Ubakelua toponimoa

 Bizkaiko Arratzu herrian bazen Ubakelu izeneko toponimoa, XVIII. mendean. Toponimo honen lekuko guztiak Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburutik eskuratu dira:

Ubaquelua [N, TO]
Ubaquelua (el molino de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Ubaquelua (la casa de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Ubaquelua (la casilla de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Ubaquelua (la cassa de), Arraçua, a.1704, FogVizcayaMs.
Vbaquelua (la caseria de), Arrazua, a.1745, FogVizcayaMs.

Beharbada toponimo honen lehenengo lekukoa XI. mendera atzeratu behar da, A. Irigoienen Las lenguas de los vizcainos: Antroponimia y toponimia medievales izeneko lanean Uhekelu izeneko toponimo bat aipatua da, Bizkaikoa, Donemiliagako agiri zaharretatik eskuratua:
15. En otro de 1093, n°281:

[...] et quicquid ad eum pertinuit vel pertinere debebit. Et decanias sunt: Uhekelu, Munnituz, Bachio et Urdoniz et Bertandona...

Toponimo bera bada, bilakaera laburra gertatu zaio: Uhekelu > Ubakelu(a). Ziurrenik hasperena galdu ondoren /b/ epentetikoa tartekatu zen, toponimoaren egiturari eusteko.
Toponimoak bi elementu lituzke, -a artikulua zenbatu gabe, u- 'ur' eta okelu. Azken hitz hau ez da oso zabaldua izan, baina toponimian hainbat ale geratzen dira, Ubakelua toponimoa bezala.
Toponimoan aldaketa batzuk gertatu dira, bat azaltzeko erraza ez dena, lehenengo /a/ bokala, jatorriz /o/ zelako. Hala ere, Uhekelu aldaera bada, u-o-e-u > u-e-e-u bezalako asimilazio bat gertatu zen. Bi azalbide izan daitezke, beharbada biak gertatu direlako, loturik. Hasteko, /uo/ bokal bilkura oso ezohikoa da toponimian, bi bokalak oso antzekoak dira eta bereizketa izan liteke irtenbide bat. Ondoren, berriro aldatu zen bigarren bokala, hiperzuzenketaz agian. Euskal lurralde askotan u-a > u-e asimilazioa gertatu ohi da eta batzuetan zuzenketa gertatu ohi da nahiz eta aipatutako asimilazioa ez gertatu, jatorrian ez zegoen Ubakelu(a) sortuz.
Azkenik, aldaketa horren ondotik /b/ epentetikoa tartekatua izan zen, ohikoa da belare ahostuna tartekatzea, ur hitzaren eratorrietan, Ugalde, Ugarte... Baina batzuetan /b/ ahostunak ere agertzen da, horrela, uharka izenaren aldaeretan ugarka zein ubarka aurkitu ahal dira.