Juantxunena toponimoa

 Mungiako etxe izen hau behin agertu da Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Juanchunena [N, TO]
Juanchunena+ (la casa de) [Berreagas (varrio de)] [Lemoniz (casas avecindadas a)], Munguia (anteiglesia de), a.1796, FogVizcayaMs.

Elementuen banaketa eginez gero, juantxun- + -(r)en + -a bezalako egitura genuke, ohikoa etxe izenetan. Beraz, Juantxun antroponimoa izango zen, eta badira Erdi Aroko hiru lekuko P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan bilduak, 222. orrialdean:

Juantxun (Juan): Juanchun d’Elorduy, Juanchun de Yraçabal, Juanchun de Ugarteçabal (Oñ., 1489, Zu., 1994, 34, 262 eta 266. or.).

Salaberriren arabera, oinarriko antroponimoaz gain, atzizki bat izango luke, -txun, atzizki elkartua, -txu + -on atzizkiekin osatua. Beraz, Juan + -txun elkarketatik sortuko zen Juantxun hipokoristikoa, aldaketaren beharrik gabe.

Txantonsolo toponimoa

 Txantonsolo toponimoa Bizkaikoa da, Ea herrikoa. Eako mapa toponimikotik jasoa da.

 Lekuko zaharrik ez dago baina toponimoaren egitura gardena da eta, beraz, aldaketa larririk gertatu ez bada, hemen proposatuko den etimologia egokia izan daiteke.
Toponimoak bi elementu lituzke, txanton- eta solo. Azken hitza soro hedatuagoaren sartaldeko aldaera da, baina interes handiagoa du lehenengo zatiak, Txanton antroponimo hipokoristikoa delako. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan badago, 58. or.:

Anton (Anton Koko ‘Antonio el arriero’, Euskaldunak, 142) -> Txanton: Chanton (Ber., c. 1550, Del Valle, 1933: 179), Txanton Piper (Garoa, 288), Txanton Pipir (Euskaldunak, 102).

Beraz, Anton > Txanton aldaketa gertatu da, hipokoristikoa dela erakusteko palatalizazioaren eransketa izan da hitz hasieran, Txandre antroponimoari gertatu bezala, hutsetik palatala gehitua delako.
Antonen hipokoristikoa Antxon izan ohi da, eta ikus daitekeenez, palatala herskari horzkarian kokatu ohi da.
Beraz, Anton izenak bi hipokoristiko izan ditu, gutxienez, bietan palatala jaso du, batean hitz hasieran, Txanton izenean, eta bestean hitz barruan, Antxon izenean.

Terren antroponimoa

 Erdi Aroan gutxitan agertu arren badira Terren antroponimoaren lekuko batzuk, ingurune erdaldunean. Archivo General de Navarra (1194-1234) liburutik hartuak dira bildu diren bi lekukoak, Terren Çapatero, 67. agirian, 1209. urtean eta Terren, gerno Aparicii de Miraglo, 228. agirian, 1229. urtean.
Argi geratzen da hor ez dagoela euskal izenik, baina azaltzea merezi du, antroponimia kontuan mailegaketa oso ohikoa izaten da eta askotan euskal izenen sorburua ez dago euskaran bilatzerik, beste hizkuntza batean baizik.
Antroponimo honen jatorria Pirinioz iparralderago bilatu beharra dago, Thierry izenean zehatzago. Azalpen osoa Julio Viejoren tesian bada, La onomástica asturiana bajomedieval, 527. or.:

°Terrin (m.)
Documentación: En funciones de patronímico mulier de Martinus Terrin [s.12-13(or.)] CDSVicenteOviedo 2,207 n°139, ejemplo único.
Origen: De un nombre galorrománico Thierry, Thérry (Dauzat 1951: 568-569; Dauzat 1977: 85, 121), de origen germánico.
Nuevo ejemplo de préstamo antroponímico europeo documentado en Asturias a caballo entre los siglos XII y XIII, aunque en fecha imprecisa, y únicamente como patronímico. Al igual que otros de similar estructura fonética (—> Aceclin, Emerin) en su adaptación al romance vernáculo la terminación originaria en [-í] tónica recibió el añadido de una consonante de apoyo [-n] análoga, por ejemplo, a la del frecuente sufijo diminutivo.

Itxaskue toponimoa

 Itxaskue izeneko baserria dago Usurbilgo herrian, Gipuzkoan.
Badago XVII. mende hasierako lekuko bat, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan jasoa, 1625. urte ingurukoa:

Usurbil con cuatro barrios. Villa.
25. La casa de Achega A de parientes mayores, Paris, Troya, Babilonia, Infanzon, Juan de Unzarena, Bursar, Gaztañaga, Olloqui, Olarria, Arrazain, Ibarrola, Aniceta, Itsascue, Yarza, Sagastizar, Alarrun, Asteasuainzarra, Ugarte, Vizcarret, Portalea, Achegazarra, Celai andia, Suelo, Arriola, Aguirre. 25.

 Bide batez, toponimoaren lekukoa aztertu baino lehen, badaude etxe izen hauetan izen bitxi batzuk: Paris, Troya, Babilonia... Izen exotikoak dira, beharbada moda baten ondorioak. Eta aztergai den toponimoa, Itsascue bezala agertzen da.
Ondoko lekukoa XX. mendeko bigarren erdikoa da, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburukoa:

ITXASKU ENEA (prop.), Txiki Erdi ballara

 Lekuko honek -(r)en + -a gehiketa jasan du, eta horrek izena zerbait aldatu du.
Lekukoak aztertu eta Itsaskue litzateke, lekukoa ongi jasorik badago, jatorrizkotik hurbil dagoena. Bi elementu lituzke, itxas- eta -kue. Lehenengoan isats hitza izango zen. Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan isats hitzaren hainbat toponimo erakusten du:

337. — isats, itsa(t)s «retama»: Isasa, Isasaga, Isasbiribil, Isasgarat (Isascarate), Isasmendi (Izazmendi), Isaso (Pero Juaynez de Itsasso, 1350), Isagondo, Isasti (Guilisasti); Ichaso-asu, Ichasogoyena, Ichasondo.

 Bigarren elementua -kue, gune ezagunaren aldaera da, bokalarteko sudurkaririk ez du eta hasierako herskaria ahoskabetu da, txistukari ondoan egoteagatik.
Badago oso toponimo antzekoa eta elementu berdinak dituena, Usaskue, blog honetan aztertua. Aipagarriak dira bi toponimoen artean dauden ezberdintasunak, biek elementu berdinak dituztelako. Hasteko, Itxaskue izenak hasierako bokala ez du aldatu, ondoren isats izenaren afrikatua mugitu da, lehenengo frikari afrikatuz.

Isuskolurra toponimoa

 Erdi Aroko toponimo hau Oiartzun aldekoa izango zen. Bi lekuko ezagutzen zaizkio, iturri berekoak, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuko 1. agirian, 1499. urtean. Lehenengo lekukoa 79. orrialdean dago:

La tierra e mançanal que tiene entremedio del camino que va de Olaalde a Veorraça e las tierras de Ysuscolurra, qu’es de Martín de Portu, e la tierra de Alçibar e el rrío, estimaron en tres millares pequennos: III U pequennos

Bigarren eta azken lekukoa, 109. orrialdean dago:

Ysuscolurra estimaron ser tierras de dozientos pies de mançano. Estimaron a la tierra en tres millares pequennos. Cargaron a la arboleda mançanal vn millar e medio. La tierra con su mançanal, quatro millares e medio: IIIIº U e medio

Aztertzeko izena Isuskolurra da, bi elementu lituzte, isusko- eta lur, -a artikulua ahaztu gabe. Lur hitza ezaguna da, izen arrunta da eta ez du iruzkin gehiagorik behar. Lehenengo zatiak badu esatekorik, Itsusko antroponimoa litzateke, Mitxelenak aipatua bere Notas lingüisticas a Colección diplomática de Irache lanean:

En el mismo § 5, al hablar del sufijo -sko, ampliación de -ko, podría haberse citado Ychusco, atestiguado como D.ª (?) Higgusco en San Millán (Complemento, núm. 30, 1085), en Guillem Arnalt, dicho Ychusco (Brutails, 44, 1354, merindad de Estella): cf. vasc. itsu, itxu ‘ciego’.

Baina Alfonso Irigoienenek beste iritzi bat zeukan antroponimo honi buruz, bere De re philologica linguae uasconicae V liburuan agertzen den bezala:

Ychuste de Echeuetea a.1366 PoblNavarra 531, formado a partir de itsusi / itxusi ‘feo’, como primer miembro de derivado ichus-. Véase Ychusco en (+ -ko).

Beraz, Mitxelenaren arabera, oinarrian itsu zegoen, baina Irigoienen arabera itsusi. Ezin ziurtasunik izan, Itsusko bi eratan azal daiteke: itsu + -sko edo itsus(i) + -ko, Itxuste antroponimoa bezala, Esuste toponimoan agertzen omen dena.
Isuskolurra izenean Itsusko antroponimoa izango zen, euskal etorkikoa, baina oraingoz azalpen zehatza lortu ez duena.

Bereterbide toponimoa

 Bereterbide izeneko baserria bada Tolosan.
Bildutako lekuko zaharrena XVII. mende hasierakoa litzateke, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan jasoa, 1625. urte ingurukoa:

Tolosa. Villa de las 18.
60. La casa de Yurramendi A, Andia A dentro d. la villa, Arteagaechea tambien es dentro de familia muy honrada, Assurcia, Beretervide, Urquizu garaicoa, Urquizu azpicoa, Verasivia garaicoa, Verasivia azpicoa, Muñita...

XX. mendeko bigarren erdikoa da Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan jasoa dena:

BERETERBIDE (BETERBI) (2 viv.) (prop.), San Esteban ballara

 Azken lekuko honetan dago ahozkoa den aldaera, Beterbi, laburketa bat, bokalarteko /r/ galdu ondoren bi bokal berdinak batu ziren eta bokalarteko /d/, azken silabakoa galdu ondoren bi bokalak batu ziren.
Toponimoaren analisiak ez du inolako zailtasunik, bereter + bide. Bereter izena, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Iparraldeko eta Nafarroako hitza da, ez da oso hitz erabilia, baina lekuko zahar guztiak lurralde horietakoak dira. Baina aztergai den toponimoak erakusten du hitz hori lehenago hedatuago zegoela, eta Gipuzkoan ere ezezaguna ez zela.

Uztaeta toponimoa

 Uztaeta Aiako toponimoa da, guztira hiru izan dira Uztaeta dutenak, hirurak baserriak: Uztaeta, Uztaetaberri eta Uztaetaburu.
Badaude lekuko zaharrak, XVI. mende bukaerakoak. Millares de Usurbil 1562 izeneko lanean BAP aldizkariaren 1978. urtean argitaratuan badaude 1577. urteko bi lekuko: Uztaetaburu, 595. orrialdean eta Uztaeta, 596. orrialdean.
Toponimoak ez du zailtasun berezirik, bi elementu lituzke, uzta izenaz gain, -eta atzizkia. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, uzta izenaren lehenengo lekukoa Leizarraga litzateke, 1571. urtekoa. Beraz, Uztaeta toponimoa izan liteke uzta-ren bigarren lekukoa, oso urte gutxiko diferentziarekin.