Izurrain toponimoa

Leaburuko baserrien artean bada Izurrain izenekoa.
Lekukoak Erdi Arotikoak badira ere, ez dute aldaketarik erakusten:
Anton de Yçurrayn, 10. agiria, 1450. urtekoa, Colección Diplomática del Archivo Municipal de Tolosa. Tomo II (1420-1499).
Pedro d’Içurrayn, 239. agiria, 1425. urtekoa, Los señores de la guerra y de la tierra.
Ezagutzen denetik aldaketarik jaso ez badu, behar bada sortu zenetik agirietara agertu arte ere ez zen aldatu. Hala izan bazen toponimoa bi zatiz osaturik egon liteke, izur- eta -ain.
Mitxelenak bere Apellidos vascos izenburuko liburuan izur aipatu zuen:
"349b.—izur «dobladillo, pliegue» «rizo» (Luchaire lo traduce «ridé, frisé», con razón sin duda): Manxo Içurra (Luchaire, Leire, 980), Sancho Içurra (Lacarra, 248). Efectivamente, en Etcheberri de Sara, Obras, p. 106, adatsa içur, eta croscoila significa «la cabellera rizada y crespa». Cf. Crispus, Crespo, galo Crixos. El ap. Ijurco podría ser un diminutivo, *ixur de izur."
Izur erabili izan zen Erdi Aroko onomastikan eta Mitxelenak jarri dituen adibideez gain, gehiago badira, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburutik hartuak:
Miguel de Yzurr, 8. agiria, 1399. urtekoa.
Juan Yzurr, 8. agiria, 1399. urtekoa.
Beraz, Izur izengoiti bezala ezaguna izan zen eta baliteke toponimo honetan, jabetza adierazteko -ain atzizkia erabiltzea. Nafarroan oso ezaguna da herri izenetan askotan agertzen delako baina Gipuzkoan ere, ugariak dira -ain atzizkia duten leku izenak, herri izenak gutxi dira baina mikrotoponimian ugariak dira, blog honetan aztertutako Biurrain bezala. Ziurrenik honek ere egitura hori badu.
Izurrain litzateke Izur izengoitiak eratorritako toponimo bat.

Ibiriku toponimoa

Nafarroako herri ugarien artean bada Ibiriku izenekoa, bi aldiz agertzen dena, bata Eguesibarko Ibiriku eta bestea Deierriko Ibiriku. Izenaren dokumentazioa oso zaharra da, ia milurtekoa du, baina ez da aldaketarik gertatu eta beraz, Ibiriku iluna da aztertu beharreko aldaera bakarra.
Mikel Belaskok toponimoa aztertu zuen bere Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburuan, besteek emandako azterketa etimologikoak gaineratuz, baita toponimoaren lekuko zaharrak ere, gero informazio hori Interneten ere plazaratu zuen, eta hona berak idatzitakoa, Ibiricu sarreran:
"Significado. Probablemente relacionado con la voz vasca ibi "vado".
Comentario lingüístico. Luis Michelena descompone la voz en ibi "vado" e iri 'cerca', y con dudas sugiere que -cu sea variante del genitivo locativo ko 'de'.
Julio Caro Baroja no quiere prescindir de otra vía de explicación que, ciertamente, resulta menos satisfactoria que la propuesta por Luis Michelena y Ricardo Ciérbide: «En todo caso, si consideramos la existencia no lejana de un "Ibero", así como también la aparición en la antroponimia romana de la zona de una "Ibera", habría que dejar hueco a la posibilidad de que este nombre (que se repite) se halle incluso en relación con el del mismo río "Ebro" en sus formas viejas».
Documentación antigua. Ibiricu (1591, NEN); Ibiriçu (1349-53, NEN); Iuiricu (1090, NEN); Iuirizu (1087, NEN), Iviricu (1239-52, NEN); Yuiricu, Yviricu (1278, 1279, 1366, NEN).
(Mikel Belasko; 1999: pp. 233)."
Badago aukera bat, Dornaku toponimoan bezala, aro erromatarreko antroponimo bat erabilia izatea, eta hori Ibericus edo Hibericus izan liteke, homonimia ia osoa izango lukete. Heikki Solin eta Olli Salomies ikertzaileeen Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum liburuan bildutakoak biak, Hibericus 342. orrialdean eta Ibericus 344. orrialdean.
Aldaketa bakarra, bigarren silabako bokalaren asimilazioa: i-e-i > i-i-i, blog honetako hainbat toponimotan ere gertatu dena, adibidez, Mikilikorta toponimoan.
Ibiriku litzateke antroponimo oso zahar baten aztarren toponimiko bat, antroponimoa aspaldia desagertu zen baina sortu zuen toponimoa gure egunetara heldu da.

Mikilikorta toponimoa

Mikilikorta Mendaroko eta Elgoibarko toponimoa da, baita honen toponimo eratorria den Mikilikortako iturria ere. Lekuko zaharrik ez izan arren, toponimoari azterketa etimologiko egokia egin dakioke.
Toponimoak bi zati lituzke, Mikili- eta korta. Lehenengo zatia ezezaguna litzateke dagoen bezala, baina kontuan izanik toponimo sortu zenetik egungo egunera arte aldaketak gertatu direla, oinarria Mikele izan liteke. Aldaketa bokalikoak gertatuko ziren, asimilazioak: i-e-e > i-i-i. Horrela, *Mikelekorta jatorrizko aldaera izango zen.
Aldaketa hori beste toponimo batean gertatuko zen, blog honetan aztertutako Mitxiliburua toponimoan.

Fradua toponimoa

Bizkaiko toponimoen artean Fradua bada, bi aldiz agertzen da, bietan baserria bada, bata Bermeon eta bestea Kortezubin. Izena ikusi eta azterketa ageriena litzateke *fradu ezezaguna + -a. Baina, bestelako azterketa egin daiteke, jakinik /fr/ fonema taldea ez dela batere ohikoa. Batzuetan dardarkaria 'mugitzen' da hitz barruan, adibidez kurel 'kruel' hitzean. Hala gertatu bada, jatorrizko hitz egokiena Fadura litzateke, hau ere ezaguna Bizkaiko toponimian, Gatikan esaterako, Faduraetxebarria eta Faduraurruti toponimoak badira. Latinetik mailegatutako padura zaharraren aldaeren artean badira fadura eta madura, azken hau Arabako toponimiakoa.
Badira Bizkaiko toponimian /f/ zaharrak izan dezaketen toponimo batzuk, Forua bezala, baina beste batzuen /f/ berriagoa litzateke ezpainkari zahar baten ondorengoak, Fradua edo Fadura toponimoetan /p/ fonema zaharretik sortuak.

Eguneraketa (2022-07-22):
Sarrera honetan egungo lekukoaz gain, ez zen lekuko gehiagorik eman. Baina Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan XVII. menderaino heltzen diren lekukoak daude:

Fradua [N, TO]
Fradua (la casa de), Cortezubi, a.1876, FogVizcayaMs. -/Mundaca, a.1641, FogVizcayaMs.
Fradua (la casa de) [Demenigo hasta San_Pelayo (del barrio de a la feligresi de)], Bermeo, a.1876, FogVizcayaMs.
Fradua (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Fradua (la casa de) [Menigo (calle de)], Bermeo, a.1704, FogVizcayaMs.
Fradua (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs. -/Bermeo, a.1641, FogVizcayaMs. -/Gautiguiz de Arteaga, a.1641, FogVizcayaMs.
Fradua (la caseria de) [Menigo (varrio de)], Bermeo, a.1745, FogVizcayaMs.
Fradua (la cassa de), Corteçubi, a.1704, FogVizcayaMs. -/Pedernales, a.1704, FogVizcayaMs.

Lekuko hauek erakusten dute Fradua aldaera zaharra dela, beharbada Erdi Arokoa izan liteke. Beraz, ez da azken urteetan gertatutako aldaketa.

Lakindi toponimoa

Ataungo toponimoa da Lakindi. Lekuko zaharrik ez badago ere, Erdi Aroko antroponimo batekin ia erabateko homonimia duenez, pentsatzekoa da, beste kasu askotan bezala, antroponimoa toponimo bihurtu zela. Antroponimoa Lakendi edo Lakenti zen, latin jatorrikoa eta Bikendi bezala, belarea gordetakoa, hau da, mailegu zaharra dela, baina antroponimoa Erdi Aroan bizirik zegoen.
Aldaketa bakarra gertatu zen toponimo honetan, erdiko silabako bokala igo zela, azkeneko bokalarekin berdinduz, hau da, bokal asimilazioa gertatu zela: e-i > i-i, Mitxiliburua toponimoarekin bezala, nahiz eta horretan asimilazioa bi bokalekin gertatu zela.
Toponimo honek, ziurrenik, milurtea iraun du eta blog honetan behin eta berriz agertzen den bezala, antroponimo hutsa zen toponimo bihurtu zena, beste inolako gehigarririk gabe.

Mitxiliburua toponimoa

Nafarroako mendi baten izena da Mitxiliburua. M. Belaskok Diccionario etimológico de los nombres de montes y ríos de Navarra liburuan oronimo honen aurkezpena eta azterketa egin zituen:
"MITXILIBURUA. Abaurrea. 1.068 m.
Significado. ‘El Alto de Mitxili’. Del vasco buru ‘parte elevada, cabeza’ y un primer elemento sin identificar.
Comentario. Una zona inmediata es llamada Lanpadalorrea ‘El Campo de la Lámpara’. En muchos pueblos de Navarra se conservan nombres similares para designar a los campos cuyo fruto era destinado para pagar el aceite de la lámpara de la iglesia.
Documentación histórica. Michiliburu (1782, 1916 NTYC). Mirchiluburua (1785, NTYC). Lampadalorra (1781, NTYC). Lampalorra (1916, NTYC).
Denominación local. Michilaburua".
Beraz, azterketa etimologikoa iluna du, lehenengo zatia, Mitxili-, ezezaguna delako. Toponimo honi, blog honetako gehienei bezala, jatorri antroponimiko emango diogu, nahiz eta *Mitxili izenaren lekukorik ez izan. Toponimo sortu zenetik XVIII. mende bukaerako lehenengo lekuko idatzietaraino zenbait aldaketa jasan zitzakeen, eta izen honetan proposatutako aldaketak bokalikoak izango ziren.
Hasieran *Mitxele antroponimoa izango zen, ziurrenik Mikele-ren hipokoristikoa. Ezaguna zen Mitxel, nahiko erabilia Gipuzkoan eta Nafarroan, baina toponimo honetarako ez da egokia, *Mitxelburua edo *Mitxilburua sortuko zelako. Orduan *Mitxele hipokoristikoa oinarria litzateke eta toponimoa jatorriz *Mitxeleburua izango zen, gerora, bokal asimilazioaren ondorioz, lehenego silabako /i/ bokalak hurrengo silabetako /e/ erakarriko zituen, Mitxiliburua buhurtu arte. Antroponimoa arrunta ez zenez, aldaketarako bidea erraz irekiko zen, eta mendeen joanak lagunduko zuen.
Mitxiliburua toponimoari esker, badugu *Mitxele ezezagunaren lekuko bat, bakarra oraingoz.

 Eguneraketa (2018-06-19):
Mikilikorta toponimoak erakusten du i-e-e > i-i-i bokal asimilazioaren adibide esanguratsu bat, Mitxiliburua-ren hurbiltasuna duena, Mikele > *Mitxele bilakaera izan zelako.

Txabiel toponimoa

Errenteriako toponimoa zen Txabiel. Behin baino ez da agertu: Chaviel Posada (1831). Etxea zela badakigu eta oikonimoetan ohikoa da antroponimo bat aurkitzea. Baina ez dago *Txabiel bezalako pertsona izenik. Hala ere, blog honetan berriki aztertuak izan dira bi toponimo, Zabiel eta Zafiel, Zabiel antroponimotik sortutakoak. Beraz, *Txabiel ikusi eta nabarmena da tx- hasiera, hipokoristikoetan aldaketa arrunta, bestea litzateke atzizki hipokoristikoak, txikigarriak eranstea.
Beraz, izan omen zen *Txabiel hipokoristikoa, beste inon agertzen ez dena, oraingoz, eta toponimo honen bitartez ezaguna dena.

Zafiel toponimoa

Arrasateko toponimo hau behin baino ez da agertu, 1476. urtean, Musakola auzoko toponimoa omen zen. Lekukoa Arrasateko toponimia izeneko liburuan dago, 292. orrialdean.
Lekuko bakarra izanik, eta gaineraturik gure egunera heldu ez dela, ziurtasun osorik ez dago, baina, hala ere, arrazoiak badira toponimoa aztertzeko: batetik zahartasuna eta bestetik, Zafiel izenak korrespondentzia ia osoa du antroponimo zahar batekin, etimologia ezezagunekoa, Zabiel izenarekin. Izan ere, badago Zabiel izeneko toponimoa, hau ere Gipuzkoan.
Zafiel-en izan daitekeen aldaketa bakarra, bokalarteko b > f aldaketa. Ezaguna da /f/ fonemaren urritasuna, eta mailegu zahar batzuetan aldaketa jaso zuela: lat. fortis > eusk. bortitz. Badirudi izen honetan aldaketa alderantzizkoa izan zela.
Bada, dena den, beste aukera bat, antroponimoa jatorrian Zafiel izatea, eta hala dirudi,
bazelako Zafiel izeneko goiaingerua, izen honen aldaeren artean baziren Jafkiel, Japhkiel, Tzaphkiel, Zafkiel, Zafchial, Zaphchial, Zaphiel eta Zelel. Beraz, gerta liteke izen bibliko honen lekukoak Euskal Herrian Zabiel eta Zafiel bezala agertzea, nahiz eta bildutako pertsona izenetan Zabiel baino ez ageri. Baina *Zafiel ere egon zitekeela argi geratzen da, Arrasateko lekuko toponimiko honen bitartez.
Laburtuz, berriro ere, badago beste toponimo bat hasieran antroponimoa zena eta orain arte lekukorik gabea zena, behintzat *Zafiel aldaera bezala.

Zabiel toponimoa

Mutrikuko etxeen artean bada Zabiel jauregia izenekoa. Hemen lekuko zaharrik aurkezten ez badira ere, oikonimo honen badu homonimia perfektua antroponimo batekin, Zabiel izenarekin, hain zuzen. Lekukoak Erdi Arokoak dira, A. Irigoienek bere Pertsona izenak euskaraz liburuan hauek bildu zituen: "4.39. ÇAVIEL / ZAVIEL: don Çaviel, (1211, El gran Pr. Nav., dok. 141); don Çaviel de Eriçe, (1257, El gran Pr. Nav., dok. 373); don Zaviel de Salinas, (1231, El gran Pr. Nav., dok. 235)." Horietaz gain, badira beste ale batzuk Iratxeko agiri zaharretan eta beste zenbait testutan, gehienak nafarrak.
Jatorri ilunekoa da, ez du ematen euskal elementurik duenez, eta zerbait gaineratzekotan, ustezko jatorri biblikoa aipa liteke, kontuan izanik -el bukaera, nahiko ugaria testu biblioketan: Mikel, Samuel, Rafael...
Beraz, beste toponimo asko bezala, batez ere etxe izenetan, jabe zahar baten izenak iraun du toponimo baten bitartez, Mutrikuko toponimo honetan, oso erabilera urriko izena.

Eguneraketa (2018-06-05):
Zafiel toponimoari eskainitako sarreraren bukaera aldean Zabiel izenaren jatorriaz azalpena badago.