Iraza toponimoa

 Iraza toponimoa behin baino gehiagotan agertzen da Kuartangoko herrian, alorrak eta aurkintzak izendatzeko.
Iraza ere bada Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

IRAZA, labrantíos de Adana, Foronda y Hueto Arriba.

Lekuko zaharrenak, hauek arabarrak ere, Documentación Medieval de la Cuadrilla de Salvatierra: Municipios de Alegría-Dulantzi, Barrundia, Elburgo-Burgelu e Iruraiz-Gauna liburuan daude, I09 izeneko agirian, 1465. urtean:

E desde aquel mojon el camino arriba faza Yraça a otro mojon que pusieron junto en el camino.
[...]
Pero que en el dicho beroçal de faza Chinchetru ni en el dicho çerro e cuesta de faza Helguea ninguna de las partes puedan roçar labrar heredad alguna fasta el camino real que ba desde Yraça faza la dicha villa de Saluatierra...
[...]
E por quoanto fallamos que de vn año poco mas o menos tienpo a esta parte los de Adana e Javregui an partido algunas heredades en el çerro e començando a labrar entre el dicho camino que ban de Yraça para la dicha villa de Saluatierra...
[...]
E por quoanto somos çertificado de los vezinos de Adana e Chinchetru obo quistion e debate deziendo los de Chinchetru que pueden hyr e entrar fasta el arroyo de Yraça con sus ganados e deziendo los de Adana que lo non pueden fazer, sobre que paresçe que obo abido yguoala entre las dichas partes que los de Chinchetru pudiesen llebar los ganados al rio de Yraça, abrebar ende e dar agua e dende boluiesen e no pasasen al termino de Adana...

Toponimoak ez du zailtasunik, iratze hitz ezagunaren aldaera delako. Hitz horrek bi adiera ditu, bata sartaldekoa, landare multzoa izendatzeko eta bestea, sortaldekoa, landarea izendatzeko:

1. (AN, L-ain, BN, Ae, S; SP, Urt II 436, Lar, Aq 678 (AN), Añ (AN), VocBN, Gèze, VocCB.(-aze)Dv (+ h-), H (+ h-), Lcq 176), iratz (Sal, R), iratza, iatze (L, S; Arch VocGr), iretze (AN-ulz, B; h- Ht VocGr 364, Lecl), ietz (AN-gip), irats (R-uzt), igatz (Ae). Ref.: VocPir 595; Alth Bot 8; A (irats, iratze, iatze, ietz), Aezk 120; Lrq; ZMoso 68; Iz IzG 205, Ulz (iretze), R 291; Izeta BHizt (iretze).
Helecho.
[...]
2. (-tzia det. V-gip ap. Etxba Eib; Lh), iratza (A Apend). Helechal. "Fougerai" Lh.

Arabako toponimoen kasuan, adiera bigarrena litzateke. Hitzaren analisia ere erraza da, oinarrian ira landare izena dago eta ondoren, -tza (edo -tze) atzizkia, ugaritasun adierazlea. Adiera hori sartaldean gordeko zen, baina Nafarroa aldean landare bera izendatzeko erabiltzera aldatu zen.
Toponimoaren Erdi Aroko lekukoak nahiko zaharrak dira, eta iratza aldaeraren lehenengo lekukotzat har daitezke, Orotariko Euskal Hiztegian dagoena XX. mendearen hasierakoa delako; beraz, 500 urte baino lehenagokoak dira. Iratze aldaera, aldiz, askoz lehenago agertzen da, Iratxe monasterioaren izena X. mendean badago testuetan jasoa: Sancta Maria de Irach (958).