Donebikendi toponimoa

Arabako toponimo honen lekuko bakarra dago, Erdi Aroaren bukaera aldekoa. Egino eta Ziordia arteko toponimoa zen, Entziako mendia aldea mugarriztatzean aipatua, Documentación Municipal de la Cuadrilla de Salvatierra: municipios de Asparrena y Zalduondo (1332-1520) liburuko 29. agirian, 1499. urtekoa:

“Y digo que en la sentencia difinitiua que los comisarios de Castilla e Nauarra pronunciaron y dectararon (sic) e mandaron amojonar començando de la Peña Oradada fasta Donebiquendi, y ansi mismo desde la Peña Oradada a fasta el çerro de Beruerica, todo lo de medio del çerro de Beruerica e peña del, asi en la parte de Eznate y Carabide y toda Encia, manden guardar los capitulos fechos antes de aquella segun que es esta que digo para en buen biuir de las partes”.

Toponimoak bi elementu lituzke, done 'santu' hitz zaharkitua eta Bikendi antroponimoa, aspaldi galdua. Mikendi toponimoari emaniko sarreran, Mitxelenaren Nombres vascos de persona lanaren lerroen artean bazen Oihenarten doné Vikenti, XVII. mendearen erdialdean. Beharbada Arabako Donebikendi litzateke hagionimo honen lehenengo agerpena testuetan, 1499. urtean. Kontuan izanik toponimoa, gerta liteke aipatzen den inguru hartan garai zahar batean santu honen omenezko eraikin bat izatea, nahiz eta ez aipatu.

Aldapita toponimoa

Aldapita da Galdamesko mendi-adar bat, beraz, Bizkaiko Enkartazioetako toponimoa litzateke eta kokapen hori interesgarria izan daiteke toponimoaren etimologia emateko orduan.
Lekuko zaharrik ezagutzen ez den arren, izen honen elementu nagusia oso erraz ikusten da, aldapa hitza. Atzizkia -eta izan liteke eta bilakaera: aldapa + -eta > *Aldapaeta > *Aldapaita > Aldapita. Toponimoa sortu ondoren bokal disimilazioa gertatuko zen eta gero ai > i. Ez da ezinezkoa toponimo hibridoa izatea, aldapa euskal hitzari -ita atzizki txikigarria gehitzea, azken hau gaztelaniazkoa, baina horrek esan nahiko luke inguruko erdaraz aldapa hitza ezaguna zutela.

Mikindain toponimoa

Uribarri Arratzuko leku izen honek lekuko zaharrik ez du, baina aurkitutako biek forma bera erakusten dute, biak XX. mendekoak izanik. Gerardo Lopez de Gereñuren Onomasticon 5: Toponimia alavesa : seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburukoa lehenengo lekukoa litzateke:

MIQUINDAIN, pozo y término de Ullíbarri Arrazua

Gonzalez Salazar Cuadernos de toponimia 5. Vitoria-Gasteiz liburuko lekukoa gerokoa da, baita XX. mendekoa ere, 73. or.:

36.— Miquindain.

Toponimoaren egituraz, oinarrian antroponimo bat izan liteke, baina bigarren zatia ilunagoa da. Gerta liteke Pikandiain toponimoarekin bezala, azken zatia gain izena, 'tontor', edo -ain atzizkia izatea, baina badirudi Uribarri Arratzuko eskualdean gan erabiltzen zela, ez gain. Beraz, antroponimorako bi aukera daude, Vincentius latina edo Bikendi, bere euskal ondorengoa. Azken zatia -ain atzizkia izan liteke. Toponimoa bi garai ezberdinetan sortu zitekeen, erromatar aroan izan bazen, Vincentius antroponimotik izango zen, baina ezaguna da batzuetan -ain bukaera duten toponimo batzuk Erdi Aroan sortu zirela, eta hori ere izan liteke Mikindain toponimoaren sorrera-data.
Gerora, aldaketa batzuk gertatu ziren mendeen joanean, nabarmenena, b-n > m-n, Mikendi toponimoan bezala.

Zerradi toponimoa

Egun, Zerradi izeneko toponimoa Oiartzungo industrialde bat izendatzeko erabilia da, baian orain ez aspaldi, baserria izan zen.
Oiartzungo toponimia liburuan badago toponimo honetaz informazio gehiago baita etimologia bat ere, 319. or.:

Zerradi. Baserria.
Dokumentu zaharrek -r - duten eta deklinatua dagoen forma bat erakusten dute (Zerrariarena, 1591, ZEA 215.19; Zerrariena, 1638, OUA C/4/9/2), beranduago, ia 200 urteko tarte baten ondoren, gaur egun arte irauten duen Zerradi forma agertzen den arren. Bere jatorri etimologikoa segur aski zerra hitzean egongo da. Industriapoligono bati ematen dio izena.

Zerra hitzean baino, zerrari hitza litzateke toponimoaren oinarria, ondoren etxe izenetan ohikoa den -(r)en + -a: Zerrariarena, izenari -a artikulua erantsia. Ziurrenik mendeetan bi aldaera ezagunak izan ziren, Zerrariarena eta Zerrari, azkena nagusitu zen eta inguru hartan r > d txandaketa gertatu zen, aide 'aire' bezalako hitzetan zabaldua.
Zerrari hitza, zaharra bada ere, berandu arte ez da jaso hiztegietan edo euskal testuetan, badirudi, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Joan Batista Artxuren Uskara eta Franzes Gramatika, Uskalherrietaco haurrentzat egina liburukoa dela, 1852. urtekoa. Toponimo honen lekuko zaharrena, Zerrariarena, 1591. urtekoa den bitartean. Beraz, 250 urte baino lehenagokoa da zerrari hitzaren agerpena.

Bikendaran toponimoa

Bikendaran toponimo arabarra da, Kuartango herrikoa, erreka-zulo bat izendatzeko.
Lekuko zaharrik eskura ez badago ere, toponimoaren egitura nahiko gardena da eta, aldaketa larririk gertatu ez bada, azaltzeko zaila ez da, bi elementuz osaturik dagoelako, Bikendi antroponimoa eta haran izena. Bikendi gutxitan agertzen da pertsona izen bezala, baina toponimian utzitako aztarrenek erakusten dute izen hau ezaguna zela garai zaharretan. Mikendi toponimoari eskainitako sarreran informazio gehiago, Mitxelenaren eskutik.

Matxineskorta toponimoa

Matxineskorta izeneko basoa dago Arrankudiagan, Bizkaian. Lekuko zaharrik ez badago ere, dituen bi elementuak nahiko gardenak dira, toponimoa sortu zenetik aldaketa larririk gertatu ez bada.
Matxineskorta toponimoaren oinarria Matxin antroponimo hipokoristikoa da, Martin > Matxin. Izen honen lehenengo lekukoak Erdi Arokoak dira eta badirudi hipokoristiko horrek luzaroan iraun duela. Bigarren elementua eskorta izena litzateke, sartaldeko euskaran ezaguna, izen elkartua Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera: (h)esi + korta.
Beraz, Matxin + eskorta > Matxineskorta. Ez da aldaketarik gertatu eta horri esker eskorta izenak badu lekuko bat gehiago, kasu honetan toponimikoa.

Mikendi toponimoa

Mikendi Abadiñoko leku izena da, baserria. Mikeldi toponimotik ez urrun, Abadiño eta Durango herri mugakideak direlako.
Bildutako lekuko zaharrenak XVIII. mendekoak dira, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan jasoak:

Micuendi [N, TO]
Micuendi (la casa de) [Muncharay (cofradia de)], Abadiano, a.1704, FogVizcayaMs.

Miquendi [N, TO]
Miquendi (la casa nueba llamada) [Muncharaz (cofradia de)], Abadiano, a.1745 , FogVizcayaMs.
Miquendi (la caseria de) [Muncharaz (cofradia de)], Abadiano, a.1796, FogVizcayaMs.
Miquendi (la hauitacion de la ermita de), Mañaria, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekukoetan bi idazkera daude, 1704an Micuendi agertzen den bitartean, 1745 eta 1796koetan Miquendi dago. Kontuan izanik egungo forma, Mikendi, eta XVIII. mendeko azken biak, 1704koa idazketa akatsa delakoan gaude, ziurrenik, eskribauak <q> jarri beharrean <c> idatzi zuen, marra bertikala ahaztuz. Mikendiren lotura Mikeldi toponimoarekin agerikoa da, bilakaeraren urrats bat gutxiago izan zuen Abadiñoko leku izenak: Bikendi > Mikendi (b-n > m-n asimilazioagatik) > Mikeldi (m-n > m-l disimilazioagatik). Biak euskal hitzetan fenomeno fonetiko oso ohikoak dira.
Erakutsi bezala, jatorrizko izena Bikendi izan zen, latin jatorrikoa eta Mitxelenaren Nombres vascos de persona lanean aipatua: 

Bikendi, Bikenti Vicente: top. Bikendi en Vizc. (ermita de S. Vicente de Miqueldi), ap. Biquendi, Viquendi (casa solariega en Aizarna, Guip.) «doné Vikenti, qui veut dire Saint Vincent» Oih. Préface, cf. CSM 48 Tellu Vinquentize (Alava, año 952); top. Domitxenti en Garde, Roncal, a comparar con Gauzfredus capellanus Sancti Vincentii et clerici de Garde Pedro I 43 (concordia entre el abad de Leire y los vecinos de Garde, año 1098). En RS 318 Done Viçen arguia «San Viçente reluziente»; Gar. dice Fray Vicente refiriéndose a S. Vicente Ferrer. El dim. Bixintxo (en Guip. Bixintxo o Mixintxo), nombre de una fiesta, aparece ya en Noelac 222: Iaun Doni Vichintcho / Martir eta apphizpicu.

Ajanza toponimoa

Ajanza toponimoa bi aldiz agertzen da Arabako toponimian, bata Lezaman, Aiaraldean eta bestea Monasterioguren herrian. Biak aipatuak dira Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa : seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan:

AJANZA, término de Lezama. 1810, labrantío de Monasterioguren.

Lezamako toponimoa ere badago Federico de Barrenengoaren Onomástica de la Tierra de Ayala 2 Toponimia (Términos) liburuan:

AJANZA. —Monte al O. y encima de Andikotxalde, en la caída N.E. del monte Txibiarte. —Río que baja de Ajanza. —Llana. —. Heredad. —Jaro. Lezama.

Lekukoak ez dira asko, Lezamakoak bi lekuko eta Monasteriogurengoa bakarra, baina hau zaharra da, XIX. mende hasierakoa. Datuak bildu eta nahikoak lirateke azterketa etimologikoa egiteko. Dirudienez, bi elementuz osatutako toponimoa litzateke, banaketa eginez, ajan- + -tza, azkena atzizki ezaguna da, ugaritasuna adierazteko. Lehenengo elementua, aldiz, aihen izan liteke, eta orduan aihen + -tza > *Aihentza, gero, hasperena galdu eta bokal asimilazioa gertatuko zen: a-e-a > a-a-a. Beharbada, aipatutako lurrak ardogintzari emanak ziren eta hortik jasotako izena.

Abiola toponimoa

Abiola toponimoa hiru aldiz agertzen da Gipuzkoan. Azkoitian basoa eta ordokia da eta Ataunen, aldiz, tontorra.
Baina ez oso aspaldi, bazen Azkoitian baserri baten izena, Iñaki Linazasororen Gipuzkoako baserriak liburuan agertzen den bezala, Kukuerri ballaran, hain zuzen.
Erdi Aroko lekukoak ere badira, toponimo honen zahartasuna sendotzeko lagungarri direnak. Documentación medieval del Archivo Municipal de Azkoitia (m.s. XIII-1500) liburuan badira bi lekuko: Juan Peres de Aviola eta Pero Yvannes de Aviola, 1413. urtea, 21. agiria.
Azterketa etimologikoa egiteko, toponimoaren banaketa egin beharra dago, elementuak agertzeko, beraz: abi- + ola, azken hau oso ezaguna da toponimian eta blog honetan behin baino gehiagotan azaldu da. Baina hasierako zatia ilunagoa da. Ahabia hitza ongi egokituko litzateke, jakinik ohikoa den bezala, hasperena galdu ondoren bi bokal berdinak batu zirela, euskararen eremu gehienetan. Aldaketa gehiagorik ez da gertatu eta toponimoak, gutxienez 600 urte iraun ditu, gure egunetara arte.
Abiola toponimoaren ahabia litzateke hitz honen lekuko zaharrena, Erdi Aroaraino atzeratuko luke hiz honen lekuko zaharrena.

Ginarrazaga toponimoa

Mungiako toponimoen artean bazegoen XVII. eta XVIII. mendeen artean Ginazarraza toponimoa. Guztira hiru lekuko jaso dira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburutik:

Guinarrazaga [N, TO]
Guinarrazaga (la caseria de) [Larrauri y Hemerando (cofradia de)], Munguia (anteyglesia de), a.1745, FogVizcayaMs.
Guinarraçaga (la casilla de) [Larrauri (confradia de)], Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.

Guinerrizaga [N, TO]
Guinerrizaga (la casa de) [Larrauri (cofradia de)], Munguia (anteiglesia de) 18.1796, FogVizcayaMs.

Bi aldaera daude, Ginarrazaga eta Ginerrizaga, lehenengoaren bi lekuko badaude, zaharrenak, bestea bakarra da eta azken lekukoa da. Hori kontuan hartuz, lehentasunak Ginarrazaga aldaerak jaso du, besteak hainbat asimilazio bokaliko jasan ditu, toponimoa ilunduz.
Ginarrazaga aztertzea ez da zaila, jakinik badela ginarra hitza, ainar eta inar ezagunekin lotura badu, esanahian ere bat datoz. Hitz honen lehenengo lekukoa, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Ibarguen-Cachopinen kronikan badago: "Unas matas espesas de brezo [...] llamadas en la lengua vascongada ginarrak", XVI. mende bukaerakoa. Baina, dirudienez, hurrengo lekukoak XIX. mendekoak lirateke, beraz, Ginarrazaga litzateke hitz honen bigarren lekukoa.
Toponimoaren egitura nahiko gardena da, ginarra (ginarre ere izan liteke) izena eta bi atzizki, -tza eta -aga. Aipagarria da toponimoaren lekukoetan ez dagoela sudurkari sabaikaria, bestela, <ñ> jarriko zuten.
Ginarrazaga toponimoaren lekukoetan oinarriturik, badugu hitz honen lekuko zahar bat, eta baita bere azalpena lortu ere.

Gezuraeta toponimoa

Toponimo hau Arrasatekoa zen, eta lau lekuko baino ez daude, XVI. eta XVII. mendekoak, Arrasateko toponimia izeneko liburuan jasoak dira, 130. or.:

Guzaraeta, 1562
Guezurzeta, 1562
Gezuraeta, 1691
Gezureta, 1691

Lehenengo bi lekukoek 1562. urteko data badute ere, 1738. urteko auzi batekoak dira, eta beraz, ziurrenik agiri zaharren kopia egin zutenean hainbat akats gertatuko ziren, horrexegatik geroagoko lekukoekiko ezberdintasunak. Bigarren lekukoan, adibidez, lehenengo /a/ gaizki irakurri zuten eta bere ordez <z> jarri zuten.
Nahiz eta lekukoak urriak izan, badago ziurtasun nahikoa uste izateko toponimoa Gezuraeta zela, eta, beharbada azken lekukoan ae > e bokal fusioa gertatu zen eta Gezureta bezala geratu zen. Dena den, geroko lekukorik ez dago eta ezin jakin bilakaera horrek iraun zuen edo gutxira, toponimoa desagertu zen.
Toponimo honek bi zati lituzke, *gezura hitza, gerora geruza bezala ezaguna, eta, horri erantsia, -eta atzizkia.
Gezuraga toponimoa aztertzean *gezura > geruza bilakaeraz aritu gara, baita bere jatorria dena, latinaren mailegua delako.

Aldani toponimoa

Gipuzkoako Ibarra herriko baserrien artean bada Aldani izenekoa.
Lekuko zaharrago bat, ez askoz zaharragoa, Iñaki Linazasororen Gipuzkoako baserriak liburuan bada, ezberdintasunik ez egungo izenarekin. Azken lekuko hau XX. mendeko bigarren erdikoa litzateke.
Lekukoak zaharrak ez badira ere, nahikoak izan litezke azterketa bat egiteko, baina hemen aurkeztuko den etimologia sendotzeko onuragarria litzateke lekukotza zaharragoa.
Aldani izena berezia da, bokal artean /n/ duelako. Ez dira gutxi hori duten toponimoak baina hauetan bi aldaera badira, bata, sudurkariduna, erdaraz erabiltzen dena eta bestea, sudurkari gabea, euskaraz erabilia. Baina Aldani toponimoak ez omen du bikoiztasunik, Aldani baino ez dago. Izen honen azterketa zaila da, badirudi elementu bakarra dagoela, ez da susmatzen atzizkirik, edo euskal toponimian ohikoak diren hitz arruntik.
Hala ere, sudurkaria gakoa izan liteke toponimoaren azterketa egiteko. Horretarako, badago bilakaera ezaguna ondoko erdara batzuetan, eta euskaraz ere eragina izan duena, nd > n laburketa. Toponimian ale batzuk ezagunak dira, adibidez, Nafarroako Lana herria azaltzeko landa hitza aipatua izan da. Horrela, Landa > Lana bilakaera izan zitekeen. Hori Ibarrako toponimoari aplikatu eta *Aldandi aldaera zaharragoa berreraiki ahalko genuke, eta orduan, alda- 'alde' + handi elementuak antzeman litezke.