Muñinegia toponimoa

Ataun inguruko toponimo zahar hau Erdi Aroko lekuko batzuen bitartez ezaguna da. Dirudienez, ez da gure egunetaraino heldu. Lekuko guztiak iturri bakar batetik hartuak dira, hala ere, toponimo honek zenbait aldaera baditu, eta sarrera honetarako hartutako izendapena gurea da, aldaera jatorrena omen zena hartu dugu, ortografia eguneratuz.
Lekukoak badaude Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuaren agiri zaharren artean. Lehenengo lekukoak agertzen dira 29. agirian, 1451. urtean:

Especialmente para que puedan librar e determinar, ygoalar e componer los pleytos e deuates que entre las dichas nuestras partes son: primeramente, sobr’el sel de Urrestouia y sobre los seles de Muyneguia e Ola de yuso e Vildasola e Arbiçeta
[...]
E por quanto el dicho concejo de Villafranca dize ser suyo el dicho sel de Urrestouia e estar en possesión [d’ellos]; e la dicha unibersidad de Amézqueta dize ser suyos los dichos seles de Fardelus con su cueba e deuisa, e el sel de Latossa e el sel de Ollarça e el sel de Alçolaraça, e que están en possesión d’ellos; e la dicha unibersidad de Caldiuia sobre los seles de Muyneguia e Ola de yuso e Villasora e Arbiçeta

Beste lekuko bat, hurrengo urtekoa, 32. agirian, 1452. urtean:

[de] Ydoybelcibar, e Loyola saroea, e Suneta hondarra, e Huchustoui behigorre adana, e Metindaras coba urrea, e Arbiçeta bihurdi saroea, e Hola de suso, e Uildosola en Muyneguia, e Otorgayña, e Otaydi, e Leycasobea, e Arpeloa, e Manrucicatis olaca, e Guiberriça

Azkenik, beste hiru lekuko, urte bereko beste agiri batean. Baina azken agiri hau, beste agiri baten kopia da, eta originalak toponimoaren lekukoen aldaera interesgarriak baditu. Ataungo kopiaren lekukoak, 34. agirian, 1452. urtean:

E el dicho sel e logar llamado Muynega (38) ser en término e exido común de Lazcano e Ataun e Caldiuia
[...]
adjudicamos a la dicha tierra de Caldivia e a los vezinos e moradores d’ella el dicho logar llamado Arbiceta con Muyneguia (41) e Ola
[...]
[e] toda vía fínqueles en saluo si algún derecho tiene[n] los vezinos de Lazcano e Ataun en el dicho sel e logar llamado Muynega (43).

Hiru lekuko horien oharrak:

38. El texto original de Villafranca dice “Munninateguia”.
41. El texto original de Villafranca dice “Munnineguia”.
43. El texto original de Villafranca dice “Munnineguia”.

Lekukoak batuta, horrelako zerrenda egin liteke: Muyneguia, Muyneguia, Muyneguia, Muynega (Munninateguia), Muyneguia (Munnineguia) eta Muynega (Munnineguia). Bi talde egin litezke, Muñegia eta Muñinegia, Muñinategia salbuespenaz ahaztu gabe. Muynega bezala jaso direnak, ziurrenik gaizki idatzitakoak lirateke. Aukera bat egin behar izanez gero, Muñinegia hartuko genuke, Muñegia aldaera laburtua ematen du. Muñinategia, aldiz, bestelakoa da. Barruko /t/ horzkariak bakan egiten du, eta beste lekukoak kontuan izanik, toponimoaren interpretazio bat litzateke, herri etimologia beharbada, Muñina antroponimoa eta -tegi, Muñinegia toponimoaren oso antzekoa, baina ez berdina.
Muñinegia bada aztertzeko aldaera, bi elementu lituzke, blog honetan aztertutako toponimo gehienak bezala. Hori bai, artikulua kontuan hartu gabe. Bi elementuak Muñin- eta hegi (edo -tegi?) izena litzateke. Lehenengoa antroponimoa izan liteke, baina badira bi aukera, Erdi Aroko lekukoetan jasoak dira Monino eta Munina (edo Muñina). Horrela, gizonezko aldaera dutenak hauexek lirateke, Donemiliagako kartulariotik hartuak:

Monino Ferrero 59. agiria
Monino Belastar [in Loriga [Elorriaga?]], 64. agiria, 952. urtea
Monino Roiz. In summo de valle de Royo = Monnio Roiz, 299. agiria, 1058. urtea

Azken lekukoan nabari da batzuetan antroponimoa eta bere hipokoristikoaren arteko lotura, gizon bera izendatzeko biak erabiliz, Monino eta Monnio.
Emakumezko Munnina-ren lekukoak ugariagoak dira:

Munnina Paterne, 56. agiria
Munnina, 60. agiria
Munnina, 128. agiria
Munnina, 335. agiria
Munnina Ceca, 340. agiria

Lekuko batzuetan /u/ bokala izan beharrean /o/ dago, Monnina aldaera:

Monnina, 33. agiria
Monnina, 202. agiria
Monnina Ceca, 369. agiria

Azken lekukoa, Monnina Ceca eta lehenagoko Munnina Ceca, ziurrenik emakume bera bada eta horrek erakusten du o/u bokalen arteko zalantza edo bazela.
Antroponimo honen analisia, Munia (edo Muñia) eta -ina atzizki hipokoristikoa. Eukaraz ere sor zitekeen, baina kanpoko lekukoen ugaritasunak pentsarazten digute antroponimo honen sorrera kanpoan izan zela, izan ere, elementuak kanpokoak lirateke, bai antroponimoa eta baita atzizkia ere. Euskararen barruan sortzea ez litzateke ezinezkoa, elementu antroponimikoen mailegatzea nahiko arrunta da, baina lekukoen kopurua eta zabaltasuna kontuan izanik, Muñina litzateke beste antroponimo bat maileguan hartua.
Gogoratu beharra dago badela Euskal Herrian lekuko bat nahiko zaharra dena, Arabako Munia edo Munnina, Asturiasen ezkonduz eta Alfonso II.aren ama izan zena. Bi kronikatan aipatzen dute bere izena, Crónica Rotense delakoan Muninam badago eta Crónica Sebastianense delakoaren arabera, Munniam bada. Beharbada ez dago okerrik, eta izen biak bazituen, lehenagoko Monino Roiz bezala, Monnio Roiz ere badena, Arabako Munia zena Mun(n)ina ere izan zitekeen.
Beste zenbait antroponimorekin gertatzen den bezala, izen beraren gizonezko eta emakumezko aldaeren artean desoreka bada, erabilera askoz nabarmena da batzuekin edo besteekin, baina hori beharbada baldintzatua dago guregana heldu den dokumentazioagatik. Den den, badira hainbat izen esanguratsu, Otxanda bezala, Otxanda toponimoari eskainitako sarreran aipatua da Otxando/Otxanda izenen arteko desoreka, gizonezkoaren izenak besteak baino bizitza laburragoa izan zuen, eta badirudi Otxanda bihurtu zen Otxoa-ren emakumezko aldaera, nahiz eta jatorriz Otxando-rena izan.
Beharbada Muñina antroponimoa bere gizonezko aldaera baino askoz gehiago erabilia izan zen, Erdi Aroko lekukoek horrela adierazten dute eta horrexegatik oinarrian Muñina izatea askoz ziurragoa da, toponimoak berak erakusten du Muñina + hegi + -a > Muñinegia bilakaera erraza, aldaketa bakarra ae > e bokal fusioa gertatu dela. Beharbada Muñinategia aldaerak jatorrizko toponimoaren berregite bat baino ez da, toponimo zaharraren eguneratze bat, elementuen gardentasuna berreskuratuz: Muñina + -tegi + -a?