Zurko toponimoa

Zurko izeneko baserria bada Oiartzunen. Herri honetako toponimoak aztertzen dituen liburuan, Oiartzungo toponimia izenekoan informazio gehiago bada, 325. or.:

Zurko. Baserria.
Iturriozko baserria, 1499. urteaz geroztik dokumentatzen da.

Beraz, toponimo hori zaharra da, 500 urte baino gehiago dituelako. Baina lekuko zaharragorik bada, nahiz eta urte gutxi izan merezi du hona ekartzea. Documentación medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. III. 1320-1520 liburuko 47. agirian, 1490. urtean bada Joan de Çurco izeneko gizona.
Lekuko gehiago badira Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuan. Hasteko, 1. agirian 1499. urtean, 45. orr.:

El canpo que tiene entre el camino que va de la casa
del vicario a Çurco e Mendivill, toma lo suyo Çurco e
lo suyo Miguell de Arvide e lo suyo Liçarraga La Mayor e lo suyo Johango de Liçarraga, estimaron tierras de tresientos pies.
[...]
E Çurco, la casa, estimaron en dos millares pequennos

Bi orrialde ondoren, 47. orr.:

El mançanal e la tierra que tiene entre esta tierra de
canpo e el mançanal e la tierra de Aranhederra, entre
el camino que va de Çurco al rrío...
[...]
La tierra e mançanal qu’es entre Mendivill e Aristegui
e las tierras de Lope Sanches de Lecuona e Çurco
e el rrío...

Liburu berean beste hainbat lekuko badira, baina hauekin nahikoa da analisia egiteko.
Toponimoa ez bada aldatu, analisia egiteko Zurko baino ez dago. Jakinik baserria dela, oinarrian antroponimo bat izan liteke, hala ere, ez da horrelakorik ezagutzen. Baina antroponimian ez izateak ez du esan nahi inoiz izan ez denik. Euskal antroponimiaren lekukotza oso txikia da Erdi Aroaren hasierako mendeetan, adibidez.
Toponimo honetan antroponimoa bada, izengoitia izan liteke, eta hau egin liteke euskal hiztegiko elementuak hartuz. Badirudi azken zatia -ko atzizkia dela eta hasierakoa, zuhur izan liteke: zuhur + -ko > *zuhurko > *zurko. Hasperena galdu ondoren bi bokalen fusioa gertatu eta *zurko sortuko zen. Beharbada izengoitia sortu zenerako hasperena galdua zen: zur + -ko > zurko. Edonola ere, bietan elementu berberak erabiliak izan dira, ezberdintasun bakarra, izengoitiaren sorrera data.
Laburbilduz, Zurko toponimoa azaltzeko *zurko izengoitiaren izaera berreskuratu dugu, agirietan inoiz agertu gabe, baina toponimoari esker ezaguna.

Bikendi antroponimoaz, laburpena

Azken asteetan blog honetan argia ikusi duten antroponimoetatik bat nabarmendu da, Bikendi, ahaztu gabe jatorri berekoak diren beste bi izen, Bizentxo eta Mitxintxo.
Hona hemen aztertutako toponimoak ordena alfabetikoan jarriak:
1. Bikendaran toponimoa. Bikendi antroponimoa eta haran izena.
2. Bizentxoenea toponimoa. Bilduma honetako gainontzeko toponimo gehienek ez bezala, izen honek Bizentxo antroponimo izango luke oinarrian, latin berantiarreko edo erromantzezko izena.
3. Donebikendi toponimoa. Hasierako done hitzak salatzen duen bezala, Erdi Aroan sorturiko toponimoa litzateke eta zerrenda honetako beste toponimo gehienak bezala, arabarra.
4. Donikendi toponimoa, Donebikendi toponimoaren sorrera bera du, baina honetan denboraren joanak toponimoa laburtu zuen.
5. Mikendi toponimoa, Bikendi antroponimotik sortua.
6. Mikindain toponimoa. Oinarrirako bi aukera daude, Vicentius latina edo Bikendi euskalduna.
7. Mitxintxola toponimoa. Toponimo honek Vincentius latinaren aldaera berankor bat erabiliko zuen, eta horrek lotuko luke Bizentxoenea toponimoarekin.
8. Pikandiain toponimoa. Oinarrian zalantzarako lekua bada, Vincentius latina ala Erdi Aroko Bikendi euskalduna? Bigarren zatirako ere aukerak badira, -ain aitzizkia ala gain izena?
9. Samikendi toponimoa. Donebikendi eta Donikendi toponimoetan santutasuna adierazteko done zuten bitartean, Samikendi izenean san erabiliko zuten.

Amata toponimoa

Lekuko bakar baten bidez ezagutzen dugu Arabako toponimo hau, G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburukoan, hain zuzen:

AMATA, 1708, fuente en Aspuru.

Toponimo honi hobekien egokitzen zaion hitza antroponimo bat litzateke, emakumezkoa, Amata izena, latin jatorrikoa.
Euskal Herrian lekuko bat ere bada, Archivo General de Navarra (1234-1253) II. Comptos y Cartularios Reales liburuan jasoa, Lapurdiko Basusarriko herriko Amata de Larrer, 34. agirian, 1249. urtean.
Amata antroponimoa, beste antroponimo asko bezala, toponimo bihurtu zen, ziurrenik Erdi Aroan.

Ajapurtia toponimoa

Arabako toponimo honen informazio guztia Erdi Aroaren bukaerako testu batean dago. Archivo Municipal de Salvatierra-Agurain. Tomo IV (1501-1521). Apéndice 1259-1469 izeneko liburuan bada toponimo honen aipu bakarra, 69. agirian, 1512. urtekoa dena:

... digendo que, estando la dicha abadesa, monjas y combento del dicho monasterio de Barria en posesion vel quasi de usar y exercer por si y por otros en su nombre la juridizion civil y criminal del lugar de Lacha fasta la hera e capana que es a la parte de Ajapurtia y del barrio del monasterio fasta el arroyo de Gasteluguche...

Toponimo hau iluna da, baina badaude bi azalpen toponimo honen etimologian sakontzeko inportanteak. Hasteko, <j> honen atzean dagoen ahoskapena ezagutzeko, interesgarria da Axarte, Trebiñuko konderriko herria, erdaraz Ajarte dena. Toponimo honetaz eginiko azterketan hasierako zatia hatx 'haitz' litzateke. Normalean erdaran <ch> digrafoa erabilia izango zen, baina badira sartaldeko hainbat toponimo erabilera horrekin bat ez datozenak, Axarte bezala.
Toponimoaren lehenengo elementua argiturik geratu bada, azkenekoa iluna da, <u> bat agertu beharko lukeen lekuan <i> delako. Bokal "egokia" ezarriz, *Axapurtua bezalako bat izango genuke, hau da, hatx 'haitz' + apurtu + -a, esanahi oso argikoa.
Bokal diferentzia hori azaltzeko, idazkekan edo irakurketan akatsik gertatu ez bada, disimilazioa genuke, u-u > u-i aldaketa. Ez da batere ohikoa, baina hala gertatu zitzaion toponimo honi.

Andramuño toponimoa

Andramuño izeneko tontorra bada Albizturren, Gipuzkoan. Lekuko zaharrik ez badu ere, analisi errazekoa da.
Bi elementu lituzke: andra- 'andre' eta muino. Hala ere, zalantza egon liteke azken izenarekin, alde batetik muino izena bada, baina Munio antroponimoa ere ezaguna da.
Blog honetan hainbat antroponimo aztertuak izan dira, izen elkartuak, andre + PI egituraz osatuak, hala nola, Andran(t)sa, Andransakorta, Andransamendi eta Andransolo toponimoetan agertzen dena. Gehiago badira, Auria-rekin Andrauriakorta toponimoa, Gota-rekin, Andraotoleta toponimoa. Legundia izenarekin Andrelendia antroponimoa. Gehiago badira, Andre antroponimoaz, laburpena sarreran blog honetan aztertuak.
Izen elkartu hauetan argi ikusten da bigarren elementuetako antroponimoak emakume izenak direla, hau da, erdaretatik mailegatuetan -o gizonezkoekin eta -a emakumezkoekin erabili ohi da, eta horrela, agertzen diren antroponimoetan -a bukaera bada: Antsa, Auria, Gota... Guztiek bete dute, eta hori jakinik Andramuño toponimoaren bigarren elementua antroponimoa balitz Munia agertu beharko zuen, beraz, *Andramuña izan beharko luke. Hala ez denez, toponimo honen bigarren elementua munio izen arrunta bada. Ahaztu gabe toponimoa tontorra izanik, normala da muino izena izatea.

Mitxintxola toponimoa

Pasaiako toponimoen artean bada Mitxintxola izeneko tontorra. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoaren analisia erraz egin liteke, euskal antroponimia ezagututa. Toponimoak bi elementu lituzke, Mitxintxo antroponimoa eta ola hitz ezaguna.
Mitxintxo izena Mitxelenak aipatu zuen Nombres vascos de persona izeneko lanean, Bikendi antroponimoaz ari zenean:

... El dim. Bixintxo (en Guip. Bixintxo o Mixintxo), nombre de una fiesta, aparece ya en Noelac 222: Iaun Doni Vichintcho / Martir eta apphizpicu.

Izan ere, Mitxintxo eta Bikendi loturik daude, bien jatorria Vicentius latin izenean dagoelako. Bizentxoenea toponimoari eskainitako sarreran gertatutako aldaketak azaldu ditugu. Aipatzeko geratzen da hasierako herskariaren aldaketa, asimilazio baten ondorioa delako: b-n > m-n. Aldaketa bera gertatu da Bikendi antroponimoaren toponimo eratorri batzuetan, Mikendi eta Mikindain toponimoetan, hain zuzen.

 Eguneraketa (20-11-13):
Toponimoaren azterketa egin orduko, egungo lekukorik baino ez zen erabili, baina badago liburu bat Pasaiako toponimoak aztertzen dituena. Tartean, Mitxintxola toponimoaren lekuko zaharrak badira, Pasaiako toponimia liburuko 141. eta 142. orrialdeetan:

Lekukoak ikusi eta bigarren silabako sudurkaria ez da agertzen oraintsu arte, eta horrek esan nahi du toponimoaren oinarria ezin izan liteke Bitxintxo/Mitxintxo antroponimoa. Beharbada izen honek eragina izan zuen toponimoa aldatzerakoan? Ezin ziurtasunik izan, baina, dirudienez, azkenean aldaera sudurkariduna izan da nagusi bihurtu dena.

Aldorra toponimoa

Errigoitiko toponimoa da Aldorra, tontor bat, hain zuzen.
Toponimoan aldaketarik gertatu ez bada, erraz analizatzekoa litzateke, aldor hitza eta -a artikulua.
Baina, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, hauxe litzateke aldor izena:

aldor.
1. (V ap. A ; Lar?H).
"Tronco hecho carbón" Lar. "(Vc) carbón hecho de tronco de árbol" A.
2. "(V-arr-och), centro de árbol, de donde parten las ramas" A.
Zer biotzaren izurri, / legortearen suarri! / Zer aldorraren lergarri! '¡Qué puñal al tronco del árbol!' . Gand Elorri 96.
3. "(V-ple), ramas principales" A.
4. "(V-ger), pedazos grandes del tronco del árbol" A.

Esanahi guztiek zuhaitza dute oinarri, zehatzago, zuhaitz baten zatiren bat. Esanahi horiek ez dira ongi egokitzen tontor bat izendatzeko eta orduan, beste azalbide bat beharrezkoa litzateke.
Tontor bat izanik, egokiagoa izan liteke alda- 'alde' + gogor + -a bezalako egitura. Hasierako toponimoa *Aldagogorra izan liteke eta gero, mendeak igaro eta hitz barruko bokalarteko herskariak galdu ziren, beharbada haplologiak lagundurik, toponimoaren -gogo- soilduko zen eta gero, geratzen zen azken herskaria ere galduko zen. Aldorra izan baino lehenago *Aldaorra bezalakoa geratuko zen eta orduan ao > o bokal bilkura ere soilduko zen. Dena den, aipatutako guztia hipotetikoa da. Beharbada, toponimoaren lekuko zaharrak eskuratuz, proposatutako analisia sendoturik geratuko litzateke. Hala ere, hemen eskainitako azalbideak ez du inolako oztoporik eta esanahia ere egokia izan liteke tontor baterako.

Bizentxoenea toponimoa

Toponimo honek 150 urteko dokumentazioa utzi du, XIX. mendearen erdialdetik. Eskuratutako lekuko guztiak hartu dira Donostiako toponimia izeneko lanetik:

*BIZENTXOENEA: Bisenchone/ Bisinsenea (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Vicenchoéne (67) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Vicenchoene (1864, Casa de labor, N.P.G., 70 orr.), Visunchene (1885, caserío, D.U.A.-D-9-II-1960-6); Bizentxone (1989, D.U.T.B.). 64-6-7, M. I-2.

Toponimoa, ziurrenik etxe bat edo baserri bat, antroponimo batez osaturik izango zen, ondoren ohikoak diren -(r)en + -a, jabegoa adierazteko erabiliak euskal oikonimian. Antroponimoa Bizentxo izango zen, Vincentius latinaren ondorengoa eta, beraz, Bikendi izenaren jatorri berekoa. Ezberdintasun nabarmenak daude, hala ere: bigarren silaban latinaren belare zaharra oso aldatu da Bizentxo izenean eta antzekoa gertatu da azken silaban, Bikendi izenean herskari horzkaria gorde da, ahostun bihurtua baina Bizentxo izenean aldaketa gertatu da. Horrek esan nahi du azken izen honen sorrera berankorragoa dela eta ziurrenik erromantze baten bitartez sartua izango zen euskal antroponimian. Bikendi, aldiz, latinetik euskarara sartu zen, zuzenean, eta oso garai goiztiarrean.
Mitxelenaren Nombres vascos de persona izeneko lanean Bikendirekin batera Bixintxo ere agertzen da:

El dim. Bixintxo (en Guip. Bixintxo o Mixintxo), nombre de una fiesta, aparece ya en Noelac 222: Iaun Doni Vichintcho / Martir eta apphizpicu.

Bizentxo izenetik Bixintxo izenerako aldaketak gutxi dira, i-e > i-i bokal asimilazioa eta z > x, beharbada txikitasuna adierazteko.

Aldarra toponimoa

Koronabirusak eragindako geldialdia eta gero, berriro euskal onomastikaren kontuekin. Aldarra izeneko toponimoa bazen, zehatzago Gernika-Lumoko baserri bat, egun desagertua. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa erraz analiza liteke, kontuan hartuz aldaketa larririk gertatu ez bazaio. Hala izan bada, aldar hitza ederki egokituko zen, ahaztu gabe -a artikulua.
Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, hitza sartaldekoa izan zen, testuetan gutxitan agertzen bada ere:

aldar.
1. (V), aldaar (V-m-gip), aldaer (V-gip), aldeer (V-gip). Ref.: A (aldar, aldaar); Iz ArOñ (aldaar).
(Adj.). "(V), cosa ladeada" A. "Aldaar (V-gip): 1.º inseguro, ladeado, alicaído. 2.º en declive" A. "Camino inclinado como para volcarse el carro" Iz ArOñ. "Aldáar xaok, se dice de una piedra que no se ha colocado en la posición debida según el cordel" Ib. "Aldáer, aldéer dao, está inclinado (un camino, una piedra, un palo. etc.)" Ib.
" Aldar [...] (V-arr-oroz-m), lugar costanero, estéril" A.
2. (V-gip ap. Elexp Berg ).
(Sust.). "Caída, desnivel [...]. Azpixak aldar puxka bat pe badauka ta orregatik gelditzen da kili-kolo maixa " Elexp Berg. .

Beraz, toponimoak adieraziko zuen baserria zegoeneko lurraren ezaugarri nabarmen batez, aldapan zegoela. Horri esker, aldar hitzaren lekuko urriei beste bat gehitzekoa litzateke, Aldarra toponimoa.