Otsandagorta Zeanuriko baso baten izena da. Toponimo honetan afrikatu jatorrizkoa agertzen da, eta gauzak zuzen eginez gero, badirudi aspaldiko ahoskapena gorde dela. Ohar hau egin beharrekoa da, izan ere, Otxanda bezalako toponimoaren afrikatua <tx> da, eta Otxanda antroponimoaren lekuko ia guztietan <ch> bezala transkribaturik daude; beraz, egun <tx> idatzi beharko litzateke.
Bigarren elementua gorta da, eta korta hitz ezagunagoaren aldaera litzateke. Egun korta 'ikuilu' bada ere, lehenago 'saroi' bezala ezaguna izan zen, eta hori izango zen Otsandagorta toponimoan ere.
martes, 4 de septiembre de 2018
martes, 28 de agosto de 2018
Otxanda toponimoa
Donostiako toponimoa izan da hainbat mendetan. Lehenengo lekukoa 1775. urtekoa litzateke, eta agerpen hori Ochanda bezala idatzia izan zen Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 392. or.
Geroko informazioaren iturria Donostiako toponimia, 1995. urteko lana izan da, dirudienez garai hartan oraindik bazela Otxanda izeneko etxea
"*OTXANDA: Ochanda (1814-1851, O.P.A., H-622, 47 r.), Ochanda (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Ochanda (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Ochánda (20) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Ochanda (1864, Casa de labor, N.P.G., 68 orr.); Otxanda (1989, D.U.T.B.). 64-13-3, m".
Etxe izena izanik, normalean antroponimo bat zuten eta gehienetan atzizki bat, -(r)en + -a, hainbat aldaeratan aldatua. Toponimo honetan, baina, ez dago holakorik eta antroponimo hutsa da toponimo bihurtutakoa, blog honetan behin eta berriz agertutakoak, Liketi eta Gendul bezala.
Otxanda izenari buruz, hona Mitxelenak Apellidos vascos liburuan idatzia:
"510. —Otxanda fem. de Otxoa: Doxandabaratz (Usandevaras, Usandivaraz), Ochandategui, Oxandaberro. El suf. -(a)nda es el mismo de oillanda «polla», de oillo. Una forma masc. en -o, debida sin duda a influencia románica, en Ochando: Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055), etc.".
Blog honetako iritzia bestelakoa da, baliteke garai batean Otxanda izatea Otxoa-ren kidea emakumeak izendatzeko, baina ziurrenik lehenagoko bikotea Otxando-Otxanda izango zen. Baina Otxando-ren lekuko ez oso ugariek (guztira hamaika baino ez dira) erakutsiko lukete bazela alde batetik Otxoa, gizonezkoa eta bestetik Otxanda, emakumezkoa, biak estuki loturik eta azkenean Otxoa-Otxanda bikotea finkatu zen. Gero, biak itzali ziren, Otxando itzali zen bezala.
Geroko informazioaren iturria Donostiako toponimia, 1995. urteko lana izan da, dirudienez garai hartan oraindik bazela Otxanda izeneko etxea
"*OTXANDA: Ochanda (1814-1851, O.P.A., H-622, 47 r.), Ochanda (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Ochanda (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Ochánda (20) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Ochanda (1864, Casa de labor, N.P.G., 68 orr.); Otxanda (1989, D.U.T.B.). 64-13-3, m".
Etxe izena izanik, normalean antroponimo bat zuten eta gehienetan atzizki bat, -(r)en + -a, hainbat aldaeratan aldatua. Toponimo honetan, baina, ez dago holakorik eta antroponimo hutsa da toponimo bihurtutakoa, blog honetan behin eta berriz agertutakoak, Liketi eta Gendul bezala.
Otxanda izenari buruz, hona Mitxelenak Apellidos vascos liburuan idatzia:
"510. —Otxanda fem. de Otxoa: Doxandabaratz (Usandevaras, Usandivaraz), Ochandategui, Oxandaberro. El suf. -(a)nda es el mismo de oillanda «polla», de oillo. Una forma masc. en -o, debida sin duda a influencia románica, en Ochando: Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055), etc.".
Blog honetako iritzia bestelakoa da, baliteke garai batean Otxanda izatea Otxoa-ren kidea emakumeak izendatzeko, baina ziurrenik lehenagoko bikotea Otxando-Otxanda izango zen. Baina Otxando-ren lekuko ez oso ugariek (guztira hamaika baino ez dira) erakutsiko lukete bazela alde batetik Otxoa, gizonezkoa eta bestetik Otxanda, emakumezkoa, biak estuki loturik eta azkenean Otxoa-Otxanda bikotea finkatu zen. Gero, biak itzali ziren, Otxando itzali zen bezala.
Usanits toponimoa
Bidaxuneko (NB) toponimoa, XIX. mende hasieran bildutakoa. Izen honen informazioa Orpustanen Les noms des maisons de Bidache au début du XIXe siècle izenburuko lanean, 9. or.:
"Usanits : bien que l’apparence de ce nom soit très basque, il n’est guère explicable sous cette forme sans doute déjà altérée. Un nom de personne « Ucian(d) » d’ailleurs inexpliqué et cité en région gersoise du IXe au XIe siècle avec un suffixe patronymique serait assez improbablement maintenu ici."
Hemen aurkeztuko den analisia diferentea da, Otxando antroponimoa oinarri hartua. Bere patronimikoak baditu hainbat aldaera, tartean Otxandiz bada, eta hori litzateke, funtsean Usanits. Aldaketak batzuk badira, adibidez, o- > u-, dirudienez ez zaio arrotza Otxando izenari, kontuan izanik Uxando eta Usandizaga, blog honetan biak aztertuak. Beste aldaketa bat sudurkariari dagokio, nd > n soilketa gertatu delako. Aldaketa hau ez da ohikoa, baina toponimian badira hainbat ale, adibidez Nafarroako Lana herria, A. Irigoienek landa izenetik eratorria zela uste zuen.
Beharbada lehenengo txistukariak erakusten du oinarriaren izena Otsando zela, horregatik <s> grafema.
Usanits, beraz, Otsando-ren patronimikoa izan liteke, toponimo bihurtua. Baina kontuan izanik badirela hainbat herri izen -i(t)z bukaera dutenak, beharbada hemen latineko -is genitibo zaharraren ondorengoa bada. Jakinik patronimikoak egiteko -i(t)z atzizkia ere latinetik hartua dela, bietan jabego adierazlea dugu, bata seme-alabena, bestea lurrena edo dena delakoarena.
"Usanits : bien que l’apparence de ce nom soit très basque, il n’est guère explicable sous cette forme sans doute déjà altérée. Un nom de personne « Ucian(d) » d’ailleurs inexpliqué et cité en région gersoise du IXe au XIe siècle avec un suffixe patronymique serait assez improbablement maintenu ici."
Hemen aurkeztuko den analisia diferentea da, Otxando antroponimoa oinarri hartua. Bere patronimikoak baditu hainbat aldaera, tartean Otxandiz bada, eta hori litzateke, funtsean Usanits. Aldaketak batzuk badira, adibidez, o- > u-, dirudienez ez zaio arrotza Otxando izenari, kontuan izanik Uxando eta Usandizaga, blog honetan biak aztertuak. Beste aldaketa bat sudurkariari dagokio, nd > n soilketa gertatu delako. Aldaketa hau ez da ohikoa, baina toponimian badira hainbat ale, adibidez Nafarroako Lana herria, A. Irigoienek landa izenetik eratorria zela uste zuen.
Beharbada lehenengo txistukariak erakusten du oinarriaren izena Otsando zela, horregatik <s> grafema.
Usanits, beraz, Otsando-ren patronimikoa izan liteke, toponimo bihurtua. Baina kontuan izanik badirela hainbat herri izen -i(t)z bukaera dutenak, beharbada hemen latineko -is genitibo zaharraren ondorengoa bada. Jakinik patronimikoak egiteko -i(t)z atzizkia ere latinetik hartua dela, bietan jabego adierazlea dugu, bata seme-alabena, bestea lurrena edo dena delakoarena.
martes, 21 de agosto de 2018
Usandizaga toponimoa
Usandizaga Azpeitiko toponimoa da, baserria.
Bildu den lehenengo agerpena Lope de Isastiren Compendio de la historia de Guipuzcoa liburuan dago, 114. or., Azpeitiko "casas solariegas" izenekoen artean Usandizaga aipatu zuen.
Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan, XX. mendeko bigarren erdikoan, Usandizaga baserri izena dago, "Loyola ballara" delakoan.
Toponimoaren azterketa etimologikoa egiteko, elementuen banaketa egin beharra dago, eta usandiz-aga bezala egin liteke. Azken zatia -aga atzizkia da, pluraltasuna adieraz dezake edo lekua, besterik gabe. Kasu honetan bigarren adiera izango litzateke, hasierako elementua kontuan izanik.
Usandiz- zatia patronimiko itxura du, eta oso antzekoak dira patronimikoak ezagunak dira, Otsando izenarenak, hain zuzen. Adibidez, Leireko agirien artekoan, Lope Ossandoiz, 125. agiria, 1087. urtekoa. Edo, beste bat jartzeko, Colección Documental del Archivo Municipal de Elorrio (1013-1519) liburuko Munio Ossandoç de Arroitta, 1. agiria, 1013. urtekoa.
Otxando izenaren patronimikoen artean aldaera ugari daude, Otxandoiz, Otsandoiz, Otxandiz, Otxandez, Otxandoz, Otsandoz, gehienak aipatzeko. Beraz, toponimo honetarako Otxandiz + -aga bezalako egitura oso agerikoa litzateke.
Azkeniz, u- hasiera Otxando-ren eratorrien artean bada, cf. Uxando toponimoa.
Bildu den lehenengo agerpena Lope de Isastiren Compendio de la historia de Guipuzcoa liburuan dago, 114. or., Azpeitiko "casas solariegas" izenekoen artean Usandizaga aipatu zuen.
Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan, XX. mendeko bigarren erdikoan, Usandizaga baserri izena dago, "Loyola ballara" delakoan.
Toponimoaren azterketa etimologikoa egiteko, elementuen banaketa egin beharra dago, eta usandiz-aga bezala egin liteke. Azken zatia -aga atzizkia da, pluraltasuna adieraz dezake edo lekua, besterik gabe. Kasu honetan bigarren adiera izango litzateke, hasierako elementua kontuan izanik.
Usandiz- zatia patronimiko itxura du, eta oso antzekoak dira patronimikoak ezagunak dira, Otsando izenarenak, hain zuzen. Adibidez, Leireko agirien artekoan, Lope Ossandoiz, 125. agiria, 1087. urtekoa. Edo, beste bat jartzeko, Colección Documental del Archivo Municipal de Elorrio (1013-1519) liburuko Munio Ossandoç de Arroitta, 1. agiria, 1013. urtekoa.
Otxando izenaren patronimikoen artean aldaera ugari daude, Otxandoiz, Otsandoiz, Otxandiz, Otxandez, Otxandoz, Otsandoz, gehienak aipatzeko. Beraz, toponimo honetarako Otxandiz + -aga bezalako egitura oso agerikoa litzateke.
Azkeniz, u- hasiera Otxando-ren eratorrien artean bada, cf. Uxando toponimoa.
Uxando toponimoa
Hondarribiko toponimoa. Bildutako datuak Hondarribiko toponimia liburukoak dira, 867. or.:
"Uxando
Kontzeptua: Itsasbazterra
Iturriak: 1916: Usando y también Oskiroz Geo. (51. or.)
1988: Usando (Oskiroz) Mun.40 (124. or.)
1992: Uxando Elo.
Ebakera: 1992: Uxando Mauricio Arocena
1992: Uxando Antonio Darceles
Adierakideak: Oskiroz"
Toponimoaren lekuko zaharrenak mendea bete berria du, 1916. urtekoa baita. Dena den, hemen aurkeztuko den etimologia zuzena bada, bere sorrera data askoz zaharragoa litzateke, beharbada milurte batekoa edo.
Otsondoa toponimoa aztertzerakoan, Jimeno Juriok emandako lekuko zaharrenen artean Uxando agertu zen, XII. mendean, hau da, Hondarribiko toponimoaren homofonoa. Badirudi Otxoa-ren eratorrien artean bazela o- > u- aldatzeko joera txikia. Adibideak ez dira asko, baina kopuru handia ez bazen ere, esanguratsua gertatzen da.
Hori onartuz gero, Otsando antroponimoa, Artaxoan bezala, toponimo bihurtu zen, o- > u- aldaketa jasoz.
"Uxando
Kontzeptua: Itsasbazterra
Iturriak: 1916: Usando y también Oskiroz Geo. (51. or.)
1988: Usando (Oskiroz) Mun.40 (124. or.)
1992: Uxando Elo.
Ebakera: 1992: Uxando Mauricio Arocena
1992: Uxando Antonio Darceles
Adierakideak: Oskiroz"
Toponimoaren lekuko zaharrenak mendea bete berria du, 1916. urtekoa baita. Dena den, hemen aurkeztuko den etimologia zuzena bada, bere sorrera data askoz zaharragoa litzateke, beharbada milurte batekoa edo.
Otsondoa toponimoa aztertzerakoan, Jimeno Juriok emandako lekuko zaharrenen artean Uxando agertu zen, XII. mendean, hau da, Hondarribiko toponimoaren homofonoa. Badirudi Otxoa-ren eratorrien artean bazela o- > u- aldatzeko joera txikia. Adibideak ez dira asko, baina kopuru handia ez bazen ere, esanguratsua gertatzen da.
Hori onartuz gero, Otsando antroponimoa, Artaxoan bezala, toponimo bihurtu zen, o- > u- aldaketa jasoz.
martes, 14 de agosto de 2018
Otxandibar toponimoa
Otxandibar Villamayor de Monjardin (N) herriko toponimoa da. Lekuko zaharrena da Ochandivar (1572). Gerokoak dira Chandibar (1813, 1835) eta Chandivar (1895, 1907). Aldaketa bakarra, toponimoaren lehenengo fonemaren galera, hau da, aferesia. Berdin gertatu zitzaion Otsondoa toponimoari, eta bi toponimoetan galera iraunkorra izan zen.
Azterketa etimologikoari dagokionez, agerikoa da Otxandibar dela analizatzeko aldaera. Euskal toponimo askotan bezala, bi elementuz osaturik dago, kasu honetan antroponimoa, Otxando, eta izen arrunta, ibar. Beraz, garai bateko Otxandoren ibarra zenak luzaroan iraun du, gure egunetaraino.
Antroponimoari dagokionez, Otxanda ere izan zitekeen, toponimoa lehenego aldiz bildu zenerako antroponimoaren azken bokala galdua zen eta zalantzarako lekua sortu. Horrek beharbada adierazten du toponimoa askoz lehenago sortua zela, edo sortu zenetik idatzi zenera arteko tartean herria erdaldundu zela eta aldaketak arinago gertatu zirela.
Azterketa etimologikoari dagokionez, agerikoa da Otxandibar dela analizatzeko aldaera. Euskal toponimo askotan bezala, bi elementuz osaturik dago, kasu honetan antroponimoa, Otxando, eta izen arrunta, ibar. Beraz, garai bateko Otxandoren ibarra zenak luzaroan iraun du, gure egunetaraino.
Antroponimoari dagokionez, Otxanda ere izan zitekeen, toponimoa lehenego aldiz bildu zenerako antroponimoaren azken bokala galdua zen eta zalantzarako lekua sortu. Horrek beharbada adierazten du toponimoa askoz lehenago sortua zela, edo sortu zenetik idatzi zenera arteko tartean herria erdaldundu zela eta aldaketak arinago gertatu zirela.
Otsondoa toponimoa
Otsondoa Artaxoako toponimoa da. Toponimo zaharra da, lehenengo lekukoak dira Osando (1157) eta Oxando (1158). Toponimo honetaz, Jimeno Jurio artaxoarraren hitzak “El euskera en la toponimia de Artajona” izeneko lanean:
"OSSANDO, Ossanda, Oxando, Uxando, en el siglo XII. Ochando (Otxando) (1235). Ossondoa (Siglo XVIII). Desde finales del XIX es Osondoa, Osondoba, Osondoba. Actualmente, con supresión de la vocal inicial, se ha generalizado Sondoba".
Berak idatzitakoari lekuko baten gehiketa, Osandoa (1573). Geroko lekukoek -a bukaera izango dute.
Bi eginkizun daude egiteko toponimo honekin, batetik, etimologia eman eta bestetik, toponimoak jasotako aldaketak azaltzea, ahal den neurrian.
Analisi etimologikoa erraza da, lehen esan bezala, lekukoak oso zaharrak dira dira. Litekeena da toponimoa sortu zenetik jaso zenera arte aldaketarik ez gertatzea. Osando (1157) eta Oxando (1158) lekuko zaharrenak dira eta Otsando antroponimoarekin homofonia ia erabatekoa da, diferentzia bakarra, afrikatuaren agerpen grafikoa, eta dakigunez ez zegoen grafema egokirik Otsando-ren afrikatua islatzeko. Alde horretatik ez da ezuste handirik, ezagunak dira antroponimoak toponimo bihurtutakoak, cf. blog honetako Liketi, Gendul eta Amuña, gutxi batzuk aipatzeko.
Etimologia azaldu ondoren, bilakaera aipatzekoa da, 900 urteko toponimo honek ibilbide luzea izan du eta hainbat aldaketa jaso, Jimeno Jurioren hitzetan nabarmena geratzen den bezala. Hasteko, Osandoa (1573), toponimoaren bukaeran -a gehitu zaiola, uste izatekoa da artikulua dela, eta bilakaera hori Nafarroako hainbat toponimotan agertzen zaigu. Bestetik, Ossondoa (1709), bokal asimilazioaren adibidea da: o-a-o > o-o-o. Artikuluaren gertatu bezala, asimilazioa ere iraunkorra izan da eta horrela geratu da. Gerokoa da Osondova (1894), epentesi bat tartekatu da hitzaren eta artikuluaren artean, beharbada antzekoa da, soldadu + -a > soldadua > soldaduba bezalakoan gertatutakoa. Azkenik, Sondoba nagusitu zen, aferesia, hau da, hitzaren lehenengo fonemaren galera. Aldaketa hauek guztiak euskararen barruan azaldu daitezke, baina Artaxoan euskara galdu zenez, ezin jakin euskararen eragina zenbatean izan zen aldaketen erantzule, Osandoa, -a gehiketaren kasuan bai, behintzat.
Eguneraketa (2018-10-18)
Alfonso Irigoien, Las hablas vascas de Tierra de Estella y su onomástica (1990) lanean Artaxoako toponimoa zaharraz arduratu zen, tartean Otsondoa toponimoa zela eta bere jatorria ere aipatu zuen:
"... una peza que est circa de las cortes de Oxando, ad Eneco de Anzteran, donde Oxando es un nombre de persona derivado de otsoa, ‘lat. lupus’, c. 1120, doc. 70, Artajona; una peza de Eneco Extaran iuxta cortem de Ossanda, 1104-1134, doc. 80, Artajona; Peciam de Ossando et illam de Arzambisco [sic], c. 1110, doc. 40, Artajona; illam terram de Arzambrisco [sic], 1111, doc. 42, Artajona; de pecia de Arzambrisco, ..., et de alia ques est in Oxando, 1157, doc. 107, Artajona; pezas in Oxa[n]do, c. 1137, doc. 85, Artajona; una que est in via de Oxando, iuxta peciam de Orti Ez[qu]erra, [sic, Ezerra], alia illa que est iuxta ortum qui fuit de Forz Mazoner, 1158, doc. 121, Artajona; super illam roturam de Oxando que est iuxta peciam de Domicu Zuria, c. 1158, doc. 123, Artajona; illam roturam de Oxando, c. 1173, doc. 130, Artajona..."
"OSSANDO, Ossanda, Oxando, Uxando, en el siglo XII. Ochando (Otxando) (1235). Ossondoa (Siglo XVIII). Desde finales del XIX es Osondoa, Osondoba, Osondoba. Actualmente, con supresión de la vocal inicial, se ha generalizado Sondoba".
Berak idatzitakoari lekuko baten gehiketa, Osandoa (1573). Geroko lekukoek -a bukaera izango dute.
Bi eginkizun daude egiteko toponimo honekin, batetik, etimologia eman eta bestetik, toponimoak jasotako aldaketak azaltzea, ahal den neurrian.
Analisi etimologikoa erraza da, lehen esan bezala, lekukoak oso zaharrak dira dira. Litekeena da toponimoa sortu zenetik jaso zenera arte aldaketarik ez gertatzea. Osando (1157) eta Oxando (1158) lekuko zaharrenak dira eta Otsando antroponimoarekin homofonia ia erabatekoa da, diferentzia bakarra, afrikatuaren agerpen grafikoa, eta dakigunez ez zegoen grafema egokirik Otsando-ren afrikatua islatzeko. Alde horretatik ez da ezuste handirik, ezagunak dira antroponimoak toponimo bihurtutakoak, cf. blog honetako Liketi, Gendul eta Amuña, gutxi batzuk aipatzeko.
Etimologia azaldu ondoren, bilakaera aipatzekoa da, 900 urteko toponimo honek ibilbide luzea izan du eta hainbat aldaketa jaso, Jimeno Jurioren hitzetan nabarmena geratzen den bezala. Hasteko, Osandoa (1573), toponimoaren bukaeran -a gehitu zaiola, uste izatekoa da artikulua dela, eta bilakaera hori Nafarroako hainbat toponimotan agertzen zaigu. Bestetik, Ossondoa (1709), bokal asimilazioaren adibidea da: o-a-o > o-o-o. Artikuluaren gertatu bezala, asimilazioa ere iraunkorra izan da eta horrela geratu da. Gerokoa da Osondova (1894), epentesi bat tartekatu da hitzaren eta artikuluaren artean, beharbada antzekoa da, soldadu + -a > soldadua > soldaduba bezalakoan gertatutakoa. Azkenik, Sondoba nagusitu zen, aferesia, hau da, hitzaren lehenengo fonemaren galera. Aldaketa hauek guztiak euskararen barruan azaldu daitezke, baina Artaxoan euskara galdu zenez, ezin jakin euskararen eragina zenbatean izan zen aldaketen erantzule, Osandoa, -a gehiketaren kasuan bai, behintzat.
Eguneraketa (2018-10-18)
Alfonso Irigoien, Las hablas vascas de Tierra de Estella y su onomástica (1990) lanean Artaxoako toponimoa zaharraz arduratu zen, tartean Otsondoa toponimoa zela eta bere jatorria ere aipatu zuen:
"... una peza que est circa de las cortes de Oxando, ad Eneco de Anzteran, donde Oxando es un nombre de persona derivado de otsoa, ‘lat. lupus’, c. 1120, doc. 70, Artajona; una peza de Eneco Extaran iuxta cortem de Ossanda, 1104-1134, doc. 80, Artajona; Peciam de Ossando et illam de Arzambisco [sic], c. 1110, doc. 40, Artajona; illam terram de Arzambrisco [sic], 1111, doc. 42, Artajona; de pecia de Arzambrisco, ..., et de alia ques est in Oxando, 1157, doc. 107, Artajona; pezas in Oxa[n]do, c. 1137, doc. 85, Artajona; una que est in via de Oxando, iuxta peciam de Orti Ez[qu]erra, [sic, Ezerra], alia illa que est iuxta ortum qui fuit de Forz Mazoner, 1158, doc. 121, Artajona; super illam roturam de Oxando que est iuxta peciam de Domicu Zuria, c. 1158, doc. 123, Artajona; illam roturam de Oxando, c. 1173, doc. 130, Artajona..."
Suscribirse a:
Entradas (Atom)