Manueltxo toponimoak

 Manueltxo da Ataungo bi toponimoren oinarria:

Manueltxobarruti
Manueltxo barruti: (= cercado de pequeño Manuel). A la entrada del siglo XX era de Manueltxo de Etxetxo berri.
    Izaera: barrutia
    Kokalekua: Santiturri
    Erreferentzia: 20. karp. 144. zk. 8029 erreg.

Manueltxogaztiñari
Manueltxo gaztinari: (= castañal de pequeño Manuel). En el siglo XIX fue propiedad de Manueltxo de Etxetxo berri.
    Izaera: gaztainadia
    Kokalekua: Arribaso
    Erreferentzia: 19. karp. 061. zk. 7758 erreg.

Toponimoen biltzaileak adierazten duenez, bi toponimoak gizon beraren jabetzak ziren, Manueltxo de Etxetxo berri. Manueltxo antroponimo hipokoristikoan Manuel antroponimoa dago eta -txo atzizkiak txikigarritasuna ematen dio. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan ere agertzen da, 217. or.:

Manueltxo (Manuel): Mánweltxò (Lei.), Manueltxo (Garoa, 31. or.).

Balentiena eta Balentinenea toponimoak

 Balentiena da Bermeoko baserri bat. Izendegi ofizialeko lekukoak XX. mende bukaerakoak dira eta bi aldaera nagusi daude, Balentiñene eta Balentene.
Balentinenea zen Errenteriako etxe bat, lekuko bakar batez ezaguna, XVIII. mende hasierakoa:

1713     Valentinenea

Bi toponimo ditugu, bata Bizkaikoa eta beste Gipuzkoakoa, elementu berberez osatuak, baina zenbait ezberdintasun dituzte. Bermeoko egungo izenean sudurkari disimilazioa gertatua da, bi sudurkari zeuden eta bat galdu da. Fenomeno bera beste toponimo batzuetan ere bada, Alamena toponimoan bezala.
Toponimoan hiru elementu daude, bukaeran artikulua, aurrerago genitiboa eta oinarrian Balentin antroponimoa, euskal lurretan aspaldiko erabilera izan duena. Araban antroponimo berarekin sortutako toponimo bat dago, baian hau erdarazkoa da, Peñavalentín toponimoa.

Peñavalentín toponimoa

 Peñavalentin da Zuiako aurkintza bat. Lekukoek ez dute zahartasunik eta hori oztopo larria da toponimoaren sorrera data ezagutzeko, baina toponimoa gardena da, bi elementuz osaturik baitago, peña 'haitz' izen arrunta eta Valentín antroponimoa. Toponimoa erromantzezkoa da eta horregatik interesgarria litzateke noizkoa den. Valentín antroponimoa aspalditik erabilia izan da eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukoak erraz aurkitzen dira, gehienak Arabakoak:

Unsalasoro toponimoa

 Andoaingo toponimo honen lekuko bakarra dago, XVIII. mendekoa, Andoaingo toponimia liburuan aurkitua, 197. or.:

Toponimoan bi elementu daude, bukaeran soro hitz ezaguna, baina oinarrian zalantza dago, irakurketa zuzena bada *Unsala antroponimoa genuke, lekuko gabea eta Untzalu antroponimoaren emakumezko aldaera. Blog honetan badira Untzalu antroponimoaren sortutako toponimoak, Untzalea bezala, bat aipatzearren.
Bi aukera daude, toponimo zuzen jasorik badago, *Unsala antroponimoa dago edo -o > -a bilakaera gertatu zen, hau ez da ohikoa antroponimoekin, baina lekukoren bat bada, Beraskaburu toponimoa bezala. Bestela, irakurketa txarra egin bazen, jatorrizko toponimoa *Unsalusoro izan liteke. Oraingoz, beste datu gehiago eskura ez badaude, izan liteke *Unsala antroponimo emakumezkoa edo Untzaluren beste lekuko toponimiko bat. Beraz, zalantza askorekin, susma liteke *Unsala antroponimoa ere izan zela.

Arlaban toponimoak

 Arlaban da Bizkaiko herri batzuetan dagoen toponimoa, horrela, Arlaban da Nabarnizko hegala, mazela; Berrizen erreka; Muxikan eta Zornotzan basoa. Arlabana da Amoroto eta Gizaburuaga herrien tontorra. Azkenik, Foruan Arlabantxu izeneko basoa dago.
Toponimo hauetan ar- 'harri' dago eta laban, labain orokorragoaren sartaldeko aldaera, Arabako Bailaban eta Bailabana toponimoetan dagoen aldaera bera.

Irristil toponimoak

 Irristil hitza da Ataungo zortzi toponimoren oinarria:

Irristilla
Irristille: (= el resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Loibe
    Erreferentzia: 10. karp. 148. zk. 4484 erreg.

Irristillaundia
Irristil aundie: (= el resbaladero grande).
    Izaera: haitza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 486. zk. 6517 erreg.

Irristille
Narrabidea o Irristille: (= el camino de arrastre en narra). (= el resbaladero). 1721 “hacia Irristilla junto a la calera vieja.
    Izaera: bidea
    Kokalekua: Elbarren
    Erreferentzia: 06. karp. 591. zk. 2958 erreg.

Irristilleko minea
Irristilleko minea: (= la mina del camino resbaladero).
    Izaera: mina
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 592. zk. 5137 erreg.

Irristilleta
Urkillaako salta lekue o Irristilleta: (= el sitio de salto de Urkillaga). (= el resbaladero). En la bajada de la senda o resbaladero hay armallaak o peldaños de peñascos.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 402. zk. 6428 erreg.

Irristilltxikia
Irristil txikie: (= el pequeño resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 485. zk. 6516 erreg.

Irristiltxikia
Irristil txikie: (= el pequeño resbaladero).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aia
    Erreferentzia: 14. karp. 480. zk. 6511 erreg.

Irristilzabala
Irristil zabala: (= el resbaladero ancho).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Urrestarasu zearra
    Erreferentzia: 11. karp. 558. zk. 5099 erreg.

Irristil hitza ez dago Orotariko Euskal Hiztegian, baina lotura izan daiteke irrist hitzarekin, onomatopeiatzat har dezakeguna. Horregatik, eskura dezakegu informazioa toponimoen biltzaileak ematen duena da, horrela, jakin dezakegu Ataunen hitza ezaguna zela eta XVIII. mendearen hasieratik toponimo bat sortua zela, Irristilla (1721). Ondorioz, toponimoaren interpretazioa zuzena bada, hitza ezaguna izan da gutxienez azken hirurehun urteetan.

Urtzan toponimoa

 Urtzan da Irungo gain baten izena. Izendegi ofizialeko lekukoak XX. mende bukaeraraino eramaten gaituzte: Urzan (1992), Urtzan (1993)... Irungo toponimia web gunean informazio osagarria dago:

Lekukoek erakusten dute izen bera zegoela duela bost mende; beraz, azterketa izen horretatik hasiko da. Toponimoan hiru elementu aurki ditzakegu, oinarrian ur, ondoren -tza atzizkia eta azkenik, haran izena. Laburketa gertatuko zen azken elementuarekin, Lizarlan toponimoan izan zen bezala. Esan gabe doa esanahi ez da erraz lotzen mendi batekin, baina irudika dezakegu garai batean beheko aldea izendatzeko erabiltzen zutela eta, mendeen joatearekin, ondoan zegoen gainak ere izen hori hartu zuen. Jakina, lekuko zaharragoak agertuz gero, etimologia hau berrikusi beharko litzateke, egungo lekukotzarekin oztopo fonetikorik ez dago, hala ere, bere ziurtasun maila ez da handia, beharbada inguruko ezaugarriek aztarrena eman dezakete etimologiaren zuzentasuna epaitzeko.

Enbokadi toponimoa

 Enbokadi da Ataungo toponimo baten oinarria:

Enbokadisoroko zelaia
Embokadi sooko zelaye: (= la planicie de la heredad de Embokadi). 1816, estercolar en “Embocadi soro”. Según tradición en dicho sitio existio un redil llamado Gurutzagako illorra, propiedad de la casa Guruzeaga.
    Izaera: zelaia
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 009. zk. 3304 erreg.

Ataungo toponimia sailaren biltzaileak ez zuen analisi etimologikorik eman eta horrek adieraz dezake harentzat toponimoaren elementuak ezezagunak zirela. Etimologia emateko, alde batera utziko ditugu ezagunak diren elementuak, soro eta zelai eta arreta emango diogu toponimoaren oinarriari, enbokadi- toponimoaren zatiari.
Analisia atzetik aurrera eginez, bukaeran -di atzizkia dugu eta aurrerako beste bat, -ka txikigarria, -ko atzizkiaren aldaeratzat har daitekeena, Larraka toponimoan dagoen bera. Aurreneko zatia geratzen da, enbo- ezezaguna, baina enbor hitza bada eta bilakaera bat da dardarkari bukaeran duten hitz batzuetan fonema hori galtzen dela, horrela gertatzen da hamabi, hamahiru zenbakiekin, hamar eta bi, hiru egitura dutela. Beraz, Enbokadiren egitura litzateke enbo- 'enbor' + -ka + -di. Garai batean *enboka hitza izan zitekeen enbor txikidun landare bat izendatzeko eta haren eremu bat *enbokadi izenarekin ezagutuko zuten. Hitz horiek, beharbada, Ataun ingurukoak baino ez ziren eta gero galdu ziren eta geratu den azken aztarrena toponimo hau da, XIX. mende hasierakoa.

Bakiola toponimoa

 Bakiola da Arrankudiaga-Zolloko auzo bat. Bakiolazarra izeneko auzoa ere bada. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XVI. mendearen bukaerakoa da, Baquiola (1576). Hurrengo mendeetako lekuko ugarietan izen bera agertzen da. Egoera bera dago XVIII. mendeko Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Baquiola [N, TO]
Baquiola (barrio de), Arrancudiaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Baquiola (la casa de) [Baquiola (barrio de)], Arrancudiaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Baquiola (la torre de) [Olalde (barrio de)], Arrancudiaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Vaquiola (la caseria de), Arrancudiaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Vaquiola (la torre vieja de), Arrancudiaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Baquiola_Uieja (la torre de) [Olalde (barrio de)], Arrancudiaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola_Zarra (la casa de) [Baquiola (barrio de)], Arrancudiaga, a.1796,
FogVizcayaMs.

Baquiola [N, NO]
Baquiola (ynquilino) (M(a)r(ti)n de) [Gutialo (varrio de)], Zaratamo, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola escribano (Juan Sierra de), Miraballes, a.1704, FogVizcayaMs.
Baquiola escribano (Juan de Sierra), Ceberio, a.1798, FogVizcayaMs.

Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVII. mende hasieratik lekukoak daude:

Baina Bakeola ere agertzen da inguru horren deitura bezala:

Beraz, bi izen ditugu, biak garaikideak, Bakeola eta Bakiola. Bietan bigarren elementua argia da, ola izena, baina aurrekoa ezberdina da, batean izan liteke bake izena eta bestean Bakio herri izenarekin lotura bilatu beharko genuke. Azken toponimo honen etimologiaz aipu laburra dago Alfonso Irigoienen Las lenguas de los vizcainos lanean:

Bakio se registra como Bachio en § 15 [Bachio, 1093, CSM, 281], del antropónimo latino Baccius, cfr. CIL, XI, 2620, Schulze, p. 423. Existe además con suf. -ano la cofradía de Baquijano en Yurreta, cfr. Fog. de 1704, pop. Baki[dž]a.

Bilakabidea alde bietatik gerta zitekeen, Bakeola > Bakiola ala Bakiola > Bakeola. Beharbada lehena zailagoa litzateke XVI. menderako izatea eta bestearen kasuan, herri etimologiak ongi azalduko luke aldaketa, bake hitza ezaguna delako. Bi aukeretatik bakarra onartzeko beharrezkoa litzateke lekuko zaharragoak izatea, XVI. mendekoak edo aurrekoetakoak.

Barbaran toponimoa

 Barbaran da Amurrioko erreka-zuloa, sakana. Lekuko zaharrik ez dago, baina toponimoa, egun dagoen bezala, analiza daiteke. Lehenagoko aldaketak izan badira, ziurrenik etimologia aldatu beharko litzateke, osorik edo zatiz.
Toponimoak bi elementu lituzke, oinarrian Barba antroponimoa eta bukaeran haran izena. Toponimoaren kokapena bat dator emandako etimologiarekin, behintzat, azken elementua, haran, beheko lekuetan izan ohi dela, sakanetan, esaterako.
Antroponimoa ez da ezezaguna euskal lurretan eta toponimo eratorriak ere badira, hemen aztertutako Barbaena eta Barbasagasti toponimoak bezala.
Hala ere, ezin da baztertu oinarrian Barbara emakumezko aldaera izatea, Barbara + haran? Orduan haplologia gertatuko zen, antroponimoaren azken silaba eta haran izenaren hasiera elkartzean batuko ziren. Antroponimo horrek aztarrena utzi du euskal toponimian, Barbaraetxe toponimoan esaterako. Antroponimo honen bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukotza handia da:

Barba antroponimoa, aldiz, galdurik zegoen XVI. mendetik, lekukorik ez da aurkitu mende horretan. Beraz, antroponimo honen erabilera Barbararena baino lehenago galdu zen.

Akeuri toponimoa

 Akeuri da Zeanuriko toponimo bat, baserria eta dorretxea izendatzeko. Gainera, Akeurizarra izeneko baserria ere bada. XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Aqueuri [N, TO]
Aqueuri (el molino de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.
Aqueuri (el molino de) [Asterria (varrio de)], Ceanuri, a.1745, FogVizcayaMs.
Aqueuri (la casa de) [Asterria (varrio de)], Ceanuri, a.1745, FogVizcayaMs.
Aqueuri (la torre de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.
Aqueuri_Torre (la casa de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1704, FogVizcayaMs.
Aqueuri_Zarra (la casa de) [Asterria (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenak, XVII. mendearen hasierakoak, daude Dokuklik web-gunean, deitura bihurturik, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta guztiak familia berekoak dira:

Toponimoak, beraz, gutxienez 400 urte iraun du aldaketarik gabe eta bi elementu ditu, bukaerakoa argia da, huri izena delako. Hasierakoa zailagoa da, ake- hori ezezaguna da, baina beharbada aldaketa zahar baten ondorengoa da, euskal hitz zahar batzuetan bukaerako dardarkaria galdu ohi da, adibidez, ezagunak da hamar zenbaki izenarekin sortutako hamabi, hamahiru... Bilakabide hori toponimo honetan gertatu bada, egitura litzateke ake- 'aker' + huri. Gogoan hartzekoa da Bizkaiko beste toponimo bat, aipatutako liburuan lekuko batzuk dituena, Akesolo:

Aquesolo [N, TO]
Aquesolo (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Aquesolo (la casa de) [Oba_de_Abajo (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Aquesolo (la cassa de) [Oar (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.

Dirudienez, honetarako eman ohi den azalpena da, aker + solo, beraz, bilakabide bera hitz berarekin genuke Bizkaian. Dena den, bitxia da aker + huri bezalako elkarketa, normalean PI + huri egitura izan ohi delako, Otxanduri toponimoan bezala. Aker izan liteke baten izengoitia? Dena den, ez da ahaztekoa lurralde berean dagoen Basauri herri izena.

Santruman toponimoa

 Santruman da Elorrioko baseliza bat, badu beste izen bat, San Urbano:

Honetaz gain, Elorrioko beste toponimo batek izen bera du, baina izen lehenetsia Pagatzabenta da eta bere bigarren izena Santruman:

Toponimoaren lekuko zaharrik ez badago ere, analisi errazekoa da jakinik Santruman eta San Urbano izen bera direla. Kontuan izanik euskal izena, hasierako *Sant Urban hagionimoa izango zen, santu izena; ondoren bi aldaketa gertatu ziren, batetik b-n > m-b asimilazioa, euskaraz ezaguna eta azkenik, dardarkariaren metatesia.
Munduaren beste aldean, Kolonbian, bada oso toponimo antzekoa, Páramo de Santurbán. Bizkaiko toponimoetatik bereizten da bi aldaketagatik, gorago aipatuak.

Kristobaregaña toponimoa

 Arabako toponimo zahar honen lekuko bakarra dago, XVI. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

CRISTOBAREGAÑA, 1548, término de la mojonera de Elburgo.

Toponimo zaharra bada ere, gardena da, hiru elementu ditu, bukaeran artikulua, aurrerago gain izena eta azkenik, interesgarriena oinarria da, Kristobare antroponimoa dagoelako:

Kristobare
Cristóbal (gaztelania), Christophe (frantsesa)

Greziar jatorriko Christophoros ('Kristo daramana') izenetik. Kondairak dioenez, Kristobalek jaun indartsu baten zerbitzari izan nahi zuen. Erromako enperadorea eta deabrua zerbitzatu ondoren jendea ibaian zehar garraiatzen ibili zen, Jainkoa zerbitzatu nahiz. Azkenean Jesus bera agertu zitzaion, haur itxuran, eta hau ere ugaldean zehar garraiatu. Honi zor zaio izena. Gidarien patroia da. Santuaren eguna ekainaren 10ean da. Aldaerak: Kostobare, Kostobaro eta Kristobal.

Hau da Kristobal ezagunagoaren aldaera, Kristobalsoro toponimokoa, adibidez. Kristobare aldaeraraino heltzeko bi urrats beharrezkoak genituzke, Kristobal izenetik abiatuz: Kristobal > *Kristobale > Kristobare. Dirudienez, ez da jaso EODAren orrian Kristobareren lekuko zaharrik baina aztergai izan denaren toponimoak erakusten du XVI. mendean edo lehenago Kristobare izan zela, lekuko toponimikoa bada ere.

Kristobalsoro toponimoa

 Arabako toponimo honen lekuko bakarra dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

CRISTOBALSORO, término de la mojonera de Alzania.

Lekuko hori XX. mendearen erdialdekoa izan daiteke baina, hala ere, erabat gardena da, bi elementuak aldaketarik gabe daudelako, alde batetik Kristobal antroponimoa eta bestetik, soro izen arrunta. Kristobal antroponimo gizonezkoa ezaguna da eta toponimian aztarrena utzi du, Kristobaletxea toponimoa esaterako. Kostobal toponimoaren sarreran informaizo gehiago antroponimo honetaz.

Atxintxardi toponimoa

 Ataungo toponimoen artean Atxintxardi dago:

Atxintxardi
Atxintxardi: (= pedrezuelas).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aralar
    Erreferentzia: 25. karp. 398. zk. 10347 erreg.

Toponimo honek antz handia du Atxingardi toponimoarekin, blog honetan aztertua. Bere egituran *atxingarri hitza eta -di atzizkia genituzke, aipatutako sarreran Atxingarri toponimoa ere azaltzen da. Atxintxardi toponimoan -di atzizkia genuke eta oinarrian *atxintxar hitza, Orotariko Euskal Hiztegian ez dagoena, baina bai nahiko antzekoa den hartxinga izena:

hartxinga.
1. "Pizarra (V-gip)" A Apend.
2. (V-gip ap. Iz ArOñ ), artxiña (V-gip ap. Iz ArOñ ).
" Artxínga bat: pedregal de piedra menuda" Iz ArOñ. " Artxínga, artxíña: piedra menuda y suelta. [...]. Artxingia, artxiñia, id. Artxínga-lurra: la tierra con piedrecillas, id. la tierra mezclada con piedrecillas" Ib..

Beharbada hitza garai batean *artxintxar zen eta hasierakoa harri hitzaren eratorpen aldaera litzateke, hartxinga hitzean bezala.

Atxingardi eta Atxingarri toponimoak

 Ataungo toponimian bi dira Atxingardi duten toponimoak:

Atxingardi
Atxingardi: (= pedrezuelas). En su suelo hay muchas pedrezuelas, arri hashar da atxingarrak.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 060. zk. 3358 erreg.

Atxingardiguena
Atxingardi guena: (= el termino superior de cascajal de pedrezuelas).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 065. zk. 3364 erreg.

Azkenik, Ataunen bertan Atxingarrizulo toponimoa ere bada:

Atxingarrizulo
Atxingarri zulo: (= hondonada de pedrezuelas).
    Izaera: zuloa
    Kokalekua: Bedamburu
    Erreferentzia: 08. karp. 062. zk. 3361 erreg.

Hirurek ez dute lekuko zaharrik baina toponimoaren biltzaileak argi zeukan toponimo hauen esanahia, 'pedrezuelas'. Hitza, antza, *atxingarri izan zitekeen, azken toponimoa kontuan harturik. Atxingardi toponimoan -di atzizkia genuke, cf. Ardoi toponimoaren har- 'harri' + -doi. Orotariko Euskal Hiztegian hitz antzekoa dago, hartxinga, lekukotza oso urrikoa:

hartxinga.
1. "Pizarra (V-gip)" A Apend.
2. (V-gip ap. Iz ArOñ ), artxiña (V-gip ap. Iz ArOñ ).
" Artxínga bat: pedregal de piedra menuda" Iz ArOñ. " Artxínga, artxíña: piedra menuda y suelta. [...]. Artxingia, artxiñia, id. Artxínga-lurra: la tierra con piedrecillas, id. la tierra mezclada con piedrecillas" Ib..

Beharbada *atxingarri da hartxinga + harri, eta ondoren dardarkari disimilazioa gertatu zen. Dena den, hartxinga hitzaren oinarrian har- dago, harri hitzaren eratorpen aldaera eta, beraz, *atxingarri hitzean harri bi aldiz izango genuke.

Zaldibizkar toponimoa

 Zaldibizkar da Mendatako baserri bat. Izendegi ofizialeko lekukoak XVIII. menderaino heltzen dira: Zaldivizcar (1704, 1796), Zaldibizcar (1798)... Geroko lekukoak berdintsuak dira eta ez dute informazio gehigarririk.
Toponimoa deitura ere bada eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVII. mendearen erdialdetik lekukoak badira:

Toponimoa aldatu gabe agertzen da eta, dirudienez, horixe litzateke jatorrizko izena. Hala bazen, bi elementu izango zituen, zaldi eta bizkar, biak izen arruntak. Toponimoaren interpretazioa zailagoa izan daiteke, zaldi baten bizkarraren antza zeukan baserri aldeko lekua? Bestela, zaldiak biltzen ziren mendi bateko bizkarra zegoen han? Bizkar, gorputz atala da baina toponimian ezezaguna ez da, horrelakoa da Peterbizkar toponimoa.

Olagizongoa toponimoa

 Olagizongoa zen Eibarko etxe bat, egun desagertua. Izendegi ofizialean ez dago lekuko zaharrik baina izena argia da erabat eta, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, etimologia arazo gabea da. Toponimoaren bukaeran artikulua eta -ko atzizkia dago, etxe izenetan ohikoa baina genitiboa askoz erabiliagoa da. Oinarriko hitza olagizon hitz elkartua da:

olagizon.
(V, G, AN; Lar, VP 69r, H (+ -lh-)) Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg .
Ferrón. "Herrero, en las herrerías grandes olagizona, en las de tienda errementaria " Lar. " Olagizonak eta errementariak, prakatxu zarrak eta begiak gorriak (V-och)" A (con algunas variantes, tbn. en Iz ArOñ 102 y EZBB II 78).
[..]

Toponimoak zaharra izan behar du, olagizonen garaia aspaldian itzali zelako. Burdinolen garaiko hitzak toponimiara igaro zirenen artekoa dugu Eibarko hau eta gehiago badira, Txipitzallekoa toponimoa bezala.

Angaliturri toponimoa

 Angaliturri da Ataungo bi toponimoren oinarria:

Angalliturribekoa
Angaliturri beekoa: (= Andragal iturri del término inferior).
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Inzarzu-Insusti
    Erreferentzia: 24. karp. 178. zk. 9694 erreg.

Angalliturrierreka
Angaliturri erreka: (= regata de Andragal iturri). 1758 “Andragallaiturri”.
    Izaera: erreka
    Kokalekua: Inzarzu-Insusti
    Erreferentzia: 24. karp. 177. zk. 9693 erreg.

Angaliturri izenaz gain, beste elementuak dira, beheko eta artikulua eta erreka izena, baina interesgarriena, zalantzarik gabe Angaliturriren oinarrian dago. Azken elementua iturri da eta hasierakoa erabat iluna litzateke ez bagenu XVIII. mendeko lekukoa, toponimoa guztiz argitzen duena, Andragallaiturri (1758), hau da, Andragalla iturri. Andragalla izen elkartua litzateke, horrelakoak ez dira gutxi euskal antroponimian, Andramiliamadura toponimoan Andramilia antroponimo emakumezkoa dago, hau da, andra + Milia. Andragallaren bigarren izena Galla litzateke. Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta ez da lekukorik aurkitu. Horrek esan nahiko luke azken bost mendeetan erabili ez dela. Hala ere, Galla izeneko emakume ospetsu bat dago Gipuzkoako historian eta San Juan de la Peñako kartularioan hainbat aldiz agertzen da, bigarren liburuan. Aurkitutako lekukoak XI. mendearen erdialdekoak dira. Lehena 96. agirikoa, 1048. urtean:

Ego humillima Galga de Ipuçcha servorum Domini ultima ancilla...

Hurrengoa 117. agirian, 1055. urtekoa:

Ego quidem senior Garcia Açenariz et dona Gayla... [...] tradidi dona Gailla de anime Enneco Garziaiz...

Eta azkena, 175. agirian, 1056-1064. urteen artekoa:

Et ego Blasquita, filia de domna Galga et de senior Garcia Azenarez...

Antroponimoak hiru grafia izan zituen, Galga, Gayla eta Gailla, eta horrek erakusten digu alboko palatala bat zegoela, hau da, egun Galla bezala idatziko genukeena. Jakina, Oñatiko toponimoaren Andragalla ez da ziurrenik agirietakoa, baina antroponimoaren lekukotzak argi uzten du erabilera urrikoa izan zela. Beraz, toponimoaren sorrera data ez dago XI. mendetik oso urrun eta Erdi Arokoa izan zelako ziurtasun ia erabatekoa izan dezakegu.

Zapataobia toponimoa

 Arrasateko toponimo honen lekuko bakarra dugu, XV. mendekoa eta ikus daiteke Arrasateko toponimia liburuan, 246. or.:

Toponimoa argia da eta hiru elementu ditu, bukaeran artikulua, aurrerago hobi hitza eta oinarrian zapata izena, hitz bera aztergaia izan zen Zapata, zapatari eta zapataritegi hitzak aztertzeko sarreran. Bertan 1475. urteko lekuko bat eman genuen, Zapataritegi toponimoaren barruan baina Arrasateko toponimoan hitza ez dago beste hitz eratorri baten barruan. Bide batez, blog honetako hobi gehienetan, Ansobi toponimoan bezala, 'hilobi' adiera dago, baina honetan, eta Pisaobia toponimoan ere 'zulo' adiera izango luke.

Urrakaenea toponimoa

 Urrakaenea zen Errenteriako etxe bat, bi lekuko ezagutzen zaizkio, XIX. mendearen hasieran, urte berekoak:

1819     Urracaenia
1819     Urracanea

Ikus daitekeenez, toponimoaren bukaera ez zen finkoa, baina elementuak argiak dira, bukaeran genitiboa eta artikulua daude eta oinarrian Urraka antroponimo emakumezkoa:

Urraka
Urraca (gaztelania), Urraque (frantsesa), Urraca (ingelesa)
Erdi Aroan asko erabili zen izena. Nafarroako erregina bat baino gehiago deitu ziren honela. Besteak beste, Antso Gartzeitz erregearen ama aipa daiteke (IX. m.), zein larri zauriturik zegoela ebakuntza eginez erdi baitzen. 991. urtean aurkitu dugu lehen aldiz, Nafarroako Apardozen (Urraka Enecones). 

Antroponimo honen bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta bildutako lekukotza interesgarria da, bilaketa 1500-1700 urte artekoa izan da baina lekukoak 1513-1579 urte artean daude, geroztiko ez da biltzen eta, beraz, XVI. menderako antroponimoaren bizitasuna txikia zen eta mende horretan itzali zen:

Datu hauetaz konfiantza osoa bagenu, toponimoa XVI. mendekoa edo aurrekoa litzateke, baina badakigu hutsune handiak daudela eliz artxibo hauetan. Hala ere, badirudi Erdi Aroa bukatu ondoren antroponimo honen erabilera ere bukatu zen. Beraz, ziurtasun erabatekoa izan ez arren, toponimoaren sorrera aspaldikoa izango zen, beharbada aipatutako mendean edo lehenago.

Unzaliturri toponimoa

 Arabako toponimo honen lekuko bakarra dago, XVIII. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

UNZALITURRI, 1768, heredad en Ciriano.

Lekuko bakarra bada ere, analizatzeko aukera dago, bi elementuz osaturik dago, azkena iturri izen arrunta da eta oinarrian Untzalu antroponimoa litzateke. Dirudienez, bukaerako bokala galdu zuen, beharbada ui bokal soilduz. Baina beste aukera bat dago, Untzalea toponimoaren sarreran Gonzal antroponimoa bazela aipatu dugu, Untzaluren erdal kideetako bat. Agian euskaraz ere erabili zen bien arteko aldaera bat, *Untzal antroponimoa. Izen horretatik ez litzateke inolako aldaketarik beharko.
Laburtuz, toponimo honetan, iturri izen arruntaz gain, antroponimo bat izango zen, dela Untzalu dela beste bat, honen aldaera bat.

Otsazulo, Otsazuloeta eta Otsazulueta toponimoak

 Otsazulo da Bergarako erreka-zuloa, sakana.  Otsazuloeta da Errenteriako baserri bat, Otzazuloeta (1857), Otsazulueta (1992). Gipuzkoako Partzuergo Nagusiko erreka ere bada, baita ere Gabiriako aurkintza bat eta Mutiloako aurkintza bat. Errenteriako udalaren web gunean Otsazuloeta toponimoaren informazioa dago eta lekukotza XVIII. mendean hasten da:

1714     Ozazuloeta
1728     Ozazulueta
1786     Otzazuloeta

Otsazulueta, aldiz, Oiartzungo erreka-zuloa, sakana da eta Legazpiko tontor bat.
Toponimoak nahiko gardenak dira, toponimo hauen oinarrietan otsozulo hitz elkartua dagoelako:

1. otsazulo.
Guarida de lobos.
Orduan sasi, sastraka, otsazulo eta sugeen kabiak baizik etzan. Arr Bearg 288 (ap. DRA).
2. Trampa para lobos.
31 irudia. Gibijo-ko (Kuartango, Araba) otsozuloa. JMB ELG 47.

Hitz honek bi elementu ditu, otso eta zulo eta, toponimoetan behintzat otsazulo aldaera dago. Toponimoen banaketari dagokionez, guztiak Gipuzkoakoak dira, beste lurraldeetan litekeena da beste hitz bat erabiltzea.
Azkenik, Errenteriako toponimoak lekukotza zaharrena du, txistukarietan nabarmena da asimilazioa gertatua zela: ts-z > tz-z. Lekuko hauek, gainera, hitz elkartuaren agerpen zaharrenak dira, Orotariko Euskal Hiztegikoa XIX. mendearen bukaera delako, ia bi mende beranduagokoa.

Amunuri toponimoak

 Bi dira Amunuri toponimoak, bata Araban eta bestea Bizkaian. Arabako eskualdea den Aiarako Amunuri toponimoaren lekuko bakarra F. de Barrenengoaren Onomástica de la Tierra de Ayala bilketa lanetik hartua da, 305. or.:

AMUNIRI.—Heredad.—Véase AMUNURI y AMUÑIRI en Costera.
AMUÑERI.-En «Ayala’ko toki-ixenak», «Euzkadi» cit.—Var. de AMUNIRI.
Opellora - Costera (Barrenengoa, 1989: 325):
AMUNURI.—Heredad.—Véase AMUNIRI y AMUÑERI en Llanteno.
AMUÑIRI.—Heredad.—Var. de AMUNURI.
AMUÑURI.—Heredad.—Var. de AMUNURI.

Arabako Amunuri toponimoaren bilaketa egin da beste liburu batzuetan, ondorio zuzenik lortu gabe: Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan ez dago Amunuri edo antzekorik. González Salazar-en Cuadernos de toponimia 8 Toponimia menor de Ayala izenburuko liburuan ez dago aipatutako herrietan Amunuri edo bere aldaera izan daitekeenik.
Beraz, iturri bakarra aztergai izanik, han agertutako datuak baino ezingo dira erabili. F. de Barrenengoak, itxuraz, aldaera jatortzat Amunuri hartzen du, beste guztiak aldaerak izango zirelako. Kontuan hartu behar dugu Lanteno eta Opellora herri mugakideak dira, eta horregatik gerta liteke toponimo bakarra izanda ere, bi herritan hedatzea. Aldaerak ugariak badira ere, Amuniri, Amunuri, Amuñeri, Amuñiri eta Amuñuri, bi forma nagusitara bildu ahal dira, Amunuri eta Amuñuri, beste guztiak hauen aldaerak, deformazioak, izango liratekeelako. Bizkaiko Amunuri aurkeztu eta gero, analisi etimologikoan sakondu bezain laster, Amunuri edo Amuñuri bi aldaeren onargarritasuna erakutsiko da.
Bizkaiko Amunuri da Gamiz-Fikako baserria. Arabakoak ez bezala, baditu lekuko ugariak eta zaharrak, Erdi Arokoak, hain zuzen. Garai hartako lekukoetan bi aldaera badaude, Amunuri eta Amunori. Lehenaren lekukoak bi liburutan aurki daitezke, zaharrena dago Colección Documental del Archivo Histórico Municipal de Bilbao (1300-1473) liburuaren 89. agirian, 1462. urtekoan, Lope de Amunnuri. Baina lekuko askoz gehiago daude Repartimientos y Foguera-Vecindario de Bilbao (1464-1492) liburuan,  1. agirian, 1464. urtekoan, 29. or., Lope Martines de Amunury [...] Lope de Amunury. Hurrengo biak, agiri beraren 93. or., Martin Saes d’Amunury, çapatero, [...] Martin d’Amunury, su fijo. Azken biak 2. agirian, 1470. urte ondoren, 129. or., Lope Martines d’Amunury [...] Muger e herederos de Lope d’Amunury, su fijo.
Amunoriren lekukoak beste liburu batean daude, Archivo General de Simancas. Registro General del Sello. Vizcaya (1487) liburuaren bi agiritan, 545. agirian, 1487. urtekoan agertzen dira Lope Saes de Amunori, Pedro de Amunori eta Maria Sanches de Amunor (sic). Azken lekukoa dago 570. agirian, 1487. urtekoan, Lope Saes de Amunori, f137, 
Bide batez, liburuaren aurkibide onomastikoaren lekukoak Amonuri bezala agertu dira, baina aldaera hau ez da liburuko inongo agiritan agertu, baizik eta Amunori. Amunori aldaera azaltzeko, kontuan izanik Amunuri garaikidea eta gerokoa, u-u > u-o disimilazioa aipatu beharra dago.
Bi aldaeren arteko lehian lehena nagusitu zen, jatorrizko aldaera, hain zuzen. Aipatu beharra dago Amunori aldaera iturri bakar batean baino ez dela aurkitu.) Izan ere, Erdi Aroko geroztik ez da berriz Amonuri-ren lekukorik aurkitu.
XVII. eta XVIII. mendeetako lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan, Amunuri, Amunudi eta Amunui aldaerak daudela:

Amunuri [N, TO]
Amunuri (la casa de) [Gamiz (en la anteiglesia de)], Munguia (anteiglesia de) (villa de), a.1796, FogVizcayaMs.
Amunuri (la caseria de) [Gamiz (casas auezindadas a)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Amunuri (la caseria de) [Munguia (casas avecindadas a la villa de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.
Amunuri (la cassa de), Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.

Amunudi [N, NO]
Amunudi (Juan de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.
Amunudi (M(art)in de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.

Amunui [N, NO]
Amunui (Dom(ing)o de) [Aransolo_Azecoa (la caseria de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.
Amunui (Fran(cis)co de) [Larracoa (la caseria de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.)

Amunuri formaren bi toponimoen azterketa etimologikoa egiteko orduan, oso erraz igartzen da oinarria izan zitekeen antroponimoa, Amuna, Erdi Aroan Amunna eta Amuna bezala agertu ohi dena, eta orohar, lehenengo aldaera Euskal Herriko kanpoko testuetan, eta bestea Euskal Herrikoetan. Izen honen etimologia aspaldikoa da, Mitxelenak eman baitzuen bere Apellidos vascos liburuan (s.v. 44. Amunna):

Amunna n. pr. (vasc. amona, amuna 'abuela'): top. Ammunola hacia 1150 (BRSVAP, V. 425); ap. Amunabarro, Amunategui. Antrop. Amuna Sanz (Leire, 1097 y 1177), Amuna Eneconiz (ib., 1177), ambos en Luchaire, Amunna mora (CSM 214, 1074), etc.; y. también la Vida de Sancta Oria de Berceo. Como el vasc. aitona (cf. Bonuspater CSM 114, 1038, Bonipatri ib. 100, 1030), está formado con el adjetivo on 'bueno'.

Amunuri toponimoez, bietan aldaerak ditugu Amuna + huri egitura erabat aplikatzea ez dela erakusten dutenak, Arabako kasuan sudurkari sabaikaria dutenak eta Bizkaikoan Amonuri aldaera zaharra. Horrela izanik, Arabakoan, oinarria Amuna izan zitekeen edo Amunna. Arabako toponimoaren aldaera sabaikariduna azaltzeko hainbat azalbide bilatu ahal dira, beharbada arkaismoa da, jakinik Aiarako eskualdean erdararen eremua nahiko zaharra dela. Bi hizkuntz komunitate bizi baziren, toponimoak bikotea izan zezakeen, erdaldunek Amuñuri, euskaldunek Amunuri. Gerora, bikoiztasun horri gure egunetara helduko zen, nahiz eta aspaldian inguru hartan hizkuntza bakarra izan. Baina hori ez litzateke azalpen bakarra. Amunaren ondoren Amuña bazen, euskal eremuan aldaera hori adierazkorra izan zitekeen, hipokoristikoa. Baina toponimoan bi aldaerak bizi izan ziren bat gailendu gabe. Azkenik, n/ñ bikotearen adibide gehiago badaude, behintzat bat gehiago Derendano toponimo zaharra behin baino gehiagotan Derendaño bezala ageri izan da, inolako arrazoirik gabe, kontuan hartuz jatorria *Terentiano zaharra izan daitekeela.
Beraz, Amuñuri aldaera arkaismo ezaugarria izan liteke. Gamiz-Fikako Amunuri, aldiz, diferentea da. Mitxelenak adierazi bezala, antroponimoaren jatorria euskarazko amuna, amona izenean duenez, gerta liteke *Amona aldaera PI bihurtzea. Eta *Amonuri bezalakoa sortu ondoren, bokal metatesia gertatu eta Amunori aldaera sortu zen. Edo, besterik gabe, Amunuri > Amunori aldaera ezohikoa sortu zen, bizitza laburra izan zuena.

Pisaobia toponimoa

 Arrasateko toponimo zahar hau ez omen da gure egunetaraino heldu, baina lau mendetan iraun zuen, zaharrena XIV. mende bukaerakoa dela, bildutako lekukoak daude Arrasateko toponimia liburuan, 237. or.:

Toponimoan hiru elementu daude, azkena artikulua, aurrerago hobi hitza eta oinarrian pixa hitza. Bide batez, Orotariko Euskal Hiztegian hitz eratorri bat dago, Arrasateko toponimoaren sinonimoa izan daitekeena:

PIXA-ZULO.
Hoyo donde se recoge la orina.
Beien atzean erreka txiki bat jarri bear da, bere kasa edo bere gisa, pixa pixa-zulora joateko. Oñatibia Baserria 23.

Orotariko Euskal Hiztegiko pixa hitzaren lekuko zaharrena Voltoireren liburukoa da, 1620. urte ingurukoa eta Arrasateko toponimoarena 1384. urtekoa da, beraz, hitz honen lekukotza bi mende t'erdi aurreratu ahal da.

Zorroztarrieta toponimoa

 Bizkaiko Zeberioko aurkintza honen egungo lekukoa dugu, Zorroztarrieta:

Donostiako toponimo batek elementu berberak ditu, Zorrotzarrieta toponimoak hain zuzen. Alde batetik zorroztarri hitz elkartua dago eta ondoren -eta atzizkia dago. Bizkaiko Zorrostarriaga toponimoan ere zorroztarri erabili zuten, Gipuzkoako toponimoan ez bezala.

Baso-lan hitza

 Hitz elkartu hau agertzen da Ataungo toponimia sailean Zubitxakarra toponimoaren sarreran:

Zubitxakarra
Zuitxakarra o Alargunsooko zubie: (= el puente pequeño, mediano). (=el puente de Alargun soro). 1700 “hacer el puente de Alargunsoro”. 1713 “vasalan y Manufactura q´ ha hecho en el puente y vado del arroyo de Alargunsoro”. 1779 “24rs…al dho Goikoechea por los dros del Capitulado y diseño que hizo para la ejecución del puente de Piedra del vado de Zubichacarreta”.
    Izaera: zubia
    Kokalekua: Otamots zearra
    Erreferentzia: 02. karp. 002. zk. 307 erreg.

Lekuko zaharrena 1700. urtekoa da, baina sarrera honetarako interesa hurrengoan dago, 1713. urteko vasalan hitzean, baso-lan hitzaren sarreran aldaera hori ere bada:

BASO-LAN (G-to, AN-larr; basalan V, G, AN) Ref.: A ( basalan, basolan ); Asp Leiz2 ( zurra ) .
Trabajo que se realiza en el monte. "Yten da en data 36 reales de vellón pagados por el jornal de 6 oficiales carpinteros que se ocuparon en el derribo y corte de pie de la referida partida de material de madero y basalan, esto es de poner en estado para su conducción" (1770; Libro de Cuentas de Fábrica, fol. 136v; Archivo Parroquial de Lasarte) " Basalan (Vc, G, AN, Añ), 1.º desbaste de árboles cortados en la selva. 2.º confeción de carbón" A (pero no lo encontramos en Añ). " Basolana bezelakorik ez da yendea zurratzeko " Asp Leiz2. 

Orotariko Euskal Hiztegiko zaharrena mende berekoa da, baina ia 60 urte gerokoa, 1770. urtekoa delako, horretan ere basalan agertzen da, hitz elkartu zaharra zelako. Egun, hitz elkartu berreraikia erabiltzen da, baso hitza aldatu gabe.

Padargan toponimoa

 Padargan da Urkabustaizko aurkintza bat. Izendegi ofizialeko lekukoetan bi aldaera daude, Padargan eta Padorgan. XIX. mendeko lekuko zaharrena Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan ere bada:

PADARGAN, 1849, valle de Abecia.

Beraz, lekuko zaharrena eta hedatuena erabili da ofizialtzeko eta hori izango da analisia egiteko izena. Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran gan, gain ezagunagoaren aldaera sartaldekoa eta oinarrian padar hitza genuke:

padar.
Etim. De a. cast. frad(r)e (SHLV 476).
1. (V-arr-oroz-m-gip; Mg PAbVoc, Añ (V), Izt 59r), pader (G; Aq 589 (G)), pater ( msOch 319), fadar (V-gip), fader (Lcc, Lar Sup, Hb, H), faer (V-gip). Ref.: A (padar, pader); Garate 2.ª Cont RIEV 1933, 100; Iz ArOñ (faer, fadar).
Ermitaño. "Monje" Lcc, Lar Sup. "Ermitaño" Lcc, Añ. "Anacoreta" Añ. "Moine, religieux" H.
Nire oe, antxinako eremutar ta padarrak gogor ta iguingarrijagorik euki ez ebeena. Mg PAb 74. Katu padarra ta eiztariak. Zav Fab RIEV 1907, 536. Non da Peru padar (padarra, el solitario) koblakaria? Ag AL 30. Bauset-ko padarra. Or Mi 102. Ez dabe padarrak ur otza baño artzen. Ibarg Geroko 57. Gudari, ikasle ta padarrek berebiziko iazkera oi darabilte. Zait Plat 61. Padarra. Onaind MEOE 723 (tít.).

2. "En lides peligrosas, el lugar seguro. En los toros, el burladero. Padarretik zezenak ikusi" Etxba Eib.

Blog honetan badago hitz bera duen beste toponimo bat, Galdakaoko Padarrola. Bi toponimoak sartaldekoak dira eta, beraz, ez da harritzeko hitzaren aldaera bera erabiltzea.

Juliangoa toponimoa

 Oñatiko toponimo honen lekuko bakarra dago, XX. mendeko bigarren erdialdekoa, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburukoa:

JULIANGOA (prop.) Garibai auzoa, Oñati

Toponimoaren egitura oso argia da, bukaeran artikulua, aurrerako -ko atzizkia, batzuetan etxe izenak sortzeko erabilia, Martokoa toponimoan bezala. Azkenik, oinarrian antroponimo bat dago, Julian, erabilera luzekoa, hala azaltzen du Jean-Baptiste Orpustanek bere Prénoms et surnoms en Soule et Basse-Navarre au début du XIVe siècle lanean, 463. or.:

20. Julian, Juliana : dérivé du nom latin Julius, porté par plusieurs saints, maisons nobles et églises (en Cize notamment, Ossès) dédiées à saint Julien, nom dont dérive le féminin (une sainte Julienne tardive vers 1300 n’explique pas les emplois du XIVe siècle).

Euskal Herriko sartaldean ere erabili zen eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukoak ere ugariak dira:

Antroponimoa gaur egun ere ezaguna da, bizitza luzekoa da eta horrek esan nahi du toponimoa sortzeko aukerak mende kopurua oso handia izan duela, Erdi Arotik bertatik gaur eguneraino.

Txurisoloa toponimoa

 Txurisoloa da Gasteizko aurkintza bat. Izendegi ofizialean lekuko zaharrik ez dago. Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan toponimo hori badago, baita ere beste bat, Zaratekoa:

CHURISOLO, 1724, labrantío de Yurre. 1713, íd. de Zárate.

Toponimoek bi elementu dituzte, bukaeran solo hitza, soro hedatuagoaren aldaera eta oinarrian Txuri antroponimo hipokoristikoa dago, zuri izenondotik sortua, z- > tx- bilakaera jasan duela, hipokoristikoa egiteko. Txuriena toponimoan ere hipokoristiko bera dago. Egungo toponimoan artikulua ere bada.

Katalintxo eta Katalintxonea toponimoak

 Katalintxo da Oiartzungo etxe bat eta bide bat. Oiartzungo toponimia liburuan ere badago:

Katalintxone.
XV. mendetik gaur egun arte Katalintxo eta Katalintxone gisa dokumentatu da. Ahozko forma Katalintxo da.

XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

KATALINTXO (prop.) Palacio ballara, Oiartzun

Katalintxoenea da Donostiako baserri bat, egun desagertua. Izendegi ofizialeko lekukoetan izen bat baino gehiago daude: Catalincho, Katalintxone, Katalintxoenea...
Lekuko gehiago Donostiako toponimia lanean agertzen dira:

KATALINTXOENEA: Catalinchoene (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Catalinchoene (1844, casa, D.U.A.-C-5-I-1691-1); Katalintxoene (1989, D.U.T.B.). 64-14-7, m. I-4.

Katalintxoren lekukoak ere badira, XX. mendekoa da Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburukoa:

KATALINTXO (col.) Alza, Donostia

XIX. mendekoa da Donostiako toponimia bilketa lanekoa:

Catalincho (1864, Casa de labor, N.P.G., 38 orr.).

Donostiako toponimoarekin bukatuz, XVIII. mendearen bukaerako lekuko zahar bat dago, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Cathalinchoenea.
Dirudienez, Donostiako lekukoetan Katalintxo zein Katalintxoenearen lekukoak daude eta fenomeno bera gertatzen da Oiartzungo toponimoan, aipatutako liburuan, Katalintxo eta Katalintxone delako.
Azkenik, Errenteriako toponimoen artean Katalintxo ere bada. Etxe honen lekukotza 400 urtetan agertzen da:

1549     Cathalin
1819     Catelinchiquienea
1933     Katalincho-alde

Hiru lekuko eta hiru izen, azken bietan elementu txikigarriak daude, txiki, -txo, eta, beharbada, lehenengoan ere izan liteke <th> digrafoan egungo <tt> edo. Dena den, toponimo honek erakusten du izen batzuetan ezegonkortasuna izan dela. Hala ere, izenak ezberdinak badira ere, adierazitakoa bertsua litzateke.
Toponimo hauetan antroponimo hipokoristiko bat dago, Katalintxo, oinarrian Katalin(a) antroponimo emakumezkoa dago eta ondoren -txo atzizki txikigarria. Toponimoen banaketa geografikoa nahiko estua da, oso eremu txikian hainbeste Katalintxo agertzeak adieraziko luke garai batean hipokoristiko honek erabilera handia izan zuela.

Katalinpagoa toponimoa

 Katalinpagoa da Orozkoko pagadi bat. Izendegi ofizialean ez dago lekuko zaharrik eta, beraz, analisia egungo izenetik egingo da. Toponimoak bi elementu izango zituen, artikulua zenbatu gabe, bukaeran pago hitz arrunta eta oinarrian Katalin antroponimo emakumezkoa, Katalinaren aldaera. Katalinpozu toponimoaren sarreran informazio gehiago antroponimo honetaz.

Kataliñene toponimoa

 Kataliñene da Donostiako etxe bat. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

KATALIÑENE (prop.) Alza, Donostia

Donostiako toponimia bilketa lanean lekukoak XIX. mende erdiraino heltzen dira:

KATALIÑENEA: Catalinene (1844, casa, D.U.A.-C-5-I-1691-1), Cataliñene (1864, Casa de labor, N.P.G., 38 orr.); Kataliñene (1989, D.U.T.B.). 64-14-4, m. J-3.

XVIII. mendearen bukaerako lekuko zahar bat dago, Proyecto de erección de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Catalinaenea, Altzako etxeen artean. Testu berean beste aipu bat dago, beharbada Donostiako beste toponimo bat da, Catalinene.
Toponimoan bi elementu daude bukaeran genitiboa, eta bakar batean artikulua eta oinarrian antroponimo emakumezko bat, Katalin ala Katalina, izen bera da, baina aurreko mendeetan lehenak erabilera handiagoa izan zuen, egun ez bezala. Elantxobeko Katalinena toponimoan elementu berberak dira, nahiz eta bukaera apur bat ezberdina izan.

Katalinena toponimoa

 Bizkaiko Elantxobe herrian bazen Katalinena izeneko etxea, XVIII. mendearen bukaeran. Toponimoaren lekukoak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Catalinena [N, TO]
Catalinena (la casa de) [Elanchobe (uarrio y puerto de)], Ybarranguelua, a.1798, FogVizcayaMs.
Cathalinena (la casa de) [Elanchobe (uarrio y puerto de)], Ybarranguelua, a.1798, FogVizcayaMs.
Cattalinena (la casa de), Nachitua, a.1796, FogVizcayaMs. -/Ybarranguelua, a.1796, FogVizcayaMs.

Toponimoan hiru elementu daude, bukaeratik hasita, artikulua, genitiboa eta antroponimo bat, emakumezkoa, izan daiteke Katalin edo Katalina. Katalinpozu toponimoaren sarreran informazio gehiago antroponimo honetaz.

Zereintza toponimoa

 Zereintza da Berrizko baserri bat, Bizkaian. Izendegi ofizialaren arabera, ahoz Saintze eta Seintze da baina XVIII. mendeko lekukoetan beste bi izen agertzen dira, osoagoak, Zereinza eta Zereniza, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Cereinza [N, TO]
Zereinza (la casa de) [Berano (cofradia de)], Mallabia, a.1798, FogVizcayaMs.
Zereinza (la caseria de) [Sarria (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs., a.1796, FogVizcayaMs.
Zereinza (la caseria de) [Verano (cofradia de)], Mallavia, a.1796, FogVizcayaMs.
Zereinza (la caseria de) [Verano (valle de)], Mallabia, a.1745, FogVizcayaMs.

Cereniza [N, TO]
Zereniza (la casa de) [Berano (cofradia de)], Mallabia, a.1704, FogVizcayaMs.
Zereniza (la casa de) [Sarria (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.

Toponimoa deitura ere izan zen eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Zereinzaren lekukoak ugariak dira, XVI. mendearen erdialdetik:

Zerenizaren lekuko bakarra eskuratu da, XVI. mendearen bukaerakoa:

Bi aldaerek jatorri bera izan zuten, baina gero bereizketa gertatu zen eta ezberdintasun horren azalbide errazena da pentsatzea garai batean *Zerenitza izan zela. Gero, bokal arteko sudurkaria galdu zen, baina sudurkaritasuna ondoko bokaletan gertatu zen eta gero berriro ezarri zen, *Zerenitza > *Zerêîtza > Zereintza? Bilakera bera Abadiño toponimoan, gaztelaniazko Abadiano izenak gorde du izen zaharra, gero *Abadîô izan zen eta azkenik, euskaraz Abadiño sortu zen.
*Zerenitza izen zaharra da, sudurkariaren bilakaerak erakusten duenez, baina analisia egin daiteke, bukaeran -tza atzizki ezaguna genuke eta aurrekoa *Zereni, antroponimo bat izan daiteke. Latinez bada bat egokia, I. Kajantoren The Latin Cognomina liburuan aipatua: Serenus 261.
Erdi Aroan ere erabili zen, Albeldako kartularioak erakusten duenez: Serenus, 1. agiria, 921. urtean. Euskarazko egokitzapena izan bazen *Zereni bezalako bat sort zitekeen. Hala izan bazen toponimo ere oso zaharra izango zen, sudurkaria oraindik galdu gabea zelako.

Katalinperra toponimoa

 Katalinperra da Legutioko aurkintza bat. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XX. mende hasierakoa da, Luis de Eleizalderen Listas alfabéticas de voces toponomásticas vascas bilduman, Katalinperra. Beste izen batzuk ere agertzen dira, Catalinsolo eta Catalin sagasti, batzuk aipatzearren. Baina ziurrenik interesgarriena da Catalainperra, data gabe. Ez da ohikoa ai > i laburketa, baina lekukoak badira, hala ere, bestelakoa ere gerta zitekeen, pentsatzea Katalinperra izen laburtua zela eta izena 'zuzentzea'.
XX. mendeko beste lekuko bat dago, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

CATALIMPERRA, término de Urbina.

Toponimoan bi elementu daude, bukaeran perra hitza, Arabako toponimian hitz ohikoa, Otxandaperra toponimoan, perra hitzaren informazio gehiago sarrera horretan dago.
Oinarrian Katalin antroponimo emakumezkoa dago, Katalinaren aldaera, Katalinpozu toponimoaren sarreran informazio gehiago.
Etimologia hau zuzena da jatorrizkoa Katalinperra bada, baina oinarrian *Katalain izango balitz, etimologia aldatu beharko litzateke. Lekuko gehiago beharrezkoak dira ziurtatzeko toponimo honen jatorrizko izena.

Erroma toponimoa

 Erroma da aurkintza bat, Albiztur eta Bodania-Goiatz udalerrien artean. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XX. mende bukaerakoa da eta egun bezalakoa da. Toponimoaren interpretazioak ez du arazorik, Erroma, Italiako hiriburuaren izena delako. Ezin jakin izendapenaren arrazoia, baina aspaldiko hiriren aipamenak daude euskal toponimian, Babilonia toponimoa bezala. Behar bada Erromae antroponimoaren laburdura da, baina ezin jakin, lekuko zaharragoak beharrezkoak direlako. Jandrome toponimoaren sarreran aipatutako antroponimoa horren gaineko informazioa dago.

Katalinpozu toponimoa

 Arabako toponimo honek lekuko bakarra du eta, dirudienez, XX. mendeko lekukoa da, data gabe dagoelako eta Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua da:
CATALIMPOZU, término de Barrundia.
-
Lekuko zaharrik ez badu ere, toponimoa oso argia da eta dituen bi elementuak asmatzeko errazak dira, bukaeran pozu dago, putzu hitzaren aldaera bat eta oinarrian Katalin antroponimo emakumezkoa, Katalinaren aldaera. Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Katalinen lekukoak daude XVI. mendearen erdialdetik:

Katalinaren lekukotza handiagoa da, XVI. mendearen hasieratik lekukoak oso ugariak dira:

Antroponimo honen jatorriaz informazio aberatsa dago A. Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan:

Julianategi toponimoa

 Julianategi da Donostiako baserri bat. Lekuko bat dago XX. mendeko bigarren erdialdekoa, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburukoa:

JULIANATEGI (transf. en colonia infantil) Ibaeta, Donostia

Baina lekuko gehienak eta asko zaharragoak daude Donostiako toponimia bilketa lanean:

JULIANATEGI: Julianategui (1773, D.U.A.-D-16-1990-1), Julianategui (1818-1824, casería, D.U.A.-C-5-II-1715-4), Julianategui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Julianategui (1842, O.P.A., H-574, nº 633), Julianategui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Julianátegui (40) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Julianátegui (1864, Casa de labor, N.P.G., 67 orr.), Julianategui (1933, E.B.S.S., 21 orr.), Julianategui (1963, caserío, H.SS., 240 orr.); Juliandegi, Juliandei (1989, D.U.T.B.). 64-13-1, m. E-3.

Toponimoak ez du zailtasunik, bukaeran -tegi atzizkia eta oinarrian Juliana antroponimo emakumezkoa. Herri berean Julianaenia toponimoa zegoen, antroponimo bera duela. Julianaren lekuko antroponimoak daude aipatutako toponimo horren sarreran.

Julianenea eta Julianaenia toponimoak

 Julianenea zen Errenteriako etxe bat, bi lekuko ezagutzen zaizkio, biak urte berekoak, XVIII. mende bukaeran:

1779     Juliananecoa
1779     Julianenea

Bigarren lekukoan bi aukera daude, Julian eta Juliana antroponimoak, baina besteak egitura argiagoa du eta emakumezkoaren alde egiten du. Beste elementuak genitiboa eta artikulua dira.
Errenteriako mugan Donostia dago eta han zegoen aztergai den beste toponimoa, Julianaenia, XIX. mendeko lekuko bakar batez ezaguna, Donostiako toponimia bilketan lanean aurkitua:

Julianaenia (1860, D.U.A.-D-7-1-P.).

Lekuko bakarra bada ere, egitura oso argia du eta Errenteriako toponimoaren elementu berberak ditu, nahiz eta azalez ezberdintasun batzuk izan.
Julianaren erabilera arrunta izan da azken mendeetan eta toponimo hauek sortuko ziren garaian lekuko ez gutxi daude, bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen hasieratik lekukoak jasorik daude:

Maiorako atxa toponimoa

 Maiorako atxa da Muxikako tontor bat. Izendegi ofizialeko lekuk zaharrenak XX. mende bukaerakoak dira eta ez da aldaketarik: maiorako atxa (1986, 1999)... Toponimoaren analisiak izen bakarra du eta argia dago azken elementua atx dela, haitz izenaren aldaera sartaldekoa, eta artikulua. Lehen elementuan, -ko atzizkiaz gain, Maiora antroponimoa genuke, beharbada *Maiorako antroponimo hipokoristikoa dago. Beste aukera litzateke hurbil *Maiora toponimoa izatea. Maiora antroponimo emakumezko honetaz, Maioregi toponimoaren sarreran informazio gehiago dago.

San Jurgi toponimoak

 San Jurgi hagionimo zaharra bi toponimotan gutxienez gorde da, biak Gipuzkoan, San Jurgi baserria, Arrasaten. Lekukoak XIX. mendearen erdialdetik hasten dira:

sanjurji (1857)
sanjurji (1989)  
sanjurji (1992)

Lekuko gehiago daude Arrasateko toponimia liburuan, 203.-204. or.:

Beste San Jurgi da Oñatikoa, hau ere baserria. Lekuko zaharrenetan erdal izena du:

sant gorge (1507-1514)
san jorge (1768-1862)
jorge (san) (1845-1850)

Hala ere, azken bi lekukoen garaian bazerabilten beste izen bat, egungoaren berdina:

sanjurgui (1857)
sanjurgui (1857-1864)
sanjurji (1989)

Bi toponimoak, beharbada antzinan, eliz eraikinak izango ziren eta gero baserri bihurtu ziren. Toponimoetan bi elementu daude, san 'done' eta Jurgi antroponimoa. Egitura bera dago Sanjurdi toponimoan, baina antroponimoa apur bat aldaturik dago. Aipagarria da bietan san agertzea eta ez done, beharbada garai berriagokoak direlako.