Amitesarobe toponimoa

 Amitesarobe da Urnietako baserri bat. XX. mendeko bigarren erdialdean agertzen da Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

AMITESAROBE (AMISASORO) (col.) Ergoien ballara

Donostiako toponimia izeneko lanean bildu dira lekuko batzuk XVI. mendearen bukaeratik jasotakoak:

Amitisarobe (1592, Sebastian de, E.H.A.1, 25 r.), Amitisare (1702, Juan Vicente de, E.H.A.2, 66 v.), Amitisaroe (1703, Ignacio de, E.H.A.2, 67 r.), Amitesarobe (1708, Maria Bautista de, E.H.A.2, 79 v.).

Lekuko gehiago aurki daitezke Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendearen bukaeratik jaso dira lekuko batzuk, Donostiakoak:

Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran saroi izan arrunta, saroe aldaera zaharrarkein. Hasierakoa antroponimo bat da, arabiar jatorrikoa. Izen horretaz informazioa dago Ana Isabel Boullónen Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII) liburuan, s.v. Hamide:

Euskaraz, lekuko zaharretan bezala, horzkari ahoskabea dago. Antroponimo hori Euskal Herrian erabili zelako lekukoa da toponimo hau.

Gisastu toponimoa

 Gisastu da Eibarko toponimoa. Gisastu izeneko etxea bada, eta Gisastu bide izeneko kalea ere bada. Gisastua baserria ere badago eta, azkenik, Gisastua ur-biltegia.
Etxearen lekuko zaharrenak Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika liburuan daude, 57. or.:

GISASTU
Guisastu 1759 Doc. término.
Guisastu 1793 Doc. topónimo.
Guisastu 1857 Nomenclátor.

Toponimoa zaharra da, lekukoak XVIII. menderaino heltzen dira eta gure egunetara arte iraun du aldatu gabe. Toponimoaren oinarrian gisats hitza dago:

gisats.
(Vc ap. A).
"Retama" A. Cf. isats.
Basaberak esaten jakee txikar igon baga datozanai, zelanguak dirian otia, gisatsa, ginarria ta beste asko. Mg PAb 187s. Arbola ondo zainduen ostruetan eta elorri edo gisats uruingarrien adarretan. Ag Ioan 176.

Blog honetan bi toponimo aztertu dira hitz hori dutenak, Gisasti eta Gisatza toponimoak, hain zuzen. Argitzeko geratzen da azken zatia, bukaeran -tu dago, aditzak sortzeko atzizkia, baina ez dirudi egokia denik. Badago beste aukera bat, bokal disimilazio bat gertatuko zen eta, ondorioz, Gisastu sortu zen. Hala izan bazen, jatorrizko egoeran *Gisasti izan liteke, Bermeoko Gisastiren homofonoa. Gero, disimilazioa gertatu zen, Jandustegi toponimoan bezala, honetan i-i > u-i izan zen eta Gisastu toponimoan i-i > i-u.

Gisasti eta Gisatza toponimoak

 Gisasti da Bizkaiko toponimo bat, Bermeon baserria da eta Gisastiko errekea toponimo eratorria dago, baita ere Gisastiko basoa, Bermeo eta Bakioren artean. Gisasti ere da Berrizko tontor bat.
Bermeoko toponimia lanean agertzen dira aipatutakoak, Gisasti baserriaren lekuko zaharrenak XIX. mende hasierakoak dira:

1826    Guisesti, cas.    BUA   39/3. Enajen. y conc
1831    Guisesti aurrecoechea, cas.    BUA   1625. Concesiones
1839    Guisasti, casas    BUA   1313/15. Casas   1

Gisasti aurkintzaren lekukoak ere XIX. mendekoak dira:

1848    Guisisti, heredad llamada    BFA. Bust   396/002   6b
1868-79    Guisasti, monte    BFA. E. LS.   C/546-10
1870    Guisasti, monte de    BUA   38/1. Leña   1

Gisastiko erreka toponimoaren lekukoak:

1826    Goijenzabalpe, ría de    BUA   39/3. Enajen. y conc.
1869    Guisasti, regata de    BUA   38/1. Leña   2b
1869-72    Gorozu, rio llamado    BUA   39/5. Solic. de terreno   4
1870    Guisasti, regata    BUA   38. Leña

Azkenik, Gisastipe toponimoarenak:

1855    Guisasti barrena, término de    BUA   39/29. Acreedores
1855    Guizasti-barrena, término de    BUA   39/29. Acreedores
1872    Guisastive, término de    BUA   39/12. Arriendo de terreno   1

Bide batez, lekuko zaharrenetan Gisastibarrena zena, gero Gisastipe bihurtu zen. Barren hitzaren esanahi zaharrena toponimian ere ikus daiteke.
Gisatza izena ere Bizkaian agertzen da, Muxikan baserria da, Zaldibarren tontorra. Zornotzan bi dira izen hori barruan dutenak, Gisatzagoikoa baserria eta Gisatzabekoa etxea.
Zornotzako toponimoaren XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Guisasa [N, TO]
Guisasa (la cassa de) [Plaza (cofradia de la)], Amorebieta 18.1796, FogVizcayaMs.
Guisaza (la cassa molino de) [Plaza (cofradia de la)], Amorebieta 18.1796, FogVizcayaMs.
Guizasa (la casa de) [Plaza (cofradia de la)], Amorebieta, a.1704, FogVizcayaMs.
Guizaza (el molino de), Amorebieta, a.1745, FogVizcayaMs.
Guizaza (la caseria de), Amorebieta, a.1745, FogVizcayaMs.

Guisasa [N, NO]
Guisasa (Fran(cis)co de) [Cruzeaga (calle de) (pr.n.res)], Durango, a.1745, FogVizcayaMs.
Guisasa (la casa del mayorazgo de) [Goxencalle (calle de) (pr.n.res)], Durango, a.1745, FogVizcayaMs.

Liburu berean Muxikako baserriaren aipu bakarra dago, XVIII. mende bukaerakoa:

Guisacha [N, TO]
Guisacha (la casa de), Ybarruri, a.1799, FogVizcayaMs.

Toponimo hauetan hitz bat dago, landare izena, gisats:

gisats.
(Vc ap. A).
"Retama" A. Cf. isats.
Basaberak esaten jakee txikar igon baga datozanai, zelanguak dirian otia, gisatsa, ginarria ta beste asko. Mg PAb 187s. Arbola ondo zainduen ostruetan eta elorri edo gisats uruingarrien adarretan. Ag Ioan 176.

GISATSPE (En casos locales de declinación sing.). Lugar debajo de la retama.
[Aizeriak] irten zuen pozez beterik zegoan gisatspetik. VMg 83.

Bermeoko toponimia lanean adierazten den bezala hitz horrek lotura luke isats hitzarekin, ezberdintasuna hasierako silaban dago, sartaldekoak g- du besteak ezer ez duenean. Alternantzia hori beste hitz batean aurkitzen da, ginarra hitzean, ainar eta inar ezagunekin lotura duena, Ginarrazaga toponimoaren oinarria dena.
Azkenik, Gisasti toponimoan -di atzizkia dago eta Gisatza toponimoan -tza atzizkia, dirudienez.

Estekorana toponimoa

 Estekorana da Bernedo eta Trebiñu arteko erreka-zuloa, sakana.
Toponimoaren lekuko zaharrik ez dago baina interpretazioa egin daiteke, jakinik aldaketa batzuk gerta zitezkeela eta gertatu direla. Batetik, bukaeran haran izena dago, baita artikulua ere. Alde horretatik, izena laburtu da, hasierako bokala galduz. Geratzen da oinarriko elementua, eta hori Estebeko antroponimoa izan daiteke, Estebe antroponimoaren hipokoristikoa, -ko atzizki txikigarria erantsia. Estebekoren lekuko zahar batzuk daude P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan, 148. or.:

Estebeko (Estebe): Estebeco (Eo., Eo.p., 1, 44, 1522), Estebeco de harosteguy (Biarritz, 1725, Iglesias, 2000: 277, 281). Erratzun Estebecorena oikonimoa zegoen 1726an.

Antroponimoa ere laburtu zen, bokalarteko herskari ahostuna galdu zelako, joera hau ezaguna da, horrela, Atxalta da Aretxabaleta toponimoaren laburketa, tarteko /b/ ere galdu da, toponimoaren luzerak lagundua. Estekorana izena jatorriz *Estebeko(h)arana izango zen eta horrek lagundu zuen izena laburtzeko.
Etimologia hau zuzena bada, Estebeko hipokoristikoaren lekuko gutxiei beste bat gehituko litzaieke, Estekorana toponimoa.

Landarregia toponimoa

 Landarregia da Erregeren Bardean dagoen aurkintza baten izena, gainera, bada Landarregia izeneko erreka. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegitik eskuratutako lekuko zaharrenak XVIII. mende bukaerakoak dira:

landarreguia (1746)
antarraguia (1873)
landarraguia (1874)
[...]
landarregia (1993)
andarregía (1992-1999)

Lekuko ez gutxitan hasierako kontsonantea galdua agertzen da, ziurrenik erdararen eraginagatik, hasierako la- artikulua zelakoan, kendua izan zen.
Errekaren sarreran badago Mikel Belaskoren etimologia bat, Diccionario etimológico de los nombres de los montes y ríos de Navarra liburutik jasoa:

LANDARREGIA: Bardenas Reales; Barranco de las Limas (Ebro). Del vasco landa 'campo', harri 'piedra, peña' y hegi 'ladera' o -egi, sufijo locativo. 'Ladera Pedregosa de la Landa o 'Pedregal de la Landa'. Comentario. Señala NTYC que este es uno de los topónimos de aspecto claramente vasco que aparecen en la Bardena, probablemente a causa de la presencia de pastores pirenaicos.

Azken elementua hegi izan daiteke, edo -(t)egi, baina hasierakoa ezberdina izan daiteke, bi hitzez osaturik egon ordez, hitz bakarrez egina izan zitekeelako. Euskaraz bada lander 'pobrea' hitza. Aldaketa bakarra bokal asimilazioa izango zen: a-e > a-a: lander + hegi + -a > *Landerregia > Landarregia. Beste aukera bat dago, lander izen arrunta zen, baina antroponimoa ere izan zen. Bata zein bestea izan toponimoan ez zen aldaketarik nabarituko.

Sarralla toponimoa

 Sarralla da Berako aurkintza baten izena. Lekukoek mende bat bete dute, zaharrena XX. mende hasierakoa delako:

sarralla (1920)
sarralla (1989)
sarralla (1997)
Sarralla (2019)

Nabarmena da aldaerarik ez dagoela, horrek esan nahi du azken mende honetan oso egonkorra izan dela. Beharbada ezaugarri hori aspaldikoa da, hemen proposatuko den azterketa kontuan hartuta. Euskaraz bada hitz bat homofonoa, sarraila:

1. (V, G, AN, L-ain; IC 449, SP, Deen I 143, Urt Gram 34, Lar, Añ, Dv, H, VocB <-alai>; -ail L, BN, S; -all S), sarla (Ht VocGr, Arch VocGr , Dv?A, H), serraila (SP.V-gip; -ail V-gip), zarraila (V-ger-m, L-ain), zerraila (V-gip, G-bet; -all- V-gip, G-azp). Ref.: A (sarrailla, zarrailla); Lh (sarrail); EEs 1930, 27; Arin AEF 1955, 135; Iz ArOñ (serrailla), Ulz; Etxba Eib (zerrallia); Elexp Berg (zerrail); ZestErret (zerralla).
Cerradura, cerraja.
[...]

Hitz hori oinarria dutenak hainbat toponimo badira, bi toponimo hauetan sarrailagile hitza bada: Sarralle, Sarrallero eta Sarrallagillenea toponimoak.

Labaka toponimoa

 Labaka da Bidania-Goiazko toponimoa, baserri bat. Badira bi toponimo eratorri, biak baserriak: Labakabarrena eta Labakabatxo. Gainera, Gipuzkoako bi baserritan ere Labaka dago, nahiz eta izen lehenetsia ez izan, Lasarte-Orian Labakanea eta Larraulen Labakane.
Lekuko zaharrenak XVI. mendearen hasierakoak dira, aurkituak Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak:

Toponimoa aski zaharra da eta ez du aldaketatik erakutsi. Labaka bi elementuz osaturik dago, bukaerakoa -ka atzizki txikigarria litzateke, -ko atzizkiaren aldaera, hainbat hitzetan eta toponimotan agertzen dena, ataka izen ezaguna da eta toponimian blog honetan aztertu dira Otaka eta Urataka toponimoak. Hasierako elementua laba- litzateke, labe izenaren eratorpen aldaera, Bizkaian laba bihurtua eta hainbat toponimoren oinarria, Labauria eta Labaita toponimoak bezala.
Beharbada garai batean *labaka izan zen hitz arrunt bat, baina egun ez dago horrelakorik eta geratzen dena Labaka toponimoa da.