Gurbindo toponimoa

Gurbindo da Leranozko etxe baten izena, Nafarroan. Lekuko zaharrena XIII. mendekoa da, beraz, oso toponimo zaharra da:

guruindo (1269/10/10)
gurindo (1366)
gurbindorena (1783)
gurbindo (1996)
gurbíndo (1992-1999)

Toponimoak ez du aldaera handirik erakutsi, XIV. mendeko lekukoa akatsa da, ezaguturik aurreko lekukoa eta ondorengoak.
Nahiz eta azterketa etimologikorik ez izan, analisia oso agerikoa da, gurbi izena, gurbitz hedatuagoaren aldaera eta -ndo atzizki txikigarria, antroponimian zein toponimian ezaguna. Etimologia antzekoa jaso zuen Gurbizar toponimoak eta han proposatutakoa hemen ere jarriko dugu, aldaketa bera gertatuko zelako. Garai batean *burgi hitza izan zen, hainbat toponimotan agertzen dena, Burgi herri izenean, esaterako. Litekeena da *murgi aldaera ere izatea, Murgia, Murgialdai, Murgiondo toponimoetan dagoena. Hitz horren esanahia 'herri' izango zen, burgu hitzaren antzekoa eta ziurrenik aiapagai den hitzarekin lotua. Beraz, hala izan bazen hauxe izango zen bilakaera: *burgi + -ndo > *Burgindo > Gurbindo. Horrela, alde semantikoa oso ongi egokituko zen eta beharrezko aldaketa fonetikoaren oso adibide antzekoa izango zen Gurbizar toponimoarena.
Antzeko toponimoa Murgindueta da, hasieran *murgi du, ez *burgi. Toponimo honetan ez da metatesirik gertatu; gainera, -eta atzizkia ere badu.

Urtsulategi toponimoa

 Urtsulategi da Amezketako etxe baten izena. Lekuko zaharrik ez badago ere, etimologia erraz igartzen da kontuan izanik toponimoa osatzen duten bi elementuak ezagunak direla. Bukaeran -tegi atzizkia, oso ohikoa etxe izenetan eta oinarrikoa Urtsula antroponimo emakumezkoa da, latin jatorrikoa. Izen hori oso ezaguna izan da euskal lurretan, eta lekuko ugari daude, XVI. mende hasieratik Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Ursularen lekukoak ez dira gutxi, ondoko irudian lekuko zaharrenak daude:

Zinkunegi toponimoa

 Zinkunegi da Aiako baserri bat. Bi toponimo eratorri daude, biak baserriak, Zinkunegisaletxe eta Zinkunegizuri. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, Kurpidea ballaran:

ZINKUNEGI (2 viv.) (col.)
ZINKUNEGI SALETXE (col.)
ZINKUNEGI ZURI (col.)

Toponimoa aspaldi deitura bihurtu zen eta Dokuklik web-gunean lekuko zahar batzuk daude, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Zinkunegiren lekukoak XVI. mendearen erdialdean agertzen hasten dira:

Toponimoak ez du zailtasun berezirik, Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan azaldu zuen:

Toponimo honetan zinkun hitza dago, zikoina hitzaren aldaera:

zinkun.
(V-gip ap. Etxba Eib).
Cigüeña.
Araba barrenean zear giñoiazala lagun tade bat, otarrazabalan iduriko zinkun-kabia. MItziar Txoriak 20. Inguru aietako baratza ta zelaietan, garbizio ederra egingo ziaken zinkun aiek! Ib. 20.

ZINKUN BELTZ. "Cigüeña negra" MItziar Txoriak 20.

ZINKUN ZURI. "Cigüeña común" MItziar Txoriak 20. Cf. VocNav: "Zinkun-zuri, cigüeña blanca. Es voz vasca".
--Egazti anka luze au, ezagutuko dezute noski! -- Bai ondo, Matxin! Zinkun zuria! MItziar Txoriak 20.

Aldaera horren lekukoak XX. mendekoak dira eta, beraz, Zinkunegi toponimoaren lekuko zaharrenek zinkun hitzaren agerpena 500 urte inguru aurreratzen dituzte.

Gurbizar toponimoa

 Gurbizar da Erroibar ibarreko herri hustu bat, Nafarroakoa. Euskaltaindiaren EODA datu basetegian informazio oparo dago Gurbizar toponimoaz, lekuko zahar eta berriak eta etimologia bat. Toponimoa XIV. mendean agertzen da lehenengo aldiz paperean:

garcia de guruiçar (1366)
gurbiçarr (1366)
lope gurbiçarr (1366)
[...]

Toponimoak ez du aldaerarik erakutsi papereratu zenetik, oso egonkorra izan da. Agertzen den etimologia bakarra Mikel Belaskoren Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburukoa da:

[...]
Probablemente de gurbe, gurbi 'pomera' (sorbus domestica) y zahar 'vieja'.
[...]

Gurbi izena, gurbitz hedatuagoaren aldaera da, nahiz eta lekuko idatzia oso urria den:

gurbi.
(AN-erro ap. A Apend ).
Madroño. v. gurbitz.
(AN-gip-ulz ap. A; Lcq 87). "Acerolillo" A.

Alde horretatik, arazorik ez, alde semantikoan ere ez dago oztoporik, ugariak dira Euskal Herriko herri izenak landare izen batez osatuak direnak. Hala ere, badago beste azalbide bat, aldaketa fonetiko larri bat behar duena, baina alde semantikoan erabat egokituko zen. Beharbada hasierako elementua gurbi izan beharrean *burgi zen. Hitz hau ez da euskal testuetan agertzen, Nafarroako herri izena aipatzeko ez bada, baina ondorengo toponimiko batzuk utzi ditu euskal lurretan, Burgi herriaz gain, badira *murgi aldaerarekin hainbat toponimo, Murgia, Murgiondo, Murgialdai... Baita Murgizar toponimoa ere, aztergai den toponimorako etimologia berdina duena.
Murgi edo burgi oinarria duten toponimoetan herrixkak edo aipatuak dira, Gurbizar izan zen bezala. Hala izan bazen, bilakaera laburra izan zen, *burgi + zahar > *Burgizar > Gurbizar. Aldaketaren arrazoia izan liteke *burgi hitza galdu zela eta orduan aldakera errazagoa izan zela, baina *burgi hitzarekin osaturiko beste toponimoetan ez zen aldaketa hori gertatu. Beharbada Gurbizar toponimaren txikitasunak lagunduko zuen, ezin ziur izan. Proposatutako etimologia zuzena bada, aldaketa garai oso zaharretan gertatuko zen, XIV. menderako aldaketa gertatua zen eta finkatua.

Munita toponimoa

 Munita da Tolosako hainbat toponimotan ageri den oinarria, hirurak baserriak dira: Munitabarrena, Munitaberri eta Munitagoikoa.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bi lekuko daude Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

MUNITA (prop.) Auzo txiki ballara, Tolosa
MUNITA GOIKOA (prop.) Auzo txiki ballara, Tolosa

XVII. mende hasierakoa den Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan bi lekuko daude, bata Tolosari dagokio, bestea Urnietari:

Muñita, Tolosa
Munita, Urnieta

Tolosako toponimoaren grafia ez da beste inon agertu eta litekeena da akatsa izatea.
Toponimoaren lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendetik lekuko ugariak badira:

Ondorioztatu daitekeenez, Munita toponimo zaharra da eta, XVI. mendean egun dagoen izen bera zegoen. Toponimoaren analisia izen hori jatortzat hartuko du, beraz, ez du kontuan hartuko beste izen zaharrago baten aldaera izatea. Toponimoaren hasierak antza du Muniegi eta Munibe bezalako toponimoekin. Hauetarako *muni hitz zaharra oinarritzat proposatu dugu, muino ezagunarekin lotura izan dezakeena. Baina badago oso izen antzeko bat, Munio antroponimoa, Muniosoro toponimoaren oinarria dena. Antroponimo honek eratorri batzuk izan zituen, Muniko antroponimo hipokoristikoa bezala, Munikosoroa eta Munikola toponimoetan dagoena. Muniko izenean Munio antroponimoaz gain, -ko atzizki txikigarria dago. Beharbada Munita toponimoa ere multzo horretakoa da eta toponimoa baino lehenago, antroponimoa izan zen. Lekuko zuzenik ez dago eskura, baina antroponimo ustezko honen egitura argia da, alde batetik Munio izena eta bestetik, -ita atzizki txikigarria edo hipokoristikoa. Berazkita eta Otsaita toponimoetan eite bereko antroponimoak daude, lehenaren lekukoak badira, baina Otsaita toponimoaren kasuan *Otsaeta edo *Otsaita berreraikiak dira. Munita toponimoari dagokionez, antroponimoa *Munita izan zitekeen edo *Munieta, baina lekukoetan ez da behin ere agertzen aldaera hori eta lekukotza zaharra da, XVI. mendetikoa.
Beste kontu bat dago, gutxi batzuetan -eta atzizkia aldatu zen -ita bezala agertuz, horrelakoak dira Arexita eta Labaita toponimoak. Azken honetan aldaketa bokal disimilazioak azal dezake, bestean zailagoa da azalbide hori.
Laburtuz eta kontuan izanik baserriak direla, normala da hauen oinarrian antroponimo bat izatea. Hori dela era, *Munita antroponimo emakumezkoa proposatzen dugu, Munio antroponimotik sortua, bukaeran -ita atzizki hipokoristikoa duela. *Munitaren lekukorik ez badago ere, izena osatzen duten bi elementuak oso ezagunak dira eta, alderdi semantikotik ez litzateke oztoporik.

Landabitxia toponimoa

 Errioxako toponimo zahar hau lekuko bakar baten bitartez ezaguna da, Donemiliaga Kukulako Becerro Galicano izeneko bilduman dago lekuko bakarra, 180. agirian 1088. urtekoan:

[...] parte, via; et de sursum, vinea de domna Tota. Et alia serna in Aiuga, deorsum parte via vadit. Et tercia serna in defesa de Sagga. Et tres vineas: una ex his deorsum via que vadit ad Emnes; alia vinea inter Ternero et Morico, latus via; tercia vinea in Lhandaviggia, latus vinea de dompna Tota, et semita per medio.

Toponimoak idazketa ezohikoa du, lehenengo silabatik hasita, <h> horrek ez zuen hasperenik erakutsiko baina zaila da jakitea zertarako idatzi zuten. Toponimoaren azken aldean ere, bada zer aipatzeko, <gg> digrafoak islatuko luke egun <tx> idazten dena. Antzeko grafiak daude Erdi Aroko agiri zaharrenetan, horrela, Donemiliagako kartularioan badago Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055) izenekoa, egun Otxando bezala jarriko genukeena.
Toponimoaren interpretazioa zuzena bada, toponimoak hiru elementu lituzke, bukaeran -a artikulua, eta aurrerago bitxi hitza, izenondoa, ziurrenik:

2. pitxi (V, G, L-ain ap. A). Ref.: A (pitxi); Etxba Eib (pitxia). Precioso, adornado; hermoso. "Lindo (voc. puer.)" A. Cf. HARRI-BITXI. Tr. Documentado en textos meridionales desde finales del s. XIX.

Hitzak dituen esanahien artean hauxe da egokiena, gure ustez. Bide batez, Orotariko Euskal Hiztegiaren sarreran lehenengo agerpena XIV. mendekoa da, Jacue Bichia (1366). Hori kontuan hartuz, Landabitxia toponimoak ia 300 urtez aurreratuko litzateke, hitzaren agerpena XI. mendean jarriz.

Matxiku toponimoa

 Matxiku da Berastegiko toponimo bat, baserri bat. Gainera, badira toponimo eratorri batzuk, Matxikuko borda eta Matxikuko karobia. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

MATXIKO ATZEA (desh.), Eguzki alde

Bi lekukoak kontuan hartuz, bilakaera gertatu da, Matxiko > Matxiku. Lekuko fidagarriak badira, aldaketa hori nahiko berria izan da, azken 50 urteetan gertatua, beharbada lekuko gehiago beharko lirateke aldaketa horren data ziurtatzeko. Edonola ere, badirudi aldaketa bat gertatu dela, i-o > i-u bokal asimilazioa. Hau nahiko ezaguna da eta euskal lurralde batzuetan ohikoa da.
Toponimoan antroponimo bat dago, Matxiko, blog honetan behin baino gehiagotan aipatua, Matxikobaso toponimoan dagoena. Matxikorta edo Matxikortina toponimoetan aukera dago izen hori izateko, baina Matxi ere izan zitekeen oinarria. Izan ere, Matxi antroponimoaren hipokoristikoa da, -ko atzizki txikigarria erantsia. Matxi bera hipokoristikoa da, Martin antroponimotik, edo zehatzago izanez, Marti euskal egokitzapenetik.

Estebangoa toponimoa

 Estebangoa da Aretxabaletako eraikin bat. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

ESTEBANGOA (prop.), Oro auzoa

Lekukoak berdinak dira eta, beraz, izen bakarra dago aztertzeko, Estebangoa. Toponimoak hiru elementu ditu, bukeran -ko eta artikulua eta oinarrian, Esteban antroponimoa. Euskaraz ohikoa izan da Eztebe egokitzapena, Estebe toponimoan dagonea, baina Esteban ere oso arrunta da, baita toponimian ere, Estebanetxea toponimoak erakusten duen bezala.
Oikonimian ohikoa da -ren + -a bukaera izatea, baina batzuetan -ko atzizkia ere erabili izan da, Martokoa toponimoa bezala, oinarrian Marto antroponimoa duela.

Pertsebelerreka toponimoa

 Pertsebelerreka da Oiartzungo erreka bat, toponimoaren bukaerak adierazten duen bezala. Hasierako elementua antroponimo bat da, egun gutxi erabilia baina, hala ere, ezaguna, Pertzeval zalduna, ziklo arturikoan.
Euskal lurraldean ere erabilia zen, K. Mitxelenak eta A. Irigaraik egindako Nombres vascos de persona lanean agertzen den bezala:

Presebal Perceval, en ambas versiones de la quema de Mondragón, RIEV 3, 118-119. Lope García de salazar escribía al parecer, Persibal.

Saint-Dos toponimoa

 Saint-Dos (okzitanieraz Sendòs) da Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria.
Wikipedia frantsesean Saint-Dos toponimoaren lekuko zahar batzuk daude:

Le toponyme Saint-Dos est une mauvaise interprétation par l'administration française du nom gascon Sendòs qui apparaît sous les formes Sendos-Juson, Sendos-Suson et Sancta-Maria de Sendos (respectivement 1120 pour les deux premières formes, et XIIe siècle, cartulaire de Sorde), Scendos (1151), Nostre-Done de Sendos (1442, notaires de Labastide-Villefranche), Sandoos, Sandos de la juridiction de France et Saint-Doz (respectivement 1538 pour les deux premières formes, et 1675, réformation de Béarn).

Hemen proposatuko den etimologia Zenotz toponimorako berbera da, bukaeran -otz atzizkia eta oinarrian Sendo antroponimoa, baina Zenotz ez bezala, jatorrizkotik hurbilago geratu zen, nd > n bilakaera gertatu gabe.

Mitizar toponimoa

 Mitizar da Idiazabalgo etxe bat. XX. mendeko toponimo honen lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

MITIZAR (prop.) Urbizu ballara, Idiazabal

Toponimoa apur bat aldaturik dago Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendearen bigarren erdian hasten dira Mitezar deituraren lekukoak:

Beraz, aldaketa bat gertatu zen, bokal asimilazio bat, i-e > i-i. Gainera, proposatuko den etimologian aldaketa bakarra gertatu da, aferesi bat. Toponimoak bi elementu izango zituen, azkena zahar izenondoa da eta hasierakoa *Amiti antroponimoa, Amitisarobe toponimoaren sarreran informazio gehiago izen horri buruz.