Unamuntzaga toponimoa

 Unamuntzaga da Etxebarriko biztanle-entitatea eta baserria, Bizkaian. XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Unamunzaga [N, TO]
Unamunsaga (bereda de), Echevarria (San_Andres de), a.1796, FogVizcayaMs.
Unamunsaga (la casa de) [Unamunsaga (bereda de)], Echevarria (San_Andres de), a.1796, FogVizcayaMs.
Unamunsaga (la casa nueba de), Echauarria (San_Andres de), a.1799, FogVizcayaMs.
Unamunssaga (la cassa de), Marquina_Echauarria, a.1704, FogVizcayaMs.
Vnamunsaga (la caseria de), San_Andres de Echevarria, a.1745, FogVizcayaMs.

Lehenagokoak dira Dokuklik web-gunean lekukoak, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVII. mendetik jaso dira:

Mitxelenak, bere Apellidos vascos liburuan toponimoa aipatzen du,baina ez du erabat azaltzen:

Mitxelenak proposatutako etimologia zuzentzat hartuz, Unamunoren barruan bi hitz daude, unain eta muino. Azken hau eratorpenean mu(i)na- aldaera hartuko zuen, Muñagorri toponimoan bezala, baina Unamuntzaga ezberdina da, azken bokala galdu duelako. Hori gertatu ohi da hiru silaba edo gehiago duten hitzetan, horrela, itsaso izenetik itsas- aldaera sortzen da, itsasgizon hitza egiteko. Beraz, unamun- aldaera ezohikoa sortu zen, eta ondoren bi atzizki gehitu ziren, -tza eta -aga. Hauxe da toponimo honek duen berezitasuna, hitz elkartua sortzean hitz bat bezala hartua izan zen toponimo eratorriak egiteko.

Ortu hitza

 Leintz haraneko toponimo batean dago ortu hitzaren lekuko oso zahar bat, XV. mende hasierako agiri batean Leintz haraneko mugarriztatze batekoa, 1406. urtekoa, 1622. urteko kopia batean jasoa, 2. or.:

E dende fueron a la casa de Juan de Arana e pusieron otro mojón de piedra con su testigo en un cerrillo que es allí, entre la dicha casa de Juan de Arana, entre el dicho mojón puesto antes de éste, e dijeron que el lugar llamaban "Bengo-ortua".

Toponimoak bi elementu izango zituen, lehenengoa behe izenondoaren superlatiboa da, hau da behe + -en + -ko. Azkena ortu izena, beste eskualde batzuen baratz(e) izenaren sinonimoa:

[...]
Onom.: Fortun de ortusarri. (1353) Arzam 376.
[...]

Ikus daitekeenez, ortu izenaren aurreneko lekukoa 1353. urtekoa da eta mende baten ondorengoa da Leintz haranekoa, 1406. urtekoa.

Arlata toponimoa

 Leintz haraneko toponimo honen lekuko oso zahar bat dago 1406. urteko agiri batean, Leintz haraneko mugarriztatze batekoa, 1406. urtekoa, 1622. urteko kopia batean jasoa, 3. or:

E de ahy pasaron al arroyo e fueron al camino que suben de Aguirre Ascaeta, en el local que está en el cerro que llaman "Arlata", ateniéndose al camino, e pusieron un mojón de piedra con su testigo. E sobre la dicha Arlata, más ay[u]so, facia Aguirre, do pusieron otro mojón de piedra con su testigo cabe el dicho camino, e de ellos decían que llamaban al dicho lugar "Alatica".

Toponimoan hitz arrunt bat dago, arlata izena, hain zuzen:

arlata.
(V; Lar), erlata. Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg.
"Latas, es voz Bascongada, lata, latea, y significa las tablas toscas y delgadas que sirven para formar el tejado. A la primera que está inmediata al ala del tejado se llama arlatea, arlata, y a las demás lata, latea" Lar. "Alar, alares, piezas de madera gruesas que se colocan en la base del tejado" A. "Arlata bat, arlatia, arlataak, la tabla gruesa que sirve para el borde del tejado. Erlata, erlatia, idem" Iz ArOñ. "Teilatu ertzetako lata, alde batetik lodiagoa dena teilari eusteko" Elexp Berg. Cf. GoiBur 232 (1824): "arlatas, 72 codos lineales". v. lata.

Orotariko Euskal Hiztegian dagoen aurreneko lekukoa Larramendiren hiztegikoa da, beraz, Leintz haraneko lekukoak 340 urte inguru aurreratuko luke arlataren agerpena.

Masukariola toponimoa

 Masukariola da Legazpiko baserri baten izena. Ziurrenik lekuko zaharrena da 1483. urteko Segura eta inguruko herrixketako mugarriztaze batekoa da: Machín de Masucariola.
Horrek eramango luke toponimo honen aurreneko lekukoa XIV. mendearen bukaeraraino. Bide batez, lekukoak erakusten du toponimo aldatu gabea dela azken 600 urteetan.
Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran ola izena toponimian oso ugaria, baina oinarrikoa askoz urriagoa da, mazukari izena delako:

mazukari.
1. (V-arr-oroz-m ap. A; Mg PAb 134 Zubiau Burd 108), maxukari (Lar Cor 68), masukari (GoiBur), maisukari (GoiBur).
"Cuatro o cinco dentellones [...] en el huso de la gabia [...] maxukariak <-ais->" Lar Cor 68. "Palos como de un pie de largo que se fijan al mazo (gabi-ardatz) de las ferrerías" A. "Dentellones del eje de levas que acccionan sobre los brazos de los fuelles o bien en el extremo del mango del mazo" Zubiau Burd 108. "Tacos de madera incrustados en el huso para dar impulso al movimento del mazo" GoiBur 271. "4 maisucarias de madera" (1726). Ib. 271 (aparece también masucaria, y una vez maisucabia, tal vez producto de cruce con kabi).

1.1
"Unos arcos de hierro incrustados en el huso, que pisaban y bajaban la tabla superior del fuelle para dar aire" GoiBur 271. "6 maisucarias de fierro" (1726). Ib. 271.

2. "(V-m), macero" A. Cf. Juan Martines de Masucari (Legazpia, 1324; ASJU 1992 (3), 816); cf. tbn. las ferrerias que son en Legazpia massuqueras (1290; ib. 815).

Lekuko zaharrena XIV. mendekoa da, Legazpiko toponimoaren garaikidea, baina bada lekuko zaharrago bat, XIII. mendekoa, masuquera hitz eratorriarekin. Beharbada hitz hori eta masukariola sinonimoak dira, bata erdarazkoa, masuquera, eta bestea euskarazkoa, masukariola.

Intsusadi toponimoa

 Intsusadi da Gipuzkoako herri batzuetako toponimoa. Anoetan aurkintza bat da, Elgoibar eta Mendaro arteko aurkintza ere bada. Idiazabalen erreka bat da eta, azkenik, Hernanin baserria.
Toponimo hauetan bildutako lekuko zaharrenak Elgoibarkoak izan daitezke, XV. mende erdialdeko bi lekuko daude 1452. urteko agiri batean, Ubitarteko lur-neurketan, 30. or.:

Ytten, el sel de Ynsusadi, que es avaxo de otro sel de Olaso, por sel de ymbierno, que deve haver e a de largura desde el moxón de piedra que está puesto en medio del dicho sel faz a los exidos comunes otro tanto como el dicho sel de Yguistegui.

Azken lekukoa, 34. or.:

Ytten, el sel de Ynsusadi por sel de ymbierno, que deve haver e ha de largura desde el moxón de piedra que está puesto en medio del dicho sel a todas partes al derredor faz a los exidos comunes conzejales sesenta baras de las suso dichas. Así que son de un cavo a otro cient e veinte baras.

Toponimoan hitz bat dago, bi elementuz osatua, azkena -di atzizkia da eta oinarrikoa intxusa landare izena da. Hitz horren lehenengo agerpena Larramendiren hiztegikoa da, 1745. urtekoa. Elgoibarko toponimo honek ia hiru mende aurreratuko luke eta, gainera, *intsusadi hitz eratorriaren lekukotza emango luke, oraingoz, bakarra.

Estolda hitza

 Estolda hitzaren hiru lekuko daude Elgoibar aldeko 1452. urteko agiri batean, Ubitarteko apeoan, 28. or.:

Ytten, en valle de Hermua el suelo del mollino de Juan Garzía de Muguruza, que es ateniente al arroyo maior de Hermua, con la estolda del dicho molino.

Ytten, en somo del dicho molino un pedazo de tierra que sollía tener e poseer el dicho Juan Garzía de Muguruza e los dueños de la casa de Unastegui, que ha por linderos: por devaxo las calzes del dicho molino de Juan Garzía, e por la parte de suso e por la una costanera el sendero servidumbre que va desde la dicha estolda del dicho molino arriva a la pieza de tierras de Unastegui, que es enzima, e por la otra costanera de faz el molino de Arísttegui tierras e exidos comunes del dicho conzexo.

Ytten, otro pedazo de tierra en el dicho lugar devaxo del dicho mollino que sollía tenet e poseer los dichos dueños de la casa de Unastegui, que ha por linderos: por devaxo el arroyo maior que desciende por el valle de Hermua, e por de suso tierras conzejales por do van los mojones de piedra por entre medias, e por la una costanera el dicho camino servidumbre que va desde la estolda del dicho mollino arriva, e por la ottra costanera tierras de la casa de Yvarra.

Beste euskal hitz batzuekin gertatzen den bezala, hauek agertzen dira erdarazko testuetan azalpenik eman gabe, hitz horien esanahia denek ezagutzen zutelako. Sarrera honetako hitza da estolda:

estolda.
(V-arr-m ap. A).
"1.º alcantarilla, caño en que se vierte y se le da salida a la escoria del hierro en las ferrerías. 2.º alcantarilla bajo los caminos" A. "Canal situado bajo la antepara, para salida de aguas" GoiBur 250. "De la parte de la antepara y estolda" (1752). Ib. 250.
Aga-arrija. Ziarzulua. Estolda-aldia. (En una lista de aparatos y piezas de ferrería). Mg PAb 134. Udalak eutsinda dagozan estolda, ur-zikin-odi, abere-iltoki, azoka ta onen antzeko enparau uri-ardurak. "Alcantarillado". ForuAB 155.

Orotariko Euskal Hiztegian dauden lekuko zaharrenak XVIII. mendekoak dira, beraz, lekuko hauek hiru mende aurreratzen dute hitz honen agerpena.

Eskutarisoro toponimoa

 Elgoibarko toponimo zahar hau Erdi Aroaren lekuko baten bitartez heldu zaigu, 1452. urteko agiri batean dago, Ubitarteko apeoan, 26. or.:

Yten, en el lugar que dizen Escutarisoro, cerca de Amesti, un pedazo de tierra con diez e siete nogales e castanos que sollía tener e poseer Juan de Marigorta, que ha por linderos: por la costanera de faz Azcárate tierras del dicho Juan de Marigorta Olaondoguibel, e por la otra costanera e por de yuso tierras conzexales, e por de suso el camino público que va de Yrazavaleta arriva.

Toponimoa gardena da, bi elementuz osaturik dago, azkena soro ezaguna da eta hasierakoa ezkutari izena:

Onom.: Arnaut Sanz d'Ahcxa, dicho Ezcutari. (1366) Arzam 236.

Ikus daitekeenez, ezkutari izenaren lehenengo lekukoa XIV. mendekoa da, ia mende bat lehenagokoa. Hala ere, Elgoibarkoa lekuko zaharrenen artean dago eta, dakigunez, hauxe litzateke ezkutari hitzarekin sortatuko lehenengo toponimoa eta, beharbada, bakarra.

Olaide toponimoa

 Elgoibar inguruko toponimo hau lekuko oso zahar baten bitartez ezaguna da, Erdi Aroaren bukaerakoa. Lekuko hori 1452. urteko agiri batean dago, Ubitarteko apeoan, 14. or.:

Ytten, en Zelataheder un pedazo de tierra que sollía tener Juan Ybanes de Sarasua e Sancho de Urquieta, que ha por linderos: por devaxo el camino de Olaide, e por de suso el robeldad de los dichos Juan Ybanes e Sancho de Urquieta, e por las dos constaneras tierras conçegales.

Toponimoak ondoren du azalpenaren zati bat, camino delako. Beraz, bigarren elementua hori litzateke, bide. Hasierakoa ez da aldatu eta ola izen arrunta da, toponimian oso ugaria.
Toponimoa sortu ondoren aldaketa bat gertatu zen, bokalarteko herskari ezpainkaria galdu zelako. Bilakaera honen adibideak ez dira gutxi eta Elgoibarko toponimo honek berresten du aldaketa horren maiztasuna.

Zelataeder toponimoa

 Elgoibar aldeko toponimo zahar hau lekuko baten bitartez ezaguna da, 1452. urteko agirian batean dago, Ubitarteko apeoan, 14. or.:

Ytten, en Zelataheder un pedazo de tierra que sollía tener Juan Ybanes de Sarasua e Sancho de Urquieta, que ha por linderos: por devaxo el camino de Olaide, e por de suso el robeldad de los dichos Juan Ybanes e Sancho de Urquieta, e por las dos constaneras tierras conçegales.

Toponimoa gardena da, bi elementuak aldatu gabe daude, testuko <h> horrek ez zuen islapenik izango ahoskatzean, beharbada bi bokalak bereizteko jarri zuten. Izen batez eta izenondo batez osaturik dago, zelata izena, Zelataun toponimoan ere dagoena eta eder izenondoa. Zelataren lehenengo lekukoa, Landucciren hiztegikoa da, 1562. urtekoa. Beraz, Elgoibarko toponimoak 110 urtetan aurreratuko litzateke hitz honen aurreneko lekukoa.

Aizpizkar toponimoa

 Aizpizkar da Elgoibarko kale baten izena. Lekuko bat oso zaharra dago 1452. urteko agiri batean, Ubitarteko apeoan, Azpizcar aldaera duela, 7. or.:

Primeramente, en el lugar llamado Azpizcar, apegado al arroyo de Zaturio, de partes de la dicha Villamaior, una pieza de tierra que sollía labrar e poseer Martín Pérez de Arezmendi. Lo qual a por linderos: de la una costanera la tierra e manzanal de Unzeta e por de suso tierras del dicho conzejo e por devaxo el arroyo de Zaturio.

Ezberdintasun bakarra dago bi lekukoen artean, hasierako silabari dagokiona. Beharbada toponimoa berreraiki zen, Azpizkar zaharretik Aizpizkar berrira, barruan dituen bi elementuak argiago erakusteko. Bi dira toponimo hau osatzen dituen izenak, haitz eta bizkar, txistukari ondoan egoteagatik hasierako herskari ezpainkaria ahoskabetu da. Haitz, aldiz, lekuko zaharrenean diptongoa galdu zen, ohi den bezala. Horrela, Gipuzkoan bertan Azkoitia eta Azpeitia herri izenak daude, az- hasiera hori haitz zaharraren aldaera dela.

Valderiz toponimoa

 Valderiz da Oiongo erreka-zuloa, sakana. Bi lekuko zahar daude Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan, XVIII. mendekoak:

BALDERIZ, 1780, labrantío de Labraza.
VALDORIZ, 1750, monte de Labraza.

Litekeena da toponimo bera izatea eta ziurrenik bigarrenean akatsa gertatuko zen, kontuan izanik 1780. urteko lekukoa eta gaur egungoa. Gainera, ez da erraz ikusten o > e bilakaera ustezko hori. Lekuko gehiago agertuz gero ziurtasun handiagoa izango zen.
Toponimoa erdarazkoa da, nahiz eta barruan euskal bilakaerak jasan duen elementu bat izan. Toponimoak hiru elementu ditu, val-, valle izenaren eratorpen aldaera, de preposizioa eta Eritz antroponimoa. Egitura berdina Valdepaderna toponimoan dagoena, aldatu dena antroponimoa da.
Analisia zuzena bada, euskal antroponimo bat izan zen erdal toponimo baten elementua. Baina hori ez da batere harrigarria, oso erraza da antroponimoak hizkuntza batetik bestera mugitzea, euskal toponimo askotan erdal jatorriko antroponimo ugari daude eta, gutxiagotan, euskal eremutik hurbil euskal antroponimoak ere agertzen dira eta Valderiz toponimoa beste adibide bat litzateke.

Villacardel toponimoa

 Villacardel da Arabako bi herritan dagoen toponimoa. Laguardian bizkarra, hegia eta erreka da. Lezan, aldiz, aurkintza bat da.
Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa nahiko gardena da, Erdi Aroko euskal antroponimia ezaguturik.
Toponimoa erdaraz osaturik dago eta bi elementu daude, villa erromantzezko izena, Villafrade eta Villacobe toponimoetan dagoena eta Kardel, Erdi Aroan antroponimoa izandakoa, Gardele aldaera euskaraz erabili zen, Euskaltzaindiaren EODA datu basetegiaren web orrian adierazten den bezala:

Erdi Aroko izena, Arabako Gardelegi eta Nafarroako Gardelain toponimoen oinarrian dagoena. Otsagabian (Nafarroa) 1072an Gardele Acenarz genuen eta Orontzen (Nafarroa), urte berean, don Gardele. Erromantzeko aldaera Cardiel da (Kardiel Belasconis, Uskartze, N, XI. m.).

Villacobe toponimoa

 Villacobe da Gaubeako aurkintza bat. Hiru lekuko gehiago aurkitu dira Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

VILLACABE, término de Barrio.
VILLACOBE, 1692, labrantío en Barrio.
VILLACOBI, 1722, el anterior.

Hiru lekuko dira eta hirurak ezberdin, zaharrena egungoa bezalakoa da, XVIII. mendekoan bukaerako bokala /i/ da eta Villacabe, kakografia ez bada, asimilazio baten ondorengoa da.
Toponimoak bi elementu ditu, Villafrade toponimoan bezala, hasieran villa, egun 'hiribildu', lehen 'hiri', 'huri' sartaldean. Bukaeran Jacobe antroponimoa, euskaraz normalean Jakue bezala egokitua. Izen hau, beste asko bezala, eliza kristauaren eraginez zabaldu zen eta toponimo batzuen oinarria da, Doñakua toponimoa bezala.
Villacobe toponimoak bokalarteko belarea gorde du, ez dago aldaera ahostuna, ohikoagoa erromantzez. Bitxikeria bat, Sabino Aranak Jagoba eman zuen, euskal tradizioko Jakue kontuan hartu gabe.

Villafrade toponimoa

 Villafrade da Bernedoko aurkintza bat. Beste lekukorik ez da jaso, baina dagoen lekukoarekin, zaharra ez bada ere, etimologia proposa daiteke.
Toponimoa erdaraz sortu zen, erromantzez, eta bi elementuz osaturik dago, hasierakoa villa hitz ezaguna, 'hiribildu', lehenago hiri edo huri, sartaldean, erabili ohi zen, Tellauri toponimoan bezala. Beste elementua antroponimo bat da, Frade, Erdi Aroan ezaguna eta izen horretaz informazioa dago Ana Isabel Boullónen Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII) liburuan, s.v. Frade:

Erdi Aroko bilakaeraren erakuslea da bokalarteko horzkaria, ahostuna delako, latinean ahoskabea zelako.

Semezarrena toponimoa

 Semezarrena da Irungo baserri baten izena. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

SEMEZARREN (2 viv.) (col.), Landetxa etxadia (Ventas)

Aurreko mendeko lekuko bat dago, zehazki, 1864 urte inguruko Nomenclátor de la provincia de Guipúzcoa liburuaren 667. orrialdean: Semezarrena.
Lekuko zaharrena XVII. mende hasierakoa da, 1625. urte inguruan idatzi zelako Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburua eta Irungo etxeen artean Semezarrena aipatu zuen.
Toponimoak hiru elementu ditu, bukaeran -(r)en + -a, ohikoak etxe izenetan eta hasieran Semezar antroponimoa, sarrera horretan lekuko bat aipatu genuen Semezar de Agirre, Hondarribi aldekoa eta, beraz, Irun herriaren ingurukoa. Semezar izena seme eta zahar hitzez osaturik dago eta badirudi inguru horretan ez zela ezezaguna.

Apartegi toponimoak

 Apartegi da Asparrenako alor bat. XX. mendeko lekuko bat dago, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

APARTEGUI, término de Zalduendo.

Bizkaian ere izan zen Apartegi izeneko etxea, Mallabian. XVIII. mendearen lekuko bat dago Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Apartegui [N, TO]
Apartegui (la casa de) [Goytana (cofradia de)], Mallabia, a.1704, FogVizcayaMs.

Lehenagokoak dira Dokuklik web-gunean lekukoak, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendearen bukaeratik jaso dira:

Beste lekuko bat dago, lehenagokoa, Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuko Ochoa Ruis de Apertegui, 1520. urtean, 267. agirian.
Lekuko gutxi badira ere, bilakaera bat gertatu da toponimo honetan Apertegi zaharretik Apartegi berriagora. Horrek deuseztuko luke apar + -tegi etimologia, arazorik gabekoa ez balitz lekuko zaharrengatik. Hala ere, Apertegi toponimoak azalbide erraza du jakinik aspaldian izan zela Aper antroponimoa, latin jatorrikoa. Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan azalpena eman zuen:

65. —Aper, Apre, *Apri pr.; Apre Sancho (in villa Ulibarrilior, Al., CSM 48, 952; y. le(g)or, 404), Aprez Lequentize (ib., in Lekete, es decir Lehete, Al), Vincenti Apriz (CSM 50, 956, AL), Sancio Haperrez de Torriziella (Valb. 30, 1064). Ap. Aperain, Aperribay, Apraiz. Caro Baroja (Mat., 89-91) lo señala como epónimo de las poblaciones alavesas Aperregui y Apricano, pero este último nombre podría explicarse también a partir de *Africanu(m) (cf. Piel, «Nomes de possessores latino-cristâos», 24). Apre (Apri) debemos considerarlo como el genitivo de Aper o Aprius: el genitivo pervive en nombres personales hispánicos durante la Edad Media (v. J. Bastardas Parera, Particularidades sintácticas del latín medieval (Cartularios españoles de los siglos VIII al XI), 31 n.) y parece haber sido el origen de una gran parte de los nombres vascos de persona (v. p. ej. 158 y 161 b).

Aldaketa azaltzeko, sartaldean ezaguna da eR > aR bilakaera, hainbat hitzetan gertatu dena, barri : berri, garri : gerri... Joera hori toponimian ere gertatuko zen. Asparrenako toponimoak beharbada joera horren beste adibide bat izan daiteke, baina lekukorik ez dago hori erakusteko eta, beraz, Arabako toponimoarena zalantzazkoa da. Beharbada azalpena beste bat izan daiteke, apar izena badelako.

Kapanaga eta Kapanaza toponimoak

 Kapanaga zen Mañariko toponimo bat, egun toponimo eratorrien bitartez ezaguna da: Kapanagabekoa, Kapanagaerdikoa eta Kapanagagoikoa baserriak eta erreka bat, Kapanagako errekea.
XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Capanaga [N, TO]
Capanaga (la casa de), Arrazola, a.1704, FogVizcayaMs.
Capanaga_Beazcoa (la casa de), Mañaria, a.1799 [Fogvizc/-]
Capanaga_Ueazcoa (la casa de), Mañaria, a.1704, FogVizcayaMs.
Capanaga_Vecoa (la caseria de), Mañaria, a.1796, FogVizcayaMs.
Capanaga_de_Medio (la casa de), Mañaria, a.1704, FogVizcayaMs.
Capanaga_Erdicoa (la casa de), Mañaria, a.1799 [Fogvizc/-]
Capanaga_Erdicoa (la caseria de), Mañaria, a.1796, FogVizcayaMs.
Capanaga_Goitia (la casa de), Mañaria, a.1704, FogVizcayaMs.
Capanaga_Goittia (la caseria de), Mañaria, a.1796, FogVizcayaMs.
Capanaga_Goytia (la casa de), Mañaria, a.1799 [Fogvizc/-]

Toponimoaren lekuko zaharragoak daude deitura bihurtua, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituena. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen erdialdetik Kapanagaren lekukoak jaso dira:

Toponimoak, gutxienez, 500 urte izan ditzake eta ziurrenik askoz zaharragoa da.
Kapanaza da Gasteizko aurkintza bat. XIX. mendeko lekuko bat dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

CAPANAZA, 1808, labrantío de Estarrona. (Puente...), término en límites de Estarrona y Ullíbarri Viña. Monte de Vitoriano.

Liburu berean, gainera, badaude beste toponimo batzuk kapana- hasiera dutenak:

CAPANAAZPIA, 1710, labrantío de Aspuru.
CAPANALDEA, 1684, labrantío de Sáseta.
CAPANAOSTEA, término de Oreitia.
CAPANETA, 1707, labrantío de Villodas-Trespuentes.
CAPAÑETA, XIII, lugar desaparecido.

Toponimo hauetan kapana hitza dago, oso lekukotza urrikoa:

(kapana).
(kapana). "Capana: palo adornado con ramajes que se coloca en sitio muy visible de una viña, a fin de que los ganados no entren en ella a pastar (Añorbe)" VocNav.

Arabako lekukoek erakusten dute hitza oso ezaguna zela lurralde horretan eta Kapanaga toponimoak erabilera eremua Bizkairaino ere hedatzen du.
Beste alde batetik, hedadura geografikoa handitzeaz gain, kronologian ere aurrerapen nabarmena izan liteke Lopez de Gereñuren lekukoak kontuan haruta, baina gainera, badago beste lekuko bat, erdarazko testu batean txertatua, Archivo Municipal de Salvatierra-Agurain. Tomo IV (1501-1521). Apéndice 1259-1469 izeneko liburuan bada izen honen aipu bat, 69. agirian, 1512. urtekoa dena:

... digendo que, estando la dicha abadesa, monjas y combento del dicho monasterio de Barria en posesion vel quasi de usar y exercer por si y por otros en su nombre la juridizion civil y criminal del lugar de Lacha fasta la hera e capana que es a la parte de Ajapurtia y del barrio del monasterio fasta el arroyo de Gasteluguche...

XX. mendearen erdialdean hitza bizirik zegoen Nafarroako erdaran eta lekuko honek berbera erakusten du, baina Arabarako eta XVI. menderako.

Gomizau toponimoa

 Gomizau da aurkintza bat, San Martinen, Ameskoabarrenan, Nafarroan. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian lekuko zaharrak bildurik daude, zaharrena XVII. mendekoa dela:

gomiçau (1634)
gomizgaña (1701)
gomizaua (1705)
gomizaua (1719)
gomizau (1719)
gomizaba (1883)
gomizabe (1895)
gomizau (1994)

gomizába (1992-1999)
gomizáu (1992-1999)

Toponimoaren aztertzeko izena Gomizau da, besteak azal daitezke artikuluaren eransketagatik, Gomizaua eta Gomizaba, azken urrats hau normala litzateke. Bi azalpen izan ditu toponimo honek, bigarren elementua aho dela edo -ano atzizkiaren ondorengoa dela.
Patxi Salaberri Zaratiegiren Toponimia eta dialektologiaren arteko harremanen inguruan: Artaxonako jabego genitiboaz eta bestez lanean, FLV 72, 224 or., 3. oharra:

[...] Nolanahi ere, ez dugu uste, Iñaki Segurolak dioenaren kontra (ikus “Notas de toponimia amescoana”, ASJU, XX-1, 1987, 265-275), Gomizaogaina-n eta Gomizaba-n aho dugunik, -ano-rekin akitutako antroponimo batean oinarritu toki-izen baten euskarazko aldaera baizik. Bukaera hau dela eta, ez gaude Zuazorekin ados Arabako ekialdean, Nafarroako mugatik gertu, -ain atzizkia ugarituz doala dioenean, mendebalderagoko -ano-ren kaltetan, Nafarroan -ain nagusia edo dela iradokitzen duelarik (ikus AE [“Arabako euskara”, ASJU, XXIII-1, 1989, 3-48], 39-40).
Arabari dagokionez egia den ez dakigu, ez baitugu aztertu, baina Nafarroako Ameskoa, Allin eta inguruko ibarretan ugariak dira -ano / -ao (> -au), -o (aurrean i duenean) bukaera duten herri, despoblatu, eta dermio-izenak, nahiz Lanan Gastiain dugun eta Burundan Urdiain (baina Torrano / Dorrao, Mundiñano / Mundañu, Nenau Ergoienean, azkeneko biak despoblatuak). Hona hemen horietako batzuk: Baquedano / Bakedao, Gollano / Gollao, Barindano, Galdeano / Galdio, Amillano / Amillao, Arbinaucozocoa (Ekala, 1686), Dindaubarrena (Gollao, 1727, 1728), Erenzauco eguia (Aranaratxe-Eulate, 1686, 1711), Erenzauco lezea (Aranaratxe-Eulate, 1686), Gomizau, Gomizaua, Gomizaubidea, Gomizausacana (San Martin, 1668tik aurrera), Malquizaua (Bakedao / Gollao, 1725), Zernau(a), Zernaubarrena, Zernaugaina, Zernauguibela (Artatza, 1699tik aitzina), Ziricau (Barindano, 1719), Çimillano (Arbeitza, 1576), Guerano (Deierriko despoblatua, 1554), Catinau, Çatinau (Errezu, 1550, 1567), Çurbao ondoa (Errezu, 1550)...

Azkena egokiagoa da, jakinik hasierakoa antroponimo bat dela, Gomitz, blog honetan aztertu dira hainbat toponimo izen hori dutenak. Komistain toponimoaren sarreran informazio gehiago dago antroponimo honetaz. Izango genukeen egitura, PI + -ano, oso ohikoa da euskal lurretan zein kanpokoetan eta lekukoak barra-barra aurkitzen dira. Aipatutako atzizkiarekin sortutako toponimoak oso zaharrak izan ohi dira, baina oinarrian Gomitz balitz, sorrera data berankorra izan liteke, jatorri germanikoa izan daitekeelako. Hala ere, bokal arteko sudurkariaren galera gertatu zen eta hori oso fenomeno aspaldikoa omen da.

Salobieta toponimoa

 Salobieta da Gipuzkoako hainbat herritako aurkintza, Legazpi eta Zerainen artekoa, Berastegin, Lazkaon, Villabonan eta Zizurkilen.
Lekuko zaharrik ez da eskuratu, beraz, egun ezaguna den lekukoarekin lan egin beharra dago. Beste bat agertuko balitz, zaharragoa eta hori ezberdina balitz, gerta liteke etimologia aldatzeko beharra izatea, zatiz edo osorik.
Toponimoaren elementuak hiru izan daitezke, sala, hobi eta azkena, -eta atzizkia. Azken biak aski ezagunak eta erabiliak dira baina hasierakoa ez da ohikoa baina toponimian lekukoak daude, ez gutxi; esaterako, oso ezaguna den Salazar, deitura eta toponimoa.
Salobieta izenean gertatutako aldaketa bakarra izan da ao > o bokal elkarketaren ondorengoa, ohikoa.
Toponimoaren etimologia hau zuzena bada, Salobieta litzateke sala hitza duten beste toponimo ugarietako bat, hitz hori aspaldian nahiko ezaguna zen seinalea.

Garizelaia toponimoa

 Garizelaia da Arabako Harana udalerriko baso bat.
Toponimoa agertzen da bi aldiz, XX. mendeko lekuko bat dago, apur bat ezberdina, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

GALICERAYA, balsa de Alda.

Lekuko zaharrago bat dago, XIX. mendekoa, egungoaren berdina:

GARICELAYA, 1863, monte de Alda.

Egungo aldaera ofiziala argia da, gardena. Baina Lopez de Gereñuk bildutako Galizeraia interesgarria da, ziurrenik ahoz bildua, XX. mendearen erdialdean erabiltzen zena. Aldaketa bat agerikoa da, metatesia bat, r-l > l-r. Beharbada euskararen galerari lotutako aldaketa da, baina hori ere ez da beharrezkoa, blog honetan behin eta berriz agertzen dira horrelako aldaketak. Kasu honetan Garizelaia gardena ordezkatu zuen Galizeraia ilunak.
Toponimoak bi elementu zituen, artikuluaz gain, gari eta zelai, biak aski ezagunak, baita ere egungo hizkera hiritartuan.

Bentzunzibar toponimoa

 Bentzunzibar da Ikaztegietako toponimo bat, industrialde bat eta hiru etxe izendatzen ditu.
XX. mendeko toponimo honen lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

BENZUNZIBAR (prop.)

Lekuko zaharrago bat dago eta XIX. mendearen erdialdeko Nomenclátor de la provincia de Guipúzcoa liburuaren 711. or.: Benzuncíbar.
Baina lekuko zaharrena mende batzuk lehenagokoa da, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, 1625. urte ingurukoa, izena apur bat aldaturik duena, Belzuncibar.
Toponimoak elementu bat baino gehiago ditu, azkena ibar izena da. Aurrekoa izen elkartu bat izan daiteke, beltz + une + -tza bezala analiza daitekeena. Toponimian badira bi izen, Nafarroakoak, egitura hori dutenak, Beltzuntza mendia, eta Beltzuntze kontzejua, hau -tze atzizkiarekin.
Euskaraz badira beltz eta une hitzak batuz sortutako hitzak, beltzune bezala. Gainera, badira beltzuntza:

1 beltzuntza.
(H; belzuntza Lar, belzunza Lar, belzuntz Hb), beltzuntze (L-ain ap. A ; Lh (belzuntze)).
Tábano. "Tábano, belzuntza, habea, eultzarra" Lar. "Moscardon, molesto, belzunza" Ib. "(G, L), grosse mouche qui attaque les bestiaux dans les bois. v. lespada" H.
Batzuek Mezatan edo Jaunaren itza adirazten danean egongo dira lo edo erausian: oek dira Satanasen euli andiak edo belzunzak. AA I 531. Artxipotea mamu eta mamutxa jale handia da: deusik ez du lakasta eta lespada (edo beltzuntza) baino maiteago. Dass-Eliss GH 1923, 597.

Eta beste hitz bat bada, beltzuntza:

beltzuntza.

1. "Beltzuntza (AN-gip), moreno" Garbiz Lezo 200.

2. beltzuntze (Sal, R ap. A), beltxuntxe (R ap. A). "Serio, grave" A. "Beltxuntxe, seriecito" Ib.

Litekeena da bietan oinarria beltz izatea. Zailagoa da zomorro bat izatea aztergaia den toponimoaren oinarria baina Listorreta toponimoa bada, liztor + -eta omen dena.
Elementuak batzerakoan aldaketa batzuk gertatu dira, gehienak oso ohikoak, horrela, atzizkiaren azken bokala galdu da ibar izena eransterakoan. Beharbada gertatu zitzaion une hitzari. Aldaketa aipagarriena da lehenengo albokoari gertatua, disimilazioak eraginda, sudurkari bihurtu da: l-l > n-l. Blog honetan antzeko bilakaera ikusia da Amulategi toponimoan, baina honetan disimilazioa sudurkariena izango zen: m-n > m-l.

Garbisa toponimoa

 Garbisa da Izabako mendi bat. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian lekukoak daude, zaharrena XVI. mendekoa dela:

garbisa (1564)
garbisa (1700)
garbisa (1828)
[...]

Toponimoaren lekukotzak ia 500 urte bete ditu eta ez da aldaketarik izan. Euskararen itxura du garbi hitzarekin baina bukaera zalantzazkoa da. Azalbidea aurkitzeko euskal antroponimia kontuan izan behar dugu, Erdi Aroan izan zen antroponimo bat, Garbiso, lekuko gutxirengatik ezaguna. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan lekukoak eta eman diren azalpenak daude, 188. or.:

Garbiso, Garbixo: Garbisso (Apardoze, 991, Leire, 12), Garbisso Acenariç de Caramesas (Aragoi? 1048, Leire, 44). Cf. Garbix. Ez dakit, dena dela, jatorrian *Garbi dagoen, ez baitugu honen lekukotasunik. Asturiasen ere azaltzen da Garvixo (bai eta Garvisici patronimikoa ere), XII. mendean (García Leal, 1988: 133). Mitxelenak (AV, 261) oinarrian garbi dagoela dio. Irigoien (1983: 42, 1995c: 47) akort da honekin; atzizkia –so dela uste du bizkaitar euskalariak, Argiso-k duen berbera.

Azken bokala azaltzeko, erdararen generoa bereizteko era kontuan izan behar dugu, gizonezkoek -o izan ohi dute bukaeran eta emakumezkoek -a. Beraz, Garbiso gizonezkoa izan bazen, gerta liteke *Garbisa emakumezkoa izatea, nahiz eta lekukorik ez izan. Garbisorenak ere ez dira asko.