Mezkiturri-Mizkiniturri toponimoa

 Arabako toponimo hori bi lekukoz ezaguna da, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkituak:

MESQUITURRI, 1625, término de Munain.
MIZQUINITURRI, 1719, labrantío de Munain.

Interesgarriak dira bi lekukoak, normalean izen osoena zaharragoa izan ohi da baina oraingoan ez da gertatu. Badirudi XVIII. mendeko lekukoa berreraikia dela eta horrek erakuts lezake toponimoaren elementuen gaineko ezagutza bazela. Toponimoaren bukaeran iturri hitza dago baina oinarrikoa da interesgarriena, Mezkia herria ondoan dagoelako. Euskal lurraldeko beste herri batean egonez gero, mizkin hitza proposatuko genuke, baina lotura Mezkia herri izenarekin egin beharra dago. Herri honek aspaldian Mizkina izena izan zuen duela mila urte eta gero sudurkaria galdu zen, bilakaera ohikoa euskaraz eta, hau gutxitan gertatzen da, erdarazko izenera ere zabaldu zen, gaztelaniaz Mezquía delako. Beharbada toponimo zaharra sortu zenean herri izenak galdua zuen bokalarteko sudurkaria eta Mezkiturri izena hartu zuen. Hurrengo mendean mizkin hitzaren eraginez toponimoa berregin zuten, hasierako silabaren bokala aldatuz?
Laburbilduz, ziurrenik jatorrian Mezkia herri izena eta iturri ditugu eta ondoren aldatu zen mizkin izenagatik. Dena den bi lekuko baino ez dira eta eskura dauden datuekin hori da egin daitekeen analisi bat, agian ez bakarra.

Mezkintxo toponimoa

 Mezkintxo da Zalduondoko tontor bat. Lekuko zaharrena XVII. mendekoa da, Mezquicho, urterik gabe. Aldaera hori berriz agertzen da hurrengo lekukoan, XIX. mendekoa, Mezquicho (1830). Ondorengoetan Mezkintxo dago eta zalantza sortzen da, Mezkitxo hori akatsa da ala izen zaharra? Egungo izenak analisi erraza izan dezake, bukaeran -txo atzizki txikigarria eta oinarrirako bi aukera daude, mizkin hitza edo Mezkia herria, oso hurbil dagoena. Arazoak daude, bata ala bestea aukeratzeko. Litekeena da lotura izatea Mezkia toponimoarekin baina orduan bitxia da -txo atzizkia jasotzea, tontor bat delako. Beste arazoa da geroko Mezkintxo izenaren bigarren silabako sudurkaria, beharbada aurreko lekukoetan bazen baina islatu gabe geratu zen, bestela ahoskeran aldaketa bat izan zen, agian mizkin hitzaren eraginez?
Lekuko zahar gehiago beharrezkoak dira, dirudienez, Mezkia herri izenetik sortuko zen baina gero mizkin izenaren eragina izan zezakeen.

Miskina toponimoa

 Miskina da Barrundia udalerriko soro bat, Araban. Lekukotza ez da zaharra, lehenengoak XX. mende bukaerakoak direlako, izenak ez du aldaerarik eta, beraz, izen bakarra dago analizatzeko. Euskaraz bada ongi egokitzen zaion hitz bat, mizkin, eta bukaerako bokala artikulua izan daiteke. Hitz hori lurrari buruzkoa izan daiteke, edo lur hori landu zuenaren izengoitia. Gainera, ez da ahaztu behar Araban bertan Mezkia herria dagoela, lekuko zaharrenetan Mizkina izena zuela. Baina aspalditik galdu zen bukaerako silaban sudurkaria eta horregatik, askoz zailagoa litzateke soro batek horrelako izena hartzea. Azkenik, mezquino hitza gaztelaniaz ere ezaguna da, baina udalerri hori euskalduna izan da berriki arte eta orduan izena hurbilago izango zen erdal hitzetik, hau da, *Mezquina sortu beharko zen. Erdal hitzarekiko ezberdintasunek salatzen dute bere jatorria euskaraz izango zela, ziurrenik.

Mauritegi toponimoa

 Mauritegi bi aldiz agertzen da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Arrasateko agirien artean bataio agiri bat dago:

Agiria 1547. urtekoa eta han semearen izena agertzen da, Martin Mauritegui Mendibe eta baita bere aitarena ere, Andres Martinez Mauritegui. Mauritegi hori toponimoa izango zen, ziurrenik etxe baten izena baina lekuko gehiagorik ez dagoenez, ezin jakin non zegoen baina beharbada Arrasate ingurukoa zen, nahiz eta hori ere ziurra ez izan.
Toponimoaren analisi etimologikoa erraza da, bi elementuz osaturik dago, bukaeran -tegi, oso atzizki ohikoa etxe izenetan eta oinarrian antroponimo bat, Mauri, latin jatorrikoa. Antroponimo honetan informazio gehiago Mauri toponimoaren sarreran.

Mauri toponimoa

Lizarrako toponimo zaharren artean bazen Mauri, XIII. mendeko lekuko bakar baten bitartez ezaguna. Toponimoaren dokumentazioa José María Jimeno Jurioren Estella/Lizarra. Toponimia lanekoa da, 150. or.:

 Toponimoak ez du zailtasunik, antroponimo huts bat dagoelako, Mauri, latin jatorrikoa eta blog honetan toponimo eratorri bat aztertu zen, Maurizeta, Getxokoa.
Mauri oso aspaldian erabili zen, duela mila urte, San Juan de la Peña monasterioko agirien artean agertzen da jaun mauri blascoz de bosturia, bizkaitarra. Agiri berean dago sanxo mauriz de bosturia, Mauriz patronimikoa duela.
Beraz, Mauri antroponimoaren lekuko urriei bere bat gehitzekoa da, Mauri toponimoa, Nafarroakoa.

Lopetotegi toponimoa

 Nafarroako toponimo hau Gaintza herrikoa da eta jaso den lekukotza osoa Euskaltzaindiaren EODA datu basetegiko Lopetotegi toponimoaren sarreran dago. Lekuko zaharrenak XVIII. mendekoak dira:

lopetotegui (1700)
lopitotegui (1704)
lopetotegui (1722)
[...]
Lopetotegi (2019)

Toponimoak bi elementu ditu, bukaera aldean -tegi atzizki ezaguna eta hasieran, Lopeto antroponimoa. Hau hipokoristiko bat da, oinarrian Lope antroponimoa dago eta -to atzizkia du, zentzu txikigarria emateko. Antroponimo bera Lopetorena toponimoan dago eta sarreran honetan Lopetoren informazio gehiago dago, antroponimikoa eta toponimikoa.

Lopetorena toponimoa

 Oiartzunen izan zen XV. mendearen bukaeran Lopetorena izeneko etxea, hiru aipu ezagutzen dira eta hirurak daude agiri berean, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuan, 1. agirian, 1499. urtekoa. Lehenengoa, 50. or.:

Desde estas tierras hasta las tierra de Seyn e los
exidos y el camino rreal que va de Seyn a la casa de
Lopetorena, tomando Miguell de Lertavn lo suyo,
estimaron que ay tierras de mill e ochoçientos pies de mançanos.

Bigarrena, 51. or.:

Las tierras que tiene començando en las tierras de
Aldaco por el camino derecho a la casa de Lopetorena,
e fasta las tierras de la casa de Echeberria, estimaron que ay d’entre en medio d’este camino e del agoa que va desde la casa de Aldaco a Bordachipia, tomando lo suyo las dos casas de Aldaco, tierras de tres mill pies de mançanos.

Eta azkena, hirugarrena, 53. or.:

La tierra e mançanal que es entre la casa de Echeberria e Lopetorena, en vno con las vertas, estimaron tierras de dosientos e çinquenta pies de mançanos.

Beste liburu baten agiri batean Lopeto izeneko etxea aipatzen da, Documentación medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. III. 1320-1520 liburuaren 56. agirian, 1501. urtean:

Nin estén fuera de la yglesia d’entre la casa de Lopeto e Liçarrada e Arrieta e Apaezechea, desde que se començare la prosesyón fasta que se eche la vendiçión.

Beharbada etxe bera da, bi izen zituena, Lopetorena eta Lopeto. Oinarri bera da, baina batean genitiboa eta artikulua daude eta bestean Lopeto bakarrik, antroponimo bat. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan lekuko antroponimiko zein toponimiko daude, 201 or.:

Lopeto (Lope): «Lopeto, seynor d’Etcheverrye» (Gamue, 1412-13, CPBN, 78. or.), Lopeto de Larrayncar (Lar., 1536, At.p., 1, 33), Lopeto Jauregui (Eu., 1548, At.p., 1, 82): «miglico. hijo de lopeto» (Ilarr., 1552, At.p., 1, 82). Etxalekun Lopetorena etxea azaltzen da 1551n (At.p., 1), Berriozarren 1727an (ikus Jimeno, 1992: 299).

Salaberrik bi etxe aipatzen ditu Lopetorena izena dutenak, Nafarroan. Bi horiei beste bat gehitzekoa da, Oiartzunen, Gipuzkoan.
Lopeto antroponimo hipokoristikoa da, oinarrian Lope antroponimoa dago eta bukaeran -to atzizki txikigarria.

Garazitxo antroponimoa

 Garazitxo antroponimoaren lekuko bat agertzen da Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuan, 1. agirian, 1499. urtekoa, 73. or.:

E Chango Andia e su muger Garaçicho, vn millar
grande: I U grande

Oso antroponimo antzeko bat da Grazitxo, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan azaldua, 220. or.:

Grazitxo (Grazi): Graçicho (Bilbo, 1470, Enríquez et al., 1996b, 194, 295. or.).

Bi antroponimoen arteko ezberdintasuna erraz azaltzen da, euskara zaharrean ez ziren onartzen muta cum liquida fonema multxoak, /gr/ bezala eta horiek saihesteko, bokal bat tartekatzen zen. Azkenean euskaraz sartu ziren baina joerak iraun zuen eta horrela ikusten digutu bi izen, Grazitxo eta Garazitxo, biak euskaraz sortuak, bukaerako -txo atzizki txikigarriak salatzen duenez. Atzizki hori oso arrunta zen garai hartan Oiartzunen, Millitxo antroponimoan atzizki bera dagoelako. Oinarrian G(a)razia dugu, emakume izena eta luzaroan nahiko arrunta.

Txango antroponimoa

 Txango antroponimo hipokoristikoaren lekuko bat dago Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuaren 1. agirian, 1499. urtekoa, 73. or.:

E Chango Andia e su muger Garaçicho, vn millar
grande: I U grande

Antza denez, Joan antroponimoaren hipokoristiko ugarietako bat da, -ko atzizki txikigarria erantsirik. Hasierako silabaren bilakaera bertsua gertatu zen Txanetenea toponimoan, Txanet(e) hipokoristikotik sortua. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan informazio toponimikoa ematen du, baina ez antroponimikoa, 119.-120. or.:

Txango, Xango (Txoan, Xoan): Chango. Del Vallek (1933: 180) Juanicot-en euskara beteko kidetzat hartzen du. Sunbillan Changonea eta Martinchango oikonimoak zeuden 1726an, Txángenià eta Txángobattà orain. Olondritzen Sangorena ageri da 1794an (Au.p., 42); ez dakit hondarreko honetan eskribauak Txango-ren aldaera zatekeen Xango-ren moduko zerbait ez ote zuen idatzi nahi izan.

Laburtuz, Txan 'Joan' + -ko > Txango. Nahiko arrunta da hipokoristiko batetik beste bat sortzea eta Oiartzungo hau izan daiteke Txangoren lekuko zaharrenetako bat.

Matxix antroponimoa

 Matxix antroponimo hipokoristikoaren lau lekuko zahar daude Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuaren 1. agirian, 1499. urtekoa, 31. or.:

Cargaron a la persona de Machix de Aranguren seys
millares pequennos: VI U pequennos

73. or.:

E Machix Verasa e su muger vn millar grande: I U grande

108. or.:

E la casa de Marinacho de Ribera estimaron vn millar
pequenno. Estimaron el monte e la tierra que Machix
Áluaro tiene en Cascue, con la su arboleda, quatro
millares pequennos.

121. or.:

E cargaron a Machix de Araynguibel e a Ysabel doze
millares pequennos: XII U pequennos

Beraz, XV. mendearen bukaerakoak dira lau lekukoak, Oiartzungoak, eta guztietan idazketa bera dago, Machix, eta grafia eguneratuz, Matxix. Oso izen antzekoa dago P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan, 181. or.:

-s (cf. –x)
[...]
Matxis (Matxi): Machis de Liçarraga (Oiar.al., 1474, C. & C. & G., 1997, 59, 25. or.), Machis d’Olays (ibid., 62, 35. or.), Machis d’Ardoys (ibid., 1478, 69, 56. or.).

Aipatzen dituen hiru lekukoak urte gutxigatik lehenagokoak dira eta guztietan -s bukaera dago baina funtsean izen bera da, Matxi 'Martin' antroponimoaren hipokoristikoak. Lekuko hauek erakusten dute hipokoristiko hori nahiko arrunta zela Oiartzunen, XV. mendearen azken urteetan.

Millitxo antroponimoa

Antroponimo hipokoristiko hori bi aldiz aurkitu dugu Oiartzun aldeko agiri zaharrak biltzen dituen liburu batean, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuaren 1. agirian, 1499. urtekoa, 133. or.:

La herençia parte que de Liçarraga se le segnaló a
Millicho estimaron medio millar pequenno.
[...]
Millicho de Liçarraga, vibda, seys millares pequennos.

Emakume bera da, bi aldiz aipatua eta, beraz, izena nahiko ziurra da. Bukaeran -txo atzizki txikigarria dago eta oinarrian Milia antroponimoa, latin jatorrikoa, Emilia antroponimotik. Euskal Herriko lekuko gehienetan Milia agertzen da:

milia garcía eulçco (1200-1300 [1957, 1960])
milia [de guevara] (1281/08/01) 
milia (1330)

Blog honetan Milia agertzen da Andramiliamadura toponimoan, andra praenomena duela.
Batzuetan Millia agertzen da, baina ez dago argi ahoskeran ezberdintasunik dagoenik:

semeno de millia (1330)
ferrero de millia (1330)
pero millia (1350)

Aipatzen den lehena, xemeno de milia (1330) bera izan daiteke herri berekoak zirelako. Oiartzungoan <ll> izan liteke adiera txikigarria eransteko edo ahoskeran eraginik gabeko aldaera grafikoa. 
Edonola ere, Miliaren hipokoristikoen artean Millitxo dago, Oiartzungo agiriak erakusten duen bezala.

Txirtxorrena toponimoa

 Txirtxorrena da Otxandioko baserri bat eta eskura dagoen lekukotza ez da batere zaharra, Otxandioko toponimia liburuan informazioa eta toponimo eratorriak daude, 222. or.:

Herri berean beste toponimo bat dago, agian aurrekoaren eratorria edo, besterik gabe, oinarri berarekin sortua, Txirtxorren zubia, 223. or.:

Etxe izen askotan bezala, bukaeran genitiboa eta artikulua daude, bestean zubi hitza. Elementu hauek oso ohikoak dira eta ez dute ezer aipagarri baina ez da bera gertatzen oinarriarekin, txirtxor- ezezagunarekin. Kontuan izanik beste toponimo askorekin gertatu bezala, elementu hori antroponimoa edo izengoitia izan zitekeen, baina ez da halakorik, antza, ezagutzen. Baina lekukoak oso berriak direnez, gerta liteke aldaketak jasatea, jatorrikoena erabat iluntzea lortu dutenak. Lekuko gehiago edo argiagorik lortu ezean, proposamen bat egin liteke, Meltxor antroponimoaren hipokoristikoa izatea:

Hebreerako *Melki'or (Melki 'erregea' eta or 'argia') izenetik. Mateoren Ebanjelioa da ekialdetik etorritako magoak aipatzen dituen bakarra, izenak eta errege kopurua zehaztu gabe, gainera. Izenak IX. mendeko Liber Pontificalis-en agertu ziren, non mago bakoitzak munduko eskualde bana ordezkatzen baitzuen. Meltxor Asiako ordezkaritzat azaltzen da bertan.

Antroponimo hori behin baino gehiagotan agertzen da toponimian, Meltxorrenea toponimoan bezala, baina Otxandioko honetan aldaketak izan ziren, hasierako fonema ordezkatu zuen <tx> afrikatuak, hau ohikoa da adiera txikigarria ematekoa, Txominlarrena toponimoan, oinarria Txomin da, Domingo antroponimoaren hipokoristikoa. Gainera, dardarkari asimilazioa izan zen, l-rr > r-rr. Hasierako silabaren bokalari dagokionez, goragoko Meltxorrenearen lekukoak dira Milchiorrenea (1793) eta Milchiorrrenea (1794).
Nahiz eta izena laburra izan, aldaketa ugari gertatu ziren, baina horiek guztiak azaldurik geratu dira eta, beraz, litekeena da inoiz *Txirtxor hipokoristikoa izatea, edo izen antzeko bat.