Ezkerekotxa toponimoa

 Ezkerekotxa da Arabako herri bat, Iruraitz-Gaunako udalerrikoa. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian informazioa dago toponimo honi buruz eta azterketa etimologikorako ezinbestekoa, lekukoak, zaharrak eta berriak, eta etimologi saio batzuk. Horrela, Ezkerekotxaren lekuko zaharrenak XIII. mendekoak lirateke:

ezcaracocha (1257)
don sancio de eçquerecocha (1275 k.)
sancho roys de esquerecocha (1320)

Azterketa etimologikoari dagokionez, aipatzekoa da P. Salaberriren Araba / Álava: los nombres de nuestros pueblos liburukoa:

Berriagoa da V. Yarzaren Notas sobre toponimia de origen romano en Álava, complementarias a la obra "Álava / Araba. Los nombres de nuestros pueblos" (2015) de P. Salaberri laneko ohar laburra:

Toponimoaren lekuko zaharrenak mende bat lehenagokoak dira, Toponimia Medieval en el País Vasco. Letras B-G liburuan jasoak:

ESCARAGOIZA, ESCHERECOZA, ESKERECOCIA. ESQUERECOCHA. A

TESTES FUERUNT [...] ET SENIOR GUNDESALUO VEILIZ DE ESCARAGOIZA ET SENIOR FORTUNIO GONSALVO DE SANCTO MARTINO.
BALPARDA: VIZCAYA Y SUS FUEROS, VOL. 2, PAG. 230, AÑO: 1105.
“DON. DE SENIOR MUNIO ALBARO”.
NOMINACION:

TESTES FUERUNT: DOMPNO URRACHA EXAMENOIZ, ET FILIO SUA DOMPNA GOTO DIDEIZ, ET SENIOR GONDESALVO VELIZ DE ESCARAGOIZA.
MARTIN DUQUE: D. M. LEIRE, VOL. 0, PAG. 315, AÑO: 1110.
“MUNIO ALBARO RECONOCE QUE SU PADRE Y SU MADRE DIERON A S. SALVADOR
DE LEIRE EL MON. DE S. MIGUEL DE RIPA”.
NOMINACION:

ET SUNT FIDIATORES GONSALVO BEILIZ DE ESCHERECOZA.
LLORENTE: NOTICIAS HISTÓRICAS, VOL. 3, PAG. 408, AÑO: 1071.
“DONACION DEL MON. DE SOLOAGA, Y DE UNOS SOLARES EN URTUPIANA”.
NOMINACION:

SENIOR BEILA GONSALVEZ DE ESKERECOCIA.
LLORENTE: NOTICIAS HISTÓRICAS, VOL. 3, PAG. 365, AÑO: 1040.
“DONACION DE UNA HERENCIA POR FORTUNIO SANCHEZ DE ALAVA EN
FAVOR DEL MON. DE SAN JUAN DE LA PEÑA DE ARAGON”.
NOMINACION:

Lekuko zaharrenetan Eskaragoiza dago, gutxira Eskerekotxa bihurtua. Aldaketa batzuk gertatu ziren, beharbada nabarmenena da azken kontsonantearena, ezaguna da Euskal Herriko sartaldean aspaldian gertatu zela itz > tx, cf. haitz : atx, haritz : aretx, beste batzuen artean. Beraz, hau ez da batere ezohikoa, beharbada deigarriena da testuan bilakaeraren aurrekoa aurkitzea, duela mende askotako aldaketa delako. Beste aldaketa bat azkenaurreko kontsonanteari dagokio, belarea ahoskabetu zelako, g > k. Hau analogiaz gertatuko zen, ziurrenik aurreko kontsonantearen eraginez: k-g > k-k. Azkenik, bokal asimilazioa izan zen eta toponimo honetan ikus daiteke nola lehenengo bokalak bi aldaketa eragin zituela: e-a-a > e-e-e.
Aldaketak azaldu ondoren, analisi etimologikoa egitekoa dago eta agerikoa da Eskaragoiza euskal elementuz osaturik dagoela, azken zatian goi + -tza izango lirateke eta hasierakoa, haitz + garai. Elementuak elkartzean aldaketa batzuk gertatu ziren, eta oso erakusle ona Eskaregi izan daiteke, barruan haitz + garai + hegi dagoelako. Aldaketa berberak izan ziren hasierako elementuak batzean, gero toponimoa berriro aldatu zen, baina aldaketa hauek lekukoetan ikus ditzakegu.

Bartolomenea toponimoa

Errenteriako toponimo honen bi lekuko baino ez zaizkigu heldu, biak XVIII. mendekoak eta biak ezberdinak dira. Bartolomenea toponimoaren informazioan bi lekuko daude eta oso urte gutxiko tartearekin oso ezberdin agertzen dira:

1775     Bertolene (?)
1778     Bartolomenea

Lekukoak dauden bezala, azalpen bat beharrezkoa da, Bertolene (1775) eta Bartolomenea (1778) oso ezberdinak direlako. Hala ere, oinarrian antroponimo beraren bi aldaera ditugu, Bertol eta Bartolome, biak aipatuak A. Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan:

1.27. BARTHOLOMEO (Leiç.), BARTHOLOME, BARTOLO (euskaldunen artean zahar arrunt laburtua)
[...]
Ikus XIV menderako BERTHOLOMEO, BERTOLOMEY (dobletea), BARTOLO, eta MARTHOLO, BERTOLO, BERTOLOT, BERTOLOTA, BERTHOLOMEA, azkenengo biak emakume-izenak, BERTOLON / BERTULON / BARTULON, BERTOL, Nafarroan: Bertholomeo Johan, (1366, PN-XIV, F.Est., 604 orr.); Bertolomey, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 329 orr.), Sartaguda-n; Bartolo Ordina, (1330, PN-XIV, F.Est., 291 orr.), Artaxona-n; Martholo d’Arruaçu, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 608 orr.), Esteilla-n (48); Bertolo Cualet; Bertolo Somberria, (1330, PN-XIV, F.-Est., 294-295 orr.), Artaxona-n; Bertolot, fijo de Bertolomeo, (1330, PN-XIV, F.Est., 259 orr.), Sant Adrian-en; Bertolota, fija de Gil Pardo, (1330, PN-XIV, F.Est., 240 orr.), Beruinçana-n; dona Bertholomea de Calchetas, con sus fillos, (1366, PN-XIV, F.Tud., 440 orr.), Tudela-n; Bertolon, yermo de Sancho Surra, (1330, PN-XIV, F.Est., 299 orr.), Artaxona-n; Bertulon, su cuynado; Bartulon, su yermo, (1330, PN-XIV, F.Est., 298 orr.), Artaxona-n; Bertol, fi de Pero Martiniz, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 328 orr.), Sesma-n; Berthol [sic], (1366, PN-XIV, F.Est., 599 orr.), Azedo-n.
————————
48 Martholo forma patronymiko ta guzti agertzen da: Pero Martoloyz, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 369 orr.), Vidaorre-n.

Ikus daitekeenez, Bartolomeren aldaera ugarien artean Bertol ere bada. Beraz, Errenteriako lekukoak etxe bakarrari dagozkio? Horrela bazen, hiztunek jakitun izango ziren bi antroponimoak loturik zeudela, Bertol zela Bartolome osoagoaren aldaera. Beharbada inguru formal batena ohikoagoa izango zen Bartolome izendapena eta bestelakoetan Bertol aukeratua zen, gizon bera izendatzeko. Toponimo bakarra bazen, hori izango zen hipotesi egiantzekoena, bi lekukoak urte tarte gutxikoak direlako.

Askaita toponimoa

Askaita da Aiarako erreka-zuloa, sakana. Toponimo eratorri bat du, Askaitako iturria. Toponimoak ez du lekuko zaharrik, jasotakoak XX. mende bukaerakoak dira eta aldaketarik ez dute erakusten. Toponimoak aldaketa bat jasango zuen, bokal disimilazio bat, dokumentatu gabea. Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran -eta atzizkia eta oinarrian aska izena. Hala bazen, *Askaeta sortuko zen eta gero, disimilazioa geratu zen, ae > ai, bi bokalak areago ezberdinduz eta horrela, Askaita sortu zen. Toponimo hau ez da bakarra aldaketa hau jaso duena, badira beste batzuk, Arexita eta Labaita toponimoak bezala. Azken honetan disimilazio bera gertatuko zen, baina ez Arexita toponimoan. Baina, honetan ere, -eta atzizkia aldatu omen zen.

Pelegriñenea toponimoa

 Pelegriñenea da Donostiako baserri baten izena. Azken bi mendeetako lekukoak daude Donostiako toponimia izeneko lanean, Pelegriñene erreka toponimo eratorri ere badago:

Pelegriñaene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.).
PELEGRIN: Pelegrin (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Pelegrin (1844, casa, D.U.A.-C-5-I-1691-1), Pelegrin (1960, alto de, U.P.D., 23 orr.), Pelegrin (71) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Pelegrín (1864, Casa de labor, N.P.G., 39 orr.); Pelegriñene (1989, D.U.T.B.). 64-14-4, m. J-3.
*PELEGRIÑENERREKA: Pelegriñene erreka (1989, D.U.T.B.). 64-14-4, K.

XVIII. mendearen bukaerako lekuko zaharrago bat dago, aurreko lanean aipatu gabea, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Pelegrinena.
Toponimoaren elementuak argiak dira, bukaeran -(r)en + -a, ohikoak etxe izenetan eta hasieran pelegrin hitza. Etxe izena zenez, oinarrian antroponimo bat ere izan zitekeen eta Pelegrin zein Pelegrinaren lekuko batzuk aurkitu dira Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Pelegrin oso gutxitan agertzen da, beti Donostian:

Pelegrinaren lekukoak askoz gutxiago dira, bi baino ez daudelako:

Toponimoaren oinarrian pelegrin zela ziurra da, baina ezin jakin hori izen arrunta ala antroponimoa zen.

Txoperena edo Txopeenia toponimoa

 Bizkaiko Gerrikaitz herriko etxe izena bi lekukoren bitartez ezaguna da, XVIII. mendearen bukaerakoak eta jaso ziren Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Choperena [N, TO]
Choperena (la casa de) [Barrencalle (calle de)], Guerricaiz, a.1799, FogVizcayaMs.

Chopenia [N, TO]
Chopeenia (la casa de), Guerricaiz, a.1796, FogVizcayaMs.

Lehenengo zalantza da bi izenak etxe bakarrari dagozkion edo bi etxeri. Herri berekoak izanik, litekeena da etxe bakarra izatea. Aipagarria da hain urte gutxitan bi izenak ezberdinak zirela, eta badirudi lehenik jasotakoa, Txopeenia, ahozkoa zela laburtua dagoelako. Bestea ere ahozkoa izan zitekeen baina laburtu gabea, beharbada maila jasoagoan erabilia.
Toponimoa ez da analizatzeko zaila, bukaeran -(r)en eta -a daude eta oinarrian antroponimo hipokoristiko bat, Txope, Txope toponimoan dagoena, elementu gehigarririk gabe. Txope sortu zen Lope antroponimotik, hasierako fonema aldatu zen, esanahi hipokoristikoa emateko, hau antroponimian oso bilakaera ohikoa da.

Askaiturri eta Askaiturrieta toponimoak

 Askaiturri da Erandioko baso bat eta erreka batek izen bera du, Erandio eta Leioa artean.
Askaiturrieta da Bizkaiko Garai herriko baserri bat. Azken honen XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Ascaiturrieta [N, TO]
Ascayturrieta (la casa de), Garay, a.1704, FogVizcayaMs.
Azcayturrieta (la caseria de), Garay, a.1745, FogVizcayaMs.

Ascaiturrieta [N, NO]
Ascayturrieta (Domingo de) [Ascayturrieta (la casa de)], Garay, a.1704, FogVizcayaMs.
Asca_Yturreta (ynquilino) (Santiago de) [Varria (calle)], Durango, a.1745, FogVizcayaMs.
Azcayturrieta (Domingo de) [Azcayturrieta (la caseria de)], Garay, a.1745, FogVizcayaMs.

Asca [N, NO]
Asca Yturreta (ynquilino) (Juan de) [Bolibar (cofradia de)], Cenarruza, a.1745, FogVizcayaMs.

Askaiturri toponimoan bi elementu daude, aska eta iturri hitzak. Askaiturrieta toponimoak, gainera, -eta atzizkia du. Aska iturri hitz elkartua ez da jaso baina bien arteko lotura argia da eta Orotariko Euskal Hiztegiko askaren sarreran behin baino gehiagotan agertzen dira jasotako lekukoetan:

Plazako bide-andiaren bazterrean dago iturri bat zurezko aska luzetxoa aurrean daukala, abereak bertatik eroso edateko jarria. Izt C 96.
[...]
Eta bururaño iturri-bazterrean urez betea zegon aska batean sartzen du. Goñi 52
[...]
"Iturriandi"-askan aurpegiak garbi. Or Eus 14
[...]
Etxeatzeko iturri-askan garbiketan ari zan une artan neskamea. Ib. 164. Gure iturriko askan gobaran ari nintzala. Etxde JJ 253

Beharbada inoiz, Bizkai aldean aska iturri erabili izan zen eta jasotako ondorengo bakarra aztertutako toponimoak dira.

Ligonti toponimoa

 Ligonti da Zierbenako erreka-zuloa, sakana. Toponimoaren lekuko zaharrik ez dago baina badu homofono bat, Erdi Aroko antroponimo bat, Gaztelan ezaguna. Bildutako lekukoak Becerro gótico de Cardeña liburutik jasoak dira. Lekukoak X. eta XI. mendeetakoak dira. Lehenengoa CCLXXXVI. agirikoa da, 937. urtekoa:

Eugenio hic.—Domno Ligonti hic.— Gontrico hic.—Abeiza testis.—Ferrazo testis.

Hurrengoak agiri batean daude, CCLXXXIII. agirian 950. ute ingurukoan:

In Dei nomine.—Ego Ligonti una pariter cum uxor mea Nimea et filiis nostris Enneco et Dominico, placuit nobis atque convenit et vendimus tibi Anderquina nostra propria vinea que abuimus in Rama, circa vinea de Belasco;
[...]
Ego Ligonti et uxor mea Nimea et filiis meis, qui hanc cartula fecimus et relegendo cognovimus, manus proprie signos roboravimus, et tradimus testibus ad roborandum.

Hurrengoan Ligonti antroponimoa eta bere patronimikoa daude, Ligontez, CCXXXVIII. agirian, 1051. urtean:

In Dei nomine.—Ego Fredinandus una pariter cum uxore mea Oria, placuit nobis atque convenit, nullius cogentis imperio nec suadentis articulo, set prompta mente et spontanea voluntate, tradimus nos in domum Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli; deinde tibi abbati Sisebuto et fratribus qui in Sancti Petri sunt, damus duas vineas in Villa-Sendino, quas pectavit nobis Meme Ligonteç propter nostrum peculiarein quod dedimus illi et non potuit nobis reddere illum totum.
[...]
Elias abba rb.—Pelagius rb.—Ranimirus rb.—Ligonti testis.—Flaino testis.— Omni concilio de Villa-Sendino roborat.

Azken lekukoa hurrengo urtekoa da, CCLXV. agiria, 1051. urtekoa:

Elias abba rb. testis.— Pelagio rb. testis.—Ranimirus rb. testis.—Ligonti rb. testis.—Fiagino rb.— Et omni concilio de Villa—Sendino qui audierunt, hic roborant.

Beraz, Zierbenatik ez oso urrun izan zen duela mila urte antroponimo bat, berdina eta ziurrenik toponimoaren jatorria hor dago, Ligonti antroponimoan.

Bartolomesolo toponimoa

Arabako toponimo honetaz XVIII. mendeko lekuko bat dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

BARTOLOMESOLO, 1712, heredad en Echabarri Urtupiña.

Toponimo honek antz handia du Arabako beste toponimo batekin, Bartolosolo toponimoarekin. Biek egitura bera dute, eta elementuak ere berdintsuak dira, Bartolome antroponimoa eta solo izen arrunta, soro hedatuagoaren sartaldeko aldaera. Bartolome eta Bartolo izen bera dira, baina azken hau laburturik gertatu zen. Antroponimo honetaz informazio gehiago Bartolosoloren sarreran.

Bartolosolo toponimoa

 Bartolosolo da Iruraiz-Gaunako aurkintza bat. Toponimo eratorri bat dago, Bartolosoloetxoste aurkintza. XIX. mendeko lekuko bat dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

BARTOLOSOLO, 1879, labrantío de Arrieta.

Toponimoak ez du zailtasun handirik, aldaketarik gertatu ez direlako eta dauzkan bi elementuak aski argiak direlako, Bartolo antroponimoa eta solo izen arrunta, soro hedatuagoaren sartaldeko aldaera. Bartolo toponimoaren sarreran informazio gehiago dago antroponimo honetaz.

Bartolo toponimoa

 Bizkaiko Ibarrangelu herriko toponimo honen lekuko bakarra dago, XVII. mendekoa, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Bartolo [N, TO]
Bartolo (la casa de), Ybarranguelua 17.1641, FogVizcayaMs.

Toponimoan antroponimo huts bat dago, Bartolo, Bartolome osoagoaren aldaera euskal lurraldean ezaguna, eliza kristauraren eraginez. Antroponimo honek hainbat aldaera ditu, baita eratorri hipokoristiko batzuk, toponimiara igaroak ere, Bartolotxonea eta Bartolotxuena toponimoetan bezala. Bestelako da Bortoluanea toponimoa, bere oinarrian *Bortolo aldaera omen dagoelako, lekukotutako Bertolotik abiaturik, beharbada.

La Bernardina toponimoa

 La Bernardina da Oiongo tontor bat, Arabako hegoaldean. Erdaraz Alto de la Bernardina izena du, aldaerarik gabe. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa gardena da, gaztelaniaz osatua da eta antroponimo hipokoristiko bat dago, Bernardina, Bernarda antroponimo emakumezkotik sortua eta ondoren -ina atzizki txikigarria du, hipokoristikoa sortzeko. Izen bera Gipuzkoako Doñabernardina toponimoan dago, Oiartzunen.
Azkenik, aipagarria da antroponimoak la artikulua aurrean duela. Joera dago batzuetan pertsona izenekin ere artikulua erabiltzea eta joera hori euskarara ere zabaldu zen, baina oso neurri apalean. Gaztelaniaz ere ez da ongi ikusia arrunkeriatzat hartua delako.

Urtzaile hitzarekin sortutako toponimoak

 Joan diren mendeetan ohikoa zen burdinoletan lan egitea. Lan ezberdinek lanbide ezberdinak sortu zituzten, tartean urtzaile izenekoa:

1. (-ille V, G; Urt III 419; -alle Lar, Añ), urtzailla (V), urtzale (L, B), urzale. Ref.: A (urtzailla).
"Fundidor" Lar, A. "Herrero, otro que llaman fundidor" Lar. "Refinador" Ib. "Herrero, el fundidor" Añ. "Fondeur (de cloches, etc.)" Lh. Cf. Lar Cor 71: "El otro acercándose a la fragua con una palanca gruesa y larga de hierro, [...]; llámase urtzallea, fundidor, derretidor".

Lanbide izen hori toponimiara iritsi zen eta Gipuzkoan aurkitu dira oinarri hori duten toponimo batzuk, Urzelategi, Astigarragakoa; Urtzallekoa, Oñatikoa; Urtzallenea, Berastegikoa, Urtxalle, Zumaiakoa eta Urtxallezar, Oiartzungoa.

Bernardaenea toponimoa

Bernardaenea da Lasarte-Oriako etxe bat, egun desagertua. Izendegi ofizialean ahozko lekuko batzuk daude, 2018. urtekoak: bernárdaeníà, bernardaenía, bernárdà, bernardanéa eta bernardaenéà. Aldaera horiek erakusten dute toponimoa bizirik dagoela eta dauden ezberdintasunak oso azalekoak dira. Aipagarria da behin Bernarda agertzen dela, antroponimo hutsa. Azken elementuak -(r)en eta -a dira, eskualdeko euskarak aldatua. Oinarriko Bernarda antroponimoa da, emakumezkoa, Bernarda toponimoan ere dagoeena.

Urtxallezar toponimoa

Urtxallezar da Oiartzungo etxe baten izena, baina izen nagusia Doñabernardina da. Oiartzungo toponimia liburuan aipatua da:

Doñabernardina. Baserria.
Urtxallezar bezala ere ezagutzen da.

Informazio gehiago ez dago, ez lekuko zaharrik, ez besterik. Hala ere, izena analiza daiteke, dagoen bezala. Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran zar, zahar hitzaren hegoaldeko aldaera, hasperena galdu ondoren bi bokal berdinak batu ziren, bilakaera hau erabat arrunta da hasperena galdu duten hitzekin. Bestea interesgarriagoa da, urtzaile hitza delako, olagintzako lanbide bat adieraztekoa. Gipuzkoan hitz hori ez zen batere ezezaguna izan, lekukotza toponimikoa ere ez da txikia, Urtxalle toponimoa lekuko, beste batzuen artean.

Urtxalle toponimoa

 Urtxalle da Zumaiako baserri bat. XX. mendeko toponimo honen lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

URZALLE (URTXAILLE) (prop.)

Toponimoan hitz soil bat dago beste hitz edo atzizkirik gabe, urtzaile hitza, hain zuzen. Urtzailea zen burdinoletako lanbide bat eta, beraz, hitza aspalditik desagertu zen, olagintza desagertu zen neurrian. Zumaiako hau ez da urtzaile hitza duen toponimo bakarra, Gipuzkoan bertan badaude beste batzuk, Urzelategi toponimoa bezala.

Audela toponimoa

Audela da Oiartzungo baserri bat, dorretxe bat ere bada izen horrekin. Toponimo eratorri bat dago, Audelatxiki baserria. Oiartzungo toponimia liburuan informazio gehiago dago, 95. or.:

Audele. Baserria.
Dokumentuetan jasotako forma zaharrenak dira Aurela (XVII, XVIII, XIX) eta Audela (XIX). Azken mende honetan Audele forma nagusitzen da. Audele eta Audela arteko zalantzaren aurrean, ahozko forma aukeratu da.
Aurela > Audela > Audele. Jatorrizko forma XIX mende hasiera arte mantendu da. Hemendik aurrera, r>l aldaketa ematen da batetik, eta amaierako -a >-e itxidura bestetik.

Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Aurela deituraren lekukoak daude XVI. mende bukaeratik:

Mende bat zaharragoak dira Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. II. Pleito de los ferrones (1328-1514) liburuko lekukoak. Lau lekuko dira guztiak, lehenengo biak daude 21. agirian, 1499. urtean:

Lo otro porque los dichos Machico Falcón e Juan d’Ernialde e Martín de Ysue e Fernando de Orosco e Bernal de Abrela [e] San Juan de Sarasti e Sandura de Avrela e Garçía de Agorreta e cada vno e qualquier d’ellos...

Hurrengoa, 37. agirian, 1514. urtean:

Sanduran de Avrela

Azken lekukoa dago 38. agirian, 1514. urtean:

...e por la otra parte, a tierras e montes de la casa de Avrela e agua e rrío llamado Apavra...

Aldaera zaharrena Aurela bada, euskararen aldetik ez dago antza duen hitzik, baina latinean bada Aurus antroponimoa eta Aurela horren eratorri bat izan daiteke, -ella atzizki txikigarria gehitua. *Aurella izanez gero, Aurela azaldu daiteke euskararen bilakaeraren eraginez, bokal artean ll > l gertatu zelako latin garaiko maileguekin. Horrela ballaena hitza euskaran balea da, beste hitz batzukin gertatu bezala.
Beraz, Oiartzungo toponimoaren jatorria emakumezko antroponimo batetik dator, latin jatorrikoa. Horrek ez du esan nahi toponimoa erromatarren garaikoa dela, antroponimoa mailegatu zitekeen eta gero, toponimo bihurtu.

Jaundia toponimoa

 Jaundia da Urkabustaizko erreka baten izena. XX. mendeko lekuko bat eta toponimo eratorri zahar bat daude Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

JAUNDIA, arroyo de Gújuli; íd. de Barambio.
JAUNDIALARRA, 1772, término de Barambio.

Toponimoa, beraz, Jaundia da. Jaundialarra izenean larra erantsi da Jaundia izen osoari, azken bokala ez da artikulutzat hartu; bestela, *Jaundilarra sortuko zen. Jaundia toponimoak azalbide bat baino gehiago baditu, oinarrian argi dago Jaunti antroponimoa, nt > nd, horzkariaren ahostuntzea gertatu da, sudurkari atzean egoteagatik. Fenomeno hau oso arrunta da antroponimo honen eratorri toponimikoekin, Jandisolo toponimoan, esaterako.
Bukaerakoa izan daiteke -aga atzizkia laburtua, baina horretaz lekukorik ez dago. Bestela, artikulua izan liteke, ezaguna da toponimo askotan artikuluaren eransketa gertatu ohi zela, Otsondoa toponimoa Artaxoakoa da eta lekuko zaharrenetan ez dago bukaerako /a/ bokalaren aztarrenik baina XVI. mendean hasi zen aldaketa, Osandoa (1573) lekukoan bezala. Berdintsua gerta liteke Arabako toponimoari, jatorrian Jaundi izatea eta gero artikulua jasotzea. Lekuko zaharragoak izateak lagun dezake dagoen hipotesia sendotzen ala desuezten.

Uxarra toponimoa

 Uxarra da Urdulizko baserri baten izena. Toponimo eratorri bat du, Uxarraburu, Plentziako mendi-adarra. Web orri horretan dauden lekuko zaharrenak XVII. mende bukaerakoak dira, Ujarra (1679, 1690). Urte bakoitzeko bi lekuko daude, eta beraz, guztira lau lekuko dira, guztiak berdin jasoak.
Hala ere, askoz lekuko gehiago daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Ujarra [N, TO]
Ujarra (la casa de), Barrica, a.1796, FogVizcayaMs.
Ujarra (la casa y molino de), Urduliz, a.1796, FogVizcayaMs.
Vjarra (el molino de), Urduliz, a.1704, FogVizcayaMs.
Vjarra (el molino llamado), Barrica, a.1745, FogVizcayaMs.
Vjarra (la casa de), Barrica, a.1799, FogVizcayaMs. -/Urduliz, a.1704, FogVizcayaMs.
Vjarra (la caseria de), Vrduliz, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoa iluna da, nahiz eta euskarazkotzat hartu ahal. Ulergarria egiteko aldaketa txiki bat beharrezkoa da, gutxitan gertatzen da baina lekukoak badira, o- > u-, Usandizaga (bx) toponimoan bezala, *Otsandizaga zaharrago batetik etorriko zelako, eta honetan Otsando antroponimoaren patronimikoa izango genuke, eta bukaeran -aga atzizkia. Fenomeno hau Otsoa antroponimoaren eratorri batzuekin ikus daiteke eta, beharbada, Urdulizko toponimo honetan ere bai.
Aurreko paragrafoan azaldu dena kontuan hartuz, izen zaharragoa Oxarra izan zitekeen eta hau ez da ezezaguna Erdi Aroko onomastikan, Oxarra antroponimoaren lekukoak daudelako. Hau ozar hitzetik sortua da eta bere sarreran lekuko antroponimiko batzuk daude:

Onom.: Filius eius Exemen Fortunionis et Ossarra. (1115) Arzam 385. Ferme Don Oxarra. (1130) Ib. 385. Don Garcia Ocharra. (1180) Ib. 385.

Hitzaren bilakaera azaltzeko, Mitxelenaren Sobre el pasado de la lengua vasca laneko oharra:

53. [...] se impone como muy atractiva la idea de que ozar no fue en un principio más que un compuesto con valor aumentativo, algo así como 'perrazo', cuyo diminutivo oxar parece estar atestiguado por el antropónimo medieval Oxarra.

Beraz, Oxarra antroponimotik Uxarra toponimoa sortu zen, bokal aldaketaren agerpen data ez da ziurra, agian toponimoa sortu eta gero gertatu zen, baina oraingoz ezin da jakin.
Bide batez bada uxarra-belar hitz elkartua:

"Uxarra-belar, belar-mota. Nekazaritzarako belar kaltegarria eta txarra da. Hondoan koxkorrak edo patata-haziak uzten ditu eta zabaltzen erraza da. Itxuraz, perrejilaren antzeko ostroak ditu" ZestErret.

Bizkaiko toponimoarekin duen antza oso nabarmena da, baina ez da ziurra hitzaren jatorria, bukerakoa belar da baina uxarra- hasiera, homonimoa bada ere, ezin da besterik gabe lotu aipagai izan diren antroponimoarekin edota toponimoarekin.

Doñabernardina toponimoa

Doñabernardina da Oiartzungo etxe bat. Gainera, Oiartzungo toponimia liburuan ere aipatua da:

Doñabernardina. Baserria.
Urtxallezar bezala ere ezagutzen da.

Toponimoan antroponimo bat dago, emakumezkoa, Bernardina eta aurrean doña, latineko domina 'andrea' izenaren bilakaera erromantzezkoa.
Bernardina antroponimo hipokoristikoa da, Bernarda izenetik sortua eta -ina atzizki txikigarria gehitua.
Antroponimoaren lekukoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendearen hasieratik lekukoak jaso dira:

Bernarda bera, antroponimoa izateaz gain, toponimoa ere izan zen Araban, Bernarda toponimoa, hain zuzen.

Gurtubai toponimoa

Gurtubai da Atxondoko bazter-auzo bat. Badira bi toponimo eratorriak, Gurtubaiganekoa eta Gurtubaibeaskoa, biak baserriak.
XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan, Gurtubai eta Urtubai aldaerak daudela:

Gurtubay [N, TO]
Gurtubay_Uecoa (la casa de), Axpee, a.1798, FogVizcayaMs.
Gurtubay_Ueytia (la casa de), Axpee, a.1704, FogVizcayaMs.
Gurtubay_de_Arriba (la casa de), Axpee, a.1704, FogVizcayaMs., a.1798, FogVizcayaMs.
Vrtubay_de_Suso (la caseria de), Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.
Vrtubay_de_Yuso (la caseria de), Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.

Gurtubay [N, NO]
Gurttubay (Josefa de) [Saldoxin (arrabal de)], Elorrio 18.1796, FogVizcayaMs.
Gurttubay viuda (ynquilina) (Monica de) [Ganondo (arrabal de)], Elorrio 18.1796, FogVizcayaMs.
Gurtubay (Agueda de Artteaga y) [San_Marttin (la caseria titulada de)] [Goytana (cofradia
de)], Mallavia 18.1796, FogVizcayaMs.
Gurtubay (Agueda de) [San_Martin (la casa de) (pr.n.res)] [Goytana (cofradia de)], Mallabia, a.1798, FogVizcayaMs.
Gurtubay (Agueda de) [Yburuch (la casa de) (pr.n.res)] [Goytana (cofradia de)], Mallabia, a.1798, FogVizcayaMs.
Gurtubay (Agueda de) [Zubicoa (la casa de) (pr.n.res)] [Goytana (cofradia de)], Mallabia, a.1798, FogVizcayaMs.
Gurtubay (Bauptista de) [Zenita_de_Suso (la caseria de)] [Arguineta (cofradia de)],
Echabarri (San_Agustin de), a.1704, FogVizcayaMs.
Gurtubay (Egueda de Arteaga) [Gurtubay_de_Arriba (la casa de) (pr.n.res)], Axpee, a.1798, FogVizcayaMs.
[...]
Urtubay (Juan de) [Pinondo (rabal de)], Durango, a.1704, FogVizcayaMs.
Vrtubay (Domingo de) [Araoz (la caseria de)], Arrazola, a.1745, FogVizcayaMs.
Vrtubay (Fran(cis)co de) [Vrtubay_de_Suso (la caseria de)], Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.
Vrtubay (Juan de) [Vrtubay_de_Yuso (la caseria de)], Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.
Vrtubay (Juan de) [Ycabe (la caseria de) (pr.n.res)], Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.
Vrtubay (ynquilino) (Bap(tis)ta de), Axpe, a.1745, FogVizcayaMs.
Vrtubay (ynquilino) (Domeca de), Arrazola, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoaren lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendetik lekuko ugariak badira:

Antza denez, Gurtubai > Urtubai bilakaera gertatu da. Ziurrenik aldaketa erraztuko zen toponimoaren elementuen gardentasuna galdu zenean.
Toponimoak bi elementu izango zituen, gurt-, gurdi hitzaren eratorpen aldaera eta ibai. Agerikoa denez, aldaketa bakarra gertatu da, erdiko silabako bokala aldatu da, i > u. Bi azalbide daude bokal aldaketarako, asimilazioa gertatu zen, u-i > u-u, hasierako bi silaben bokalen arteko aldaketa izango zen. Bestea, disimilazioa izan zitekeen, i-i > u-i, Jandustegi toponimoan bezala. Aldaketa horretan, toponimoaren azken bi silaben bokalen artekoa izango zen.
Toponimoaren etimologiaren alde esan daiteke hurbil erreka bat dagoela eta horrek sendotuko luke hemen egindako analisia. Hala izan zen, Gurpide  toponimoarekin batu liteke Atxondoko toponimo hau, bietan gurdi > gurt- bilakera agertzen delako.

Estebenea toponimoa

 Estebenea da Irungo auzo bat. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa gardena da, hiru elementuz osaturik dago, azkenak -(r)en eta artikulua dira eta oinarrian antroponimo bat dago, Eztebe, oso izen hedatua eliza kristauaren bitartez, Doneztebe toponimoa erabilera honen lekukoa da.
Toponimo oso antzekoa da Estebe etxea, Ibarrangelun, Bizkaian.