.
[...]
3. (V-gip ap. Etxba Eib ).
Lata, bote metálico. "Petrolio latia. [...] Petrolio latan ekarten eban itturriko ura, traía el agua de la fuente en una lata de petróleo" Etxba Eib.
[...]
4. (L-ain, S). Ref.: A; Lh.
Estaca; pértiga. "Lata bezanbat husgune badituzte atekak (L-ain), las cancillas tienen tantos huecos como estacas" A (s.v. ateka). Cf. VocNav: "Lata: pértiga o palo largo que se pone en las habitaciones o graneros para colgar ristras de alubias verdes u otros comestibles o frutos (Roncal)". v. lataga.
"(S), canne à pêche" Lh.
5. "Cubo, balde. Latia ekarrizu esnia jasteko " Elexp Berg.
6. Hojalata.
[...]
7. "Lata, pelmada" Elexp Berg.

Ziurrenik, toponimo honetan hasierako bi adieratako lata izango genuke eta toponimoaren data ikusirik, hitz honen lehenengoetako lekukoa litzateke, hiztegiko sarreran agertzen diren lekuko zaharrenak XVII. mendekoak direlako.

Akerreta toponimoa

Nafarroako toponimoa da Akerreta. Bizitza luzea izan du, lehenengo lekukoak duela 700 urte baino zaharragoak direlako. Archivo General de Navarra. Sección de Comptos. Registro Nº 7 (1300) liburuan badira hiru lekuko, guztiak 1300. urtekoak. Liburuaren 38. eta 66. orrialdeetan Aquerreta toponimoa bada eta 112. orrialdean Michaelis de Aquerreta izeneko gizona.
Akerreta toponimoan bi elementu genituzke, aker izena eta atzizkia, -eta. Toponimoaren bitxitasuna da animalia izenarekin batera dagoen -eta atzizkia, ohikoa ez delako. Oso arrunta da elementu bizigabeei loturik agertzea: Arrieta (harri + -eta), Aitzeta (haitz + -eta). Bestela, landaere izenekin ere ezaguna da: Arteta (arte + -eta), Urkieta (urki + -eta), beste askoren artean.
Bi multzo horien ezaugarri inportanteena da mugitzen ez direla, finkoak direla eta toponimoak sortzeko izen egokiak. Animaliak, aldiz, mugitu ohi dira eta horrek zailtzen du toponimoak sortzeko behar den egokitasuna.
Hala ere, badirudi ezohikoa dena gutxi batzuetan gertatzen dela eta toponimo hau adibide ona litzateke. Leku hartan akerrak izatea arrunta litzateke eta horrek ahaleginduko zuen hiztunek horrelako izena egiteko.