Umako toponimoa

Toponimo honi buruzko informazio guztia Onomasticon 23: Hondarribiko toponimia liburutik jasoa da, bertan bi Umako agertzen dira, lehenengoa itxi bat, gaztelaniaz cerrado, izendatzeko erabilia, 858. or.:

Hurrengo orrialdekoa da Umako izeneko aurkintza edo lekua, 859. or.:

Azkenik, hiru toponimo eratorri daude, Umakoaundi, Umakoko iturria eta Umakotxiki, 859. or.:

Lekukoak ez dira zaharrak, 1831. urteko Umaco, Humaco, gutxi batzuetan Unaco agertzen da, baina kontua izanik lekuko zaharrenak eta gehienak, ez litzateke haintzat hartzekoa etimologia egiteko. Beraz, aztertzeko dagoen izena Umako da eta blog honetan behin baino gehiagotan agertu da Uma antroponimo emakumezkoa, Umagortazarra toponimoan bezala. Bide batez, Umaren oso lekuko zaharra dago Becerro Galicano izeneko bilduman, Donemiliaga Kukulako kartularioan agertzen delako, 1. agirian, 759. urtekoan:

Maria, hic roboravi; Amunna, hic roboravi; Monnia, hic roboravi; Eilo, hic roboravi; Donna, hic roboravi; Scemena, hic roboravi; Umma, hic roboravi; Munnoza, hic roboravi [..]

Toponimoa, baina ez da Uma, Umako baizik eta azken elementu hori -ko atzizki txikigarria izan daiteke, toponimian zein antroponimian ezaguna, Perukonekoa toponimoan, esaterako, Peruko antroponimoa dago, Peru eta -ko atzizkiaz osatua. Beraz, Hondarribiko toponimoan *Umako antroponimo txikigarria genuke, ezezaguna baina dituen elementuak aski ezagunak dira.

Ballestaeta toponimoa

 Ballestaeta da Lazkaoko aurkintza bat. Lekuko zaharrik ez du baina dituen elementuak aski argiak dira, bukaeran -eta atzizkia eta oinarrian ballesta hitza, balezta ezagunaren aldaera. Bien artean ezberdintasun batzuk daude, bata, balezta, zaharragoa da, hainbat aldaketa jaso dituelako, latinetik hartua. Bestea, ballesta, berriagoa da, erromantzetik jasoko zen eta horregatik gaztelaniaren hitz berdina da, ez zuen egokitzapenik jaso. Toponimian ere, biak daude, horrela, Ballestegi toponimoan ballesta dagoen bitartean, Baztela toponimoan balezta izango zen eta ondoren metatesi bat gertatu, l-zt > zt-l, eta aldatu zen. Azken hau ez da oso aldaketa ohikoa, dena den.

Atxirika toponimoa

 Atxirika da Busturiako bazter-auzoa eta baserria, badago toponimo eratorri bat, Atxirikaerdikoa baserria. Toponimo honen lekuko zaharrena XV. mende bukaerakoa da eta jasoa dago P. Salaberriren Sobre el sufijo occidental –ika y otras cuestiones de toponimia vasca, 161. or.:

6.37. Atxirika (casa de Durango, B?)
En 1487, en Durango, se documenta Pedro de Achirica (Hidalgo de Cisneros et al, 1989b, 68, pág 375). Omaetxebarria, como hemos visto más arriba, cree que el antropónimo que está en la base es Acilius, y es posible que así sea, pero también podría estarlo Acirius (Solin & Salomies, 1994: 5). Habrá que partir de una forma asibilada, de *(terra, villa) atzirica ‘la granja de Acilius o Acirius’, de donde habrá salido, por palatalización (sin embargo no veo muy clara su razón de ser), Atxirika.

Hemen aurkeztuko den etimologiak ez du loturarik aurrekoarekin, baina argi dago, edonola ere, bi elementu daudela toponimo honetan, bukaeran -ika atzizkia, nahiko ezaguna Bizkai aldean, eta oinarrikoa antroponimoa izan ohi da, baina hori emateko, blog honetako bi sarreratan plazaratua erabiliko da, Aizarotz eta Aiziritze toponimoetarako hipotesitzat emandakoa. Bi izen hauetarako oinarriko antroponimoa Azeari proposatu da, edo, bere aurrekaria Asinarius latina. Atxirika eta Aiziritze izen antzekoak dira, ezberdintasun handiena atzizkian datza, batean -ika, bestean -i(t)z. Gainera, Aizarotz ere bada, honetan atzizkia -o(t)z dena.
Asinarius oinarria izan bazen, orduan *Asinarica bezalakotik abiatu beharko zen, sudurkaria galdu, tarteko /a/ ere galdu eta txistukaria palatalizatuko zen, honetan ere Aiziritz izen paraleloa genuke, honetan ere lehenego lekukoetan <x> dago, palatalizazioaren adierazlea, ziurrenik. Beharbada toponimoaren hasiera beranduagokoa da, Azeari + -ika baturik, edo hobeto, *A(t)xeari. Orduan bilakaera antzekoa izango zen, beharbada ea > ia bokal disimilazioa gertatu zen, ondoren tarteko /a/ galdu. Aiziritze toponimoan sabaikaria <x> bazen, Atxirika toponimoan <tx> genuke, eta hau mendeetan egonkorra izan da.

Armagin toponimoa

 Aulestiko toponimo hau behin bakarrik agertu da, eta XVIII. mendeko lekukoa dago Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Armaguin [N, TO]
Armaguin (la cassa de) [Aulestia (puebla de)], Murelaga, a.1704, FogVizcayaMs.

Toponimoa hitz batez osaturik dago, armagin, hau da, 'arma egile':

armagin.
(V-gip ap. Etxba Eib ; Lar DVC).
Armero. "Armero fabricante" Lar DVC 165. "Armero. Más común, armerua. Naixago armagiñ izatia, baserriko baño " Etxba Eib. Cf. BAP 1971, 141: "Armagindegi, casa de Gaviria (1544)". v. armagile, armero.

Aztertutako toponimoa ez da armagin hitzaren lekuko zaharrena, baina dituenen artean lekuko bat gehiago litzateke, aski zaharra, daukan lekukotza urria zerbait handitzen duena.

Abadetxe toponimoa

Abadetxe da Bizkaiko herri batzuetako toponimoa, Lemoizko etxe bat da, Maruri-Jatabeko beste etxe bat ere bada, gainera, Barrikako etxe bat ere da, baina lehenetsitako izena Elexalde da. Abadetxea da Gautegiz-Arteagako baserri bat eta Ereñoko etxe bat.
XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Abadechea [N, TO]
Abadechea (la caseria de), Lezama, a.1745, FogVizcayaMs.
Abadeechea (la caseria de), Vbidea, a.1745, FogVizcayaMs.
Abadese (la casa de), Fica, a.1796, FogVizcayaMs., a.1799, FogVizcayaMs.

Toponimoak ez du zailtasunik, abade-etxe hitz elkartua dagoelako, abade eta etxe izenez osatua:

ABADE-ETXE.
4.1
a) Monasterio de canónigos regulares.
Bere nagusiai eskatu eutsen, lortu be bai, Koinbrako Kurutz Deun Abadetxera bidaldu egiela. Belaus Andoni 4s.
4.2
b) (V-gip; abadetxe V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg (abadetxe). "Rectoría. Eliziari joten zan abade-etxia" Etxba Eib. "Casa cural. Uberako abadetxia utsik dago aspalditik" Elexp Berg. v. abatetxe.
Ipiñeko etzaguntzea sei bizitzegaz eta zazpigarrena abade-etzea, elexearena au. Akes Ipiñ 18. Abade-etze barrie egin deudie. Ib. 15. Gizona opil bedeinkatua, andria abadetxeko kontularia. (V-m). EZBB 131.

Orotariko Euskal Hiztegiko lekuko zaharrena Azkuerena da, baina gorago jarritako lekukoek lekukotasun hori XVIII. mendearen erdiraino eramango lukete, beraz, 150 urte baino gehiago.

Ekarra toponimoak

 Ekar hitzaz sortutako Ataungo toponimoak ez dira gutxi: Ekarra, Ekarreko agortua, Ekarreko belarsoroa, Ekarreko Egileorra, Ekarreko hariztia, Ekarreko oilategia, Ekarreko soro txikia, Ekarreko soroa, Ekarreko txondorra, Ekarreta, Ekarsoro eta Ekarzorrotza.
Lekuko zahar batzuk daude, zaharrena XVIII. mende erdialdekoa da: Ecarreco soroa (1761). Hurrengo mendeko beste lekuko bat dago, Ecarreco abortue (1882). Bilketa toponimikoaren egileak ekar hitza itzuli zuen:

Ekarra: (= la falda pèdregosa).

Toponimo hauen guztien oinarrian hitz bat dago, ekar, oso lekukotza urrikoa:

ekar.
ekar. "Cuesta peñascal (G-goi)" JMB At.

Bukaerako laburduretakoa da José Miguel de Barandiaranen lan bat, Hitz batzuek eta beren esan-nahiak, gehienak Ataunen..., 1983. urtekoa. Beraz, Ataungo lekuko toponimiko hauek hitzaren lekuko zaharrena 200 urte baino gehiago aurreratuko lukete.

Aiziritze toponimoa

Aiziritze da Aiziritze-Gamue-Zohazti udalerriko herriburua, Nafarroa Behereko Amikuze eskualdean.
Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian badago Aiziritze toponimoaren informazioa, lekuko zaharrenak XIV. mendekoak dira:

ayxiritz (1316)
aysiriz (1350)
ayssiriz (1350-1353)
aychiritz (1395)

Lekukoetan ez dago alde handirik, lehenengoetatik. Azken mendeetan lehenengo txistukaria despalatalizatu da eta bukaeran -e paragogiko bat erantsia da, fenomeno ezaguna sortaldeko toponimian, leku kasuetatik ziurrenez, Aiziritz-en, Aiziritz-e-ra bezalako erabileretatik.
Toponimoa lehenagotik aztertua izan da eta sarrera honetan hiru ikertzaileren iritzia jarriko dugu, Euskaltzaindiaren aipatutako orrialdetik jasoa. Lehenengoa P. Salaberriren azterketa luzea, Nafarroa Behereko herrien izenak liburutik jasoa, lehenagoko ikertzaileek toponimo honetaz idatzitakoa iruzkinduz:

[...]
Etimologia azalpenak: Hatanek (1895: 11) ‘haritz tokia’ adiera ematen dio; Vinsonek (1909: 354) hidronimotako jotzen duen itz dakusa Ainciritz-en (sic), bukaeran, oso oker ez bagabiltza. Caro Barojak (1945: 110) Hariztoi abadearen zerrendatik Aiziritze biltzen du eta erraten hau latineko –icus-etik ateratako –iz atzizkia duten Hegoaldeko herri izenekin erlazionaturik dagoela; Lemoinek (1977: 187) ‘bergerie’ adiera duela dio eta ahuntz-etik atera dela. Orpustanek (1990: 55-56) aitzineko ikertzailearen etimologia ezesten du, euskal hiztegian ahuntz-etik eratorritako aisiritz terminorik ez dagoelako eta toponimia zaharrean saroheei («à des bergeries») erreferentzia egiten dien toponimorik ez delako [Ez dakigu zer ulertzen duen Orpustanek xeheki "bergerie"-tzat, baina sarohe hitza behintzat ongi zaharra da; cf. Mitxelenak TAV-en (2.1.8) biltzen dituen Orreagako 1284ko Larrandorenen bi sarohe eta Urriztoyen bi sarohe]. Ortzaizeko irakaslearen irudiko toponimoaren lehen osagaia aitz ‘haitza’ da eta bigarrena ira ‘iratzea’; ez da garbi gelditzen bukaeran –tz atzizkia ikusi behar denez. Gure iritzian egungo ebakerak eta dokumentazioak galarazten dute, nahiz beharbada ez erabat, toponimo honetan haitz ikustea; aspiraziorik ez azaltzeak ere ez du sobera laguntzen. Toponimo guztien etimologia argitzea ezin itzurizko betekizuna balitz, guk nahiago genuke Aiziritze Nafarroa Garaian errepikatzen den Aizita toponimo ilunarekin lotu (cf. Ayçita lusarra, Aycita berro, Aycita Berroa Erroibarren, Ayçita Arakilgo Etxeberrin, Axíte bihurtua egun; ikus TAV, 2.1.8, Ostolatza, 1978, 170, 245. or., 290, 371. or., 291, 372. or. eta NTEM XIII, 63. Axitarte orain erdaraz Dos Hermanas deitzen den harrartearen izena da; bukaera Baztango Irurita-n dugun bera izan daiteke).

Azkena, Orpustanen Nouvelle toponymie basque, Noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule liburukoa:

Aïcirits, Aiziritz (Aiziriztarr) (sanctus martinus de assiriz 1160, ayxiritz 1316, aysiriz 1350, aychiritz 1413) // Aucun mot du lexique basque susceptible d’exister avant le XIIe siècle et qui, “dérivé d’ahuntz” (qui est “chèvre”), aurait pris la forme et le sens de aisiritz “bergerie” (8 [Ibid. [LEMOINE, J., Toponymie du pays basque-français et des pays de l’Adour, Paris Picard, 1977] p. 187]) ne peut convenir pour expliquer ce toponyme, ni nul autre. Le premier élément est aitz et le second a pu être un ancien iratze “fougeraie” phonétiquement assimilé sur le premier élément: *aitz-iratze > aitz-iritz(e), au sens de “fougeraie des rochers” ou “du haut”. Et comme il y avait ici un domaine noble important connu par son nom générique de “salle” salha (l’aspiration est toujours notée: 1125 salfa, 1413 la salle de salha) et situé en hauteur, c’est lui que le toponyme avait pu d’abord désigner, peut-être même avec une forme à suffixe inusité ailleurs et analogique de iri “domaine rural”. Car le même toponyme dépourvu de sifflante finale nomme une maison médiévale au village voisin d’Arbérats: “Aitziri(a)” (1350 aycirie): le sens “domaine du rocher” est ici explicité par le socle rocheux qui affleure près de la maison. Aïcirits avait aussi une maison noble “du bas” Uhartebehere nommé en formule gasconne uhart iusa en 1316, par opposition à celle du “haut” qui est Uhart-Mixe (voir ce nom)

Hauetaz gain, bada beste etimologia bat, Hector Iglesiasen Aztarna germanikoa Euskal Herriko toponimia historikoan lanean agertua, 326. or.:

Hemen plazaratuko den etimologiak ez du kontuan hartzen *haitz-iratze ustezko bat, ezta Aitziri(a) edo Aizita toponimoekin lotura, ezta *Aiziricus ustezko antroponimo berreraikia ere. Aipagarria da bukaeran -itz atzizki ezaguna dagoela eta askotan oinarrian antroponimo bat izan ohi da. Antzekotasunagatik, hurbila izan liteke Azeari antroponimoa, latineko Asinarius izenetik egokitua euskarara. Aiziritze izenaren antzekoa da Aizarotz toponimoa, batean -i(t)z atzizkia dena, bestean -o(t)z da.
Azeari antroponimoa izan daiteke edo, atzera joanez, Asinarius. Batean zein bestean, aldaketa batzuk gertatu ziren, sudurkariaren aztarrenik ez da geratzen, euskaraz garai batean bokalarteko sudurkariak galdu zirelako. Lehenengo lekukoetan txistukari sabaikaria dago eta horrek eskatzen du *Axeari antroponimoa, hipokoristikoa. Galera bat izan zen, tarteko /a/ bokalaren aztarrenik ez da geratu. Gainera, bokal asimilazioa ere izan zen, e-i > i-i. Azkenik, hasierako silaban bokal bat gehiago dago, antroponimoan ez zena, eta horrek ere bat egiten du Aizarotz izenarekin, baina hau ez bezala, Aiziritzen sabaikariak iraun zuen lehenengo mendeetan.
Ikusten den bezala, aldaketa ia guztiak bokalei dagozkie, onartzen badugu Azeari (edo *Axeari) + -itz dela.

Txerrenbaso toponimoa

 Txerrenbaso da Oñatiko aurkintza bat. Lekuko zaharrik ez badu ere, nahiko gardena da. Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran baso izen arrunta, aurkintza hori garai batean basoa izango zelako. Oinarrian txerren- dago eta bi aukera daude, txerren izen arrunta edo Txerran antroponimoa. Zalantza bera Gipuzkoako beste toponimo batean dago, Txerren toponimoan. Sarrera horretan daude txerren izena aruntaren eta Txerran hipokoristikoaren informazio eta lekuko gehiago. Beharbada hipotesi ekonomikoena da pentsatzea izen arrunta dagoela. Garai batean, Txerran > txerren bilakaera gertatuko zenerako Txerran hipokoristikoaren erabilera beherantz joango zen eta, azkenik galduko zen. Bitartean, izen arruntak iraun du. Horregatik, lehenik txerren izen arrunta jarriko dugu eta, askoz aukera gutxiagoekin, Txerran hipokoristikoa. Hau Txerrenbaso toponimorako egokia bada, berdina gerta daiteke Txerren toponimoarekin.

Errebelutegi deitura

 Errebelutegi zen XIV. mendeko zergadun baten deitura: errebelutegui (1366). Deitura gehienak bezala, bere jatorria toponimo batean dago, nahiz eta lekukorik ez gorde.
Informazio gehiago ez badago ere, toponimoaren azterketa egin daiteke, bi elementu izango zituen, bukaeran -tegi atzikia eta oinarrian, *Errebelu antroponimoa, Errebelu toponimoen oinarria eta elementu bakarra. Nafarroako toponimo hauetaz egindako sarreran *Errebelu antroponimoa proposatu genuen, Revellius latin jatorrikoaren euskal egokitzapena. Horrela, hainbat aldaketa gertatu ziren, nabarmenena bokal protesikoa dela, dardarkaria hasieran ez izateko.
Errebelu toponimoak Nafarroan daude eta Errebelutegi deitura ere hangoa izan zen, beraz, orain arteko antroponimo honen datu guztiak lurralde honetakoak dira.

Jakutegi toponimoa

 Jakutegi da Urnietako plaza bat. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoaren analisia egin daiteke, jakinik aldaketa txiki bat gertatu dela, oso ohikoa ez dena.
Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran -tegi atzizkia, oso arrunta etxe izenetan eta oinarriko jaku-, ziurrenik Jakue antroponimoa da, apur bat laburturik. Eliza kristauaren hedaturiko antroponimo ugarietako bat da, eta bere eraginaren isla toponimian ere bada, Doñakua toponimoan, baten bat aipatzearren. Jakue aldaera Erdi Aroan erabili zen eta ziurrenik ez zen XVI. menderaino heldu.
Laburbilduz, Jakue PI + -tegi > *Jakuetegi > Jakutegi. Bilakaeraren data ezezaguna da baina antroponimoaren galerak lagunduko zuen.

Itzaitegi toponimoa

 Itzaitegi da Gabiriako baserri bat. Lekuko zaharrena da Itzaítegui, 1857. urtean. Aipagarria da afrikatua islatu zela, ohikoa ez dena garai horretarako. Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran -tegi atzizkia, oso ohikoa etxe izenetan. Oinarrian itzain hitza dago, itzai aldaera erabiliz, erdi aldeko euskalkietan izan ohi den bezala. Berdin gertatzen zen lekuko bakarra duen Donostiako Izaiarenea toponimoarekin.