Errialtabaso toponimoa

 Errialtabaso da Dima eta Mañaria artean dagoen tontor baten izena. Lekuko zaharrik ez badago ere, izena erraz analizatzekoa da, kontuan harturik aldaketa batzuk gertatu direla.
Toponimoak hiru elementu izan ditzake, herri + arte + baso. Arte leku postposizioa litzateke, ez zuhaitzaren izena, Eskusarte toponimoan bezala. Agerikoa da arte hitzak aldaketa batzuk jasan dituela, batetik arta- aldaera hartu du, izen eratorrietan ohikoa den bezala, Bidakurutzeta toponimoan bide -> bida- aldatu den bezala. Azkenik, dardarkari disimilazioa gertatu da, rr-r > rr-l: *Erriartabaso > Errialtabaso. Ondoriozko alta- ere agertzen da Altamugarri-Artamugarri toponimoan.

Eguneraketa (2025-11-14):
Sarreran eman zen etimologia zuzena izan badaiteke ere, beste bat aurkez daiteke, bukaerako hitza baso izango zen baina oinarrian, bi hitz izan beharrean, bat bakarra izango genuke, errieta. Erriartadutxikerra toponimoan bezala, baso hori auzi bidea izango zen eta hortik jasoko zuen izen hori. Hala izan bazen aldaketa batzuk izan ziren, nabarmena izango zen dardakarien disimilazioa, rr-r > rr-l, horrek toponimoa aldatuko zuen eta etimologia aurkitzea zaildu.

Mokorregi toponimoa

Mokorregi da Astigarragako erreka-zuloa, sakana. Badu toponimo eratorri bat, Mokorregiko erreka.
Toponimo hori aspaldikoa da, Erdi Aroko lekukoak ere baditu, Documentación medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. III. 1320-1520 liburuko 50. agirian, 1495. urtean:

... los quales dichos mojones están debaxo de vn espino, e del dicho mojón de Mocorregui a otro mojón que se llama Cabeça de Mocorregui, e d’este dicho mojón a otro que se llama Olla de Oro, el qual está a cabeça de Çarquimindegui, donde está vn sennalamiento de sepultura antigua, e vn grande morcuero de piedras...

Toponimoak bi elementu ditu, azkena hegi ezaguna da, eta hasierakoa mokor izena:

mokor.
I. (Sust.).
1. (V-gip, AN, L-ain, BN, S; -kh- VocBN , Gèze, Dv). Ref.: A; Iz ArOñ.
Terrón; bloque, pedazo. "Extrait de rochers ayant la forme ronde ou presque ronde" VocBN. "Lur mokhor, motte de terre. Azukre mokhor, boule de sucre. Harri mokhor, bloc de pierre" Dv.

Mokor lehenago ere aztertua izan da blog honetan, Mokorroste toponimoan hain zuzen, azken honetan bigarren elementua oste dela.
Mokor hitzaren Orotariko Euskal Hiztegiak dakarren lehenengo lekukoa XIX. mendearen erdialdekoa da, 1857. urtekoa. Beraz, Mokorregi toponimoaren lekukoa 362 urtetan aurreratuko litzateke hitzaren lehenengo agerpena, XV. menderaino eramanez.

Martokoa toponimoa

 Arrasateko etxe hau XVIII. mendetik ezaguna da. Arrasateko toponimia liburuan daude lekuko zahar eta berriak:

Toponimoak ez du aldaera handirik ezagutu, Marticoa (1830) eta Martacua (1930) aipagarriak dira. Bietan oinarria aldatu da, izen ezagunagoen alde, Martiko eta Marta, hurrenez hurren. Lekuko zaharrek erakusten dute izena Martokoa zela, /u/ bokala normala da, disimilazioak eraginda, oa > ua, cf. goxo + -a > goxoa > goxua, eta abar.
Toponimoaren oinarria Marto antroponimoa da, ondoren -ko eta -a. Marto ez da oso izen ezaguna baina Euskal Herrian erabilia izan zen garai batean, antroponimo honetaz informazio gehiago Marto eta Martogana toponimoen sarreran.

Zabardillo antroponimoa

Behin agertzen da Zabardillo izengoitia, Archivo Municipal de Deba. II. Libro de Apeos y Ventas de Tierras Concegiles. (1482-1483) liburuko 2. agirian, 1483. urtean:

... Johan Ybañes de Arenaça e Johan Sanches de Arança e Johan Sanches de Ollaoqui e Johan dicho Çabardillo e Ferrando de Arçuriaga e Johanico de Ansorregui...

Izengoiti hau hipokoristikoa litzateke, oinarrian zabardo izenondoa izango zen eta bukaera aldean -illo atzizkia, hipokoristikoa egiteko. Zabardo izengoitia Erdi Arokoa da, eta A. Irigoienek aztertu zuen Cuestiones de toponimia vasca circumpirenaica izeneko lanean:

Zabarcos, en Sesa, p. j. de Sariñena. Puede proceder de un sobrenombre derivado de zabar, 'persona remolona, abandonada', con sufijo hipocorístico -ko. Con sufijo distinto aparece en Zabardo, formado de la misma manera que lo está bizardo a partir de bizar, 'barba', que en la zona de Munguía, Vizcaya, con variante local bizerdo, significa más o menos 'barbudo', cfr. Toda Maloa Çauar(r)do, Johan Çauardo, García Çauardo, la nuera de García Çauardo (1330, PN-XIV, F. Est., pp. 292 y 296), en Artaxona, y Zabardo submerinus (1193, D. med. Leire, doc. 355).

Beraz, Irigoienek azaldu bezala, zabar + -do > zabardo; ondoren, -illo atzizkia gehitu eta Zabardillo sortuko zen. Atzizki hori erdal jatorrikoa bada ere, euskararen onomastika sisteman sarrera izan zuen.

Martogaztañeta toponimoa

 Martogaztañeta Zeanuriko basoa da. Lekuko zaharrik ez dago, baina aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, toponimoak ez du zailtasun berezirik analisia egiteko.
Toponimoak hiru elementu lituzke, Marto antroponimoa, gaztaina zuhaitz izena eta, azkenik, -eta atzizkia. Marto ez da oso izen ezaguna baina Euskal Herrian erabilia izan zen garai batean eta ziurrenik garai oparoena XVI. mendea izan zen. Marto eta Martogana toponimoen sarreran antroponimo honetaz informazio gehiago.

Ulanberro toponimoa

 Ulanberro da Adunako baserri baten izena.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

*ULANBERRO (2 viv.) (prop.) Aduna

Lortutako lekuko zaharrena XVII. mende hasierakoa da, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, 1625. urte ingurukoa:

Ulamberro, Aduna

Toponimoak bi elementu ditu, azkena berro, toponimian hitz ezaguna, Apaloberro toponimoan ere dagoena. Hasierako elementua ilunagoa da, aldaketa bat jaso du, sudurkarien disimilazio bat: n-n > l-n, Muliate toponimoan bezala. Atzeranzko bidea egin eta *Unanberro izango genuke, hau da, unan- 'unain' + berro, Unalbide toponimoan gertatu zen bezala. Unaileku toponimoan aldiz, unan- eratorpen aldaerarik ez da eta horrek zalantzazko egiten du toponimoaren etimologia.

Unalbide toponimoa

 Goizuetako toponimo honetako informazio osoa Nafarroako Toponimia Ofiziala web-gunetik hartu zen, egun eskuragarri ez omen dena. Hala ere, hartutako irudi batek lekukoak eta datak eskaintzen ditu:

 Toponimoak ez du lekukotza zahar handirik utzi, baina aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, erraz analizatzekoa da. Toponimoak bi elementu lituzke, unan-, unai izenaren eratorpen aldaera eta bide, izen arrunta. Unaileku toponimoaren ageriko etimologia zalantzan jartzeko argudio bat izan zen unan- aldaera ez agertzea eta horri lekuko zaharrenen lekukotza gaineratu behar zitzaion. Goizuetako toponimoan oraingoz ikusten da eratorpen aldaera zaharra indarrean dagoela eta horrek beharbada esan nahi du toponimoaren sorkuntza aspaldikoa dela, baina horretarako jakin beharko litzateke noiz utzi zitzaion unan- aldaera erabiltzeari.

Unaileku toponimoa

 Unaileku izeneko aurkintza Oiartzunen dago.
Oiartzungo toponimia liburuan lekuko batzuk badaude, baita bere etimologia ere, 305. or.:

Unaileku, Parajea.
Aiako Harriaren oinean kokatzen da, Arditurre bailarako gune altuenean. 1620. urteaz geroztik Anailecu (HUA C/5/II/11/1) edo Nailecu (1688, GAO JD IM 1/18/58) gisa dokumentatua. Etimologia argia da: Unai, behi-aziendak zaintzen dituen pertsona.
Unaileku, beraz, unaien geldilekua.
Toponimo erlazionatuak: Unailekuko borda.

Erdi Aroko lekuko zaharrago batzuk agertzen dira bi liburutan, hauetan Oiartzungo agiri zaharrak biltzen dituzte. Lehenengo liburuan, Documentación medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. III. 1320-1520 izenburukoan, XV. mendeko bi lekuko agertzen dira. Zaharrena, 13. agirian, 1470. urtean:

... e dende al pennasco qu’está de fruente abaxando fazia vn arroyo que diz qu’es llamado arroyo de Naylecu, do está al pie de la dicha penna...

Eta azkena, 50. agirian 1495. urtean:

... qu’está junto a la dicha Penna de Aya d’este dicho mojón como baxan al pennasco que se llama Penna Negra, e dende, como deçiende al arroyo de Naylecu, e dende la cuesta arriba al mojón de las tres piedras...

Eta bigarren liburua, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. II. Pleito de los ferrones (1328-1514) izenburukoa da, honetan lekuko gehiago daude, XVI. mende hasierakoak. Lehenengoak, 30. agirian, 1512. urtean:

e los otros seles de cada seys goraviles se llaman Oyerlecu e Basata e Galarrolegui e Olaberia e Fagola e Ylarraçe e Osandola e Çanguio e Peña d’Aya, Naylecu, Gastelu,
[...]
Fue preguntado que qué seles fue en medir este deponiente, dixo qu’el sel de Pena d’Aya e Galarrolegui e Çanguio e Naylecu, fue en cortar y en medir;

Azken hiru lekukoak, 38. agirian, 1514. urtean:

... e en el sel de Ançilas e en el sel de Gastelu y en el sel de Naylecu y’n el sel de Yravrgui de Suso...
[...]
... e de los seles de Ansilaz e Ydiso e Gaztelu e Hunaylecu e Oquellogui e Yraurgui, de suso e de yuso...
[...]
E que sabe e ha notiçia de los seles contenidos en la pregunta porque los ha visto e ha estado en algunos d’ellos, exçepto los seles d’Escorrin e Heranin e Alçate e Ytarrola e Vnaylecu e Oquilogui e Yravrgui de suso e de yuso e Goroscarate e Vasatu e Sorrola, que no los ha visto.

Toponimoak bi aldaera ditu, Naileku eta Unaileku. Zaharrenak Naileku aldaera dutenak dira, baina urteen diferentzia txikia da. Hala ere, Naileku aldaera ez da bakana, bost aldiz agertzen delako eta horrek zailtzen du kakografiaren hipotesia. Unaileku jatorrena balitz, toponimoaren etimologia aski agerikoa litzateke, unai eta leku. Aipagarria da unan- eratorpen aldaera ez erabiltzea, toponimian ohikoa delako. Beharbada horrek esan nahiko luke jatorria ez dela egun hain argi ikusten dena,baina hori ere ez da ziurra.
Naileku zaharrena balitz, izenaren interpretazioa zailduko litzateke, aldaketarik gabe nahi + leku analizatu liteke, "leku gogokoena" esanahiarekin, agian. Beste aukera bat litzateke nagi + leku bezala, Nagiorbe eta Nagiibarra toponimoetakoa bezala, baina horrek esan nahiko luke oso garai goiztiarrean bokalarteko /g/ galdua zela.
Toponimo batzuen analisian gertatzen da batzuetan, gehienetan lekuko zaharrenek analisia argitzen dute, baina gutxitan aurkakoa gertatzen da, toponimo honekin bezala, Naileku zaharrena izateak bi analisi gehiago ematen ditu eta oraingoz ezin erabaki zein den aukera gehien dituena.

Lopegaingobarga toponimoa

Arabako toponimo hau lekuko bakar batez ezaguna da, XVII. mendekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

LOPEGAINGOBARGA, 1667, término mojonera Alda-San Vicente Arana.

Toponimoak lau elementu lituzke, Lope antroponimoa, gain izena, -ko atzizkia eta, azkena, barga izena:

2 barga.
(G-nav). Ref.: A Apend; Iz Als; Satr VocP.
"Barga andia jek, hay una gran vertiente o derrumbadero (es castellano) (G-nav)" A Apend. "Bargi, la pendiente" Iz Als. "Barga gaiztu, gerba gaiztu." Ib. "Barga gainin, en lo alto del derrumbadero" Ib. "(Ergoyena) [...] pendiente muy pronunciada" Satr VocP. Cf. VocNav: "Barca, portillo, espacio entre dos picarras o peñas en la cumbre de un monte (Roncal)".
Bargan hostoa erditik gora hasten denean, hiru egunez denbora txarra. (G-nav). EZBB I 196. (cf. ib. nota: Barga, Urbasa mendiko ipar aldeko hegalari esaten zaio)
1.1
(G-nav, AN-olza). "Rocher" Bon-Ond 138. "Lugar rocoso" Satr VocP.

Bargaren lekuko gehienak nafarrak dira eta toponimoaren herria Nafarroatik oso hurbil dago. Beste alde batetik, toponimo honekin barga izenaren lekukotza 1667. urteraino aurrera liteke.

Zentolenea toponimoa

 Zentolenea da Errenteriako baserri bat, badu toponimo eratorri bat, Zentolenberri, baserria dena eta baita hilerria ere.
Errenteriako Udalaren web-gunean bi toponimoak agerten dira, eta lekukotza ugaria ere ematen dute, Zentolenea toponimoaren zaharrenak:

1786     Centolenea           APO
1794     Centolenea           AME A/1/113
1808     Centolenea           JIJCO
1819     Centolenea           AME C/7/II/1/1
1828     Centolenea           AME B/6/1/4

Askoz gehiago badira, ia beti izen bera dago, baina salbuespen gutxi batzuk badira, XIX. mendearen bukaeran Centonenea behin baino gehiagotan agertzen da. Dirudienez, asimilazioaren ondorioa da, l-n > n-n, baina aldaera ez zen nagusitu eta gerora ez da berriz agertu.
Zentoleneaberri toponimoaren lekukotza oso txikia da, lekuko bakarra baino ez dago:

1990     Zentolenea Berri baserria

Ziurrenik neotoponimoa da, azken hamarkadetan sortutakoa. Horren berritasunak berri izenondo ematen dio, Errandoberri toponimoan gertatuko zen bezala.
Zentolenea askoz zaharragoa da, baina izena ez da ia aldatu. Toponimoak hiru elementu ditu, Zentol antroponimoa, eta -(r)en + -a, jabetza adieraztekoak.
Egun ez da batere ohikoa Zentol, baina Erdi Aroan ezaguna izan zen eta litekeena da mende batzuk ondoren ere irautea. A. Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan lekuko zahar batzuk aurkeztu zituen:

3.327. SENTOL, ÇENTOL: Pero Gil, fijo de Sentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 600 orr.), Vxanavilla-n; Johan Çentol, (1350, PN-XIV, L. Mon.Est., 360 orr.), Mues-en; Pascoal Çentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 607 orr.), Esteilla-n.

Zentol antroponimoak utzitako lekukotza ez da oso handia, baina Zentolenea toponimoak corpus hori handitzen laguntzen du.

Lopegi toponimoa

 Lopegi Trebiñuko aurkintza baten izena da.
XIX. mendeko lekuko bat heldu zaigu Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuaren bitartez:

LOPEGUI, 1827, labrantío de Arrieta de Treviño.

Toponimoak bi elementu lituzke, beharbada, Lope + hegi. Hasierako antroponimoa ziurrenik Lope izan daiteke, baina Lop aldaera ere izan daiteke, edo Lopa, emakumezko aldaera. Antzeko zalantza dago Lopaitz eta Loparria toponimoekin. Lopaldaoste, aldiz, gardena da lekuko zaharrek erakusten dutelako aldaera zaharra Lopealdaoste zela.

Errandoberri toponimoa

 Errandoberri izeneko baserria dago Donostian.
Toponimo hori ez dago Donostiako toponimia lanean, baina badira Errando izenaz sortutako toponimo batzuk:

ERRANDO: Errando (1821, O.P.A., H-572, nº 707), Errando (1891, D.U.A.-D-9-VI-1970-6); Errando aundi (1989, D.U.T.B.). 64-13-8, M. Errando mayor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandoaundi (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-aúndi (41) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-aundía (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).
Errando menor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandochiqui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-chiqui (40) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-chiqui (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).

Toponimoak bi elementu lituzke, Errando antroponimoa eta berri izenondoa.
Antroponimo horretaz informazioa dago Euskaltzaindiaren EODA datu basean Errando sarreran:

Errando
Fernando izenaren aldaera Erdi Aroan. Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko mugan artazuriketan egiten ziren txantxetako antzezlanei ematen zitzaien izen hau. Ikus Ferran.

Donostiako toponimoan Errando zena eraitsi eta eraikitako berria Errandoberri izendatuko zuten, beharbada.

Akulu toponimoa

 Akulu izena bi toponimo eratorriren bitartez ezaguna zaigu, Akuluko erreka eta Akuluko iturria, biak Berastegikoak, Gipuzkoan.
Lekuko zaharrik ez dago, baina izena nahiko argia da jakinik euskaraz badela akuilu hitza, aldaera ugari dituena. Interesgarria da Orotariko Euskal Hiztegiaren oharra, hitz honen tradizioaz:

Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Al Sur se emplean sobre todo akulu entre los vizcaínos y akullu entre los guipuzcoanos (como excepciones hay akullu en Añibarro y akulu en Cardaberaz y Anabitarte).

Beraz, nahiz eta gipuzkoarretan akullu aldaera nagusia izan, salbuespenak ezagunak dira eta beharbada toponimo hau gehitzekoa litzateke azken multzo horri.
Toponimoak akuilu badu, izena eta izana lotu beharrezkoak dira, eta beharbada Akulu izan zen mendi bat, horregatik toponimo eratorriak, mendi aldean ohikoak. Hala bazen, Akutu mendiarekin lotura egin liteke, ideia bera izango zen Aitzorrotz mendietan, Azkoitian, Errezilen eta Zegaman dauden toponimoak, mendien itxurak sortutako izenak.

Lopearria eta Lopearriza toponimoak

Erdi Aroko toponimo hauek Deba aldekoak ziren eta, beharbada, toponimo bakarraren aldaerak izan zitezkeen, baina hemen bi toponimo ezberdin bezala aztertuko dira.
Bi lekukoak agertzen dira Archivo Municipal de Deba. II. Libro de Apeos y Ventas de Tierras Concegiles. (1482-1483) liburuan, biak urte berekoak, Lopearria 124. agirian, 1483. urtean:

Començando en el monte que llaman Lopearria, començando debaxo de la pieça de Lope llamada (blanco), dende adelante fasta las cruzes e segun bienen las cruzes...

Lopearriza, aldiz, 181. agirian, 1483. urtean:

E mas el castañal de Ecurayn como esta çercado alderredor de cruzes en filo de tres a tres, pegado a Lopearriça, ge lo apearon e vendieron.

Lopearria toponimoa gardena da, Lope + harri + -a. Lopearriza izenean Lope + harritza genuke, azken hori harri + -tza dela. Harritza hitzak aztarrena utzi du Hego Euskal Herriko testuetan:

1 harritza.
(V, G, AN), artza (V-ger). Ref.: A (arritza, artza); Etxba Eib.
Pedregal. "Ixa Arrazolarañok arritzia Anboto azpixan" Etxba Eib. Cf. Dv: "Arritze (V), lieu couvert de pierres" y "Arritzeta (V), amas de pierres" ( A); en realidad, ambas formas parecen ser deducidas de arritzetan de Uriarte. Cf. 2 hartze.
Beste batzuek berriz erori ziran arritzetan, non etzeukaten lur asko. Ur Mt 13, 5 (Ur (V) arritzetan; Dv toki harritsuetara). Bildur ikaraz dabil, lokatz ala arritzan, / Egingo ete daben ankea ipiñi. AB AmaE 363. Konstantzi artzako esaten eutsen, portuko artza edo arritza baten ondoan bizi zalako. Echta Jos 220. Zittalok, eztaukazue artza orretan dabillen erresakien bilddurrik? Ib. 59. Ezkongaietan bidexiortzat / nik arturikan trenbide, / arritza artan zapatak guztiz / apurtu bere al dire. Ayesta 137.

Ikus daitekeenez, lehenengo lekukoak XIX. mendearen bigarren erdialdekoak dira eta orduan Lopearriza toponimoak 350 urte baino gehiago aurreratuko lituzke hitz horren agerpen data.
Lopearria izenean nabarmena da Loparria toponimoarekiko antzekotasuna, biak elementu berdinez osaturik izan daitezkeelako.

Martoena eta Martorena toponimoak

 Martoena izeneko baserriak daude Nabarnizen, Bizkaian, eta Aramaion, Araban.
Martorena toponimoa Arrasateko toponimia liburuan dago, lekuko bakarra da, XIX. mende hasierakoa:

Toponimo hauek egitura bera dute, Marto antroponimoa eta -(r)en + -a, jabetasuna adieraztekoak, ohikoak etxe izenetan. Marto antroponimoa ezaguna izan zen Euskal Herrian, Erdi Aroaren bukaeran. Marto eta Martogana toponimoen sarreran Marto antroponimoaz azalpen labur bat eta XVI. mendeko lekuko batzuk daude.
 

Lixiba hitzetik sortutako toponimoak

Euskal Autonomia Erkidegoan badira Lixiba hasiera duten toponimo batzuk, Bergarako erreka bat, Soraluzeko Lixibaerrekea, Ermuko Lixibaeta tontorra, Azkoitiko Lixibajolekualdea aurkintza eta Errenteriako Lixibako Kristo Santua baseliza. Guztien oinarria lixiba da eta arropa garbitzeren jarduerarekin lotutako lekuak dira. Gogoratu behar da euskaraz, garbitzeko likidoaz gain, jarduera bera izendatzeko erabilia izan zela lixiba hitza, arropa garbitzearena.
Batzuk erraz ulertzen dira, horrela, Lixiba eta Lixibaerrekea, biak errekak dira, han jarduten zutelako. Lixibajolekualdea toponimo konpleagoa da, baina elementuak gardenak dira: lixiba + jo + leku + alde + -a. Ez da ohikoa aditzak toponimoetan aurkitzea, baina ezinezkoa ere ez da. Lixibaeta tontorra denez, zaila ikusten da lotura, baina ziurrenik tontorretik behera ura zegoela garbiketa lanak egiteko. Azkena bitxia da, Lixibako Kristo Santua baseliza, eta lixibarekin loturik badago, herri horren ahozko tradizioan erantzuna aurkitu ahalko da.
Garai batean arropa garbitzearena kanpoko jarduera zen eta horrela, toponimoak sortu ziren, lixiba oinarria dutenak edo, Bogadaoste toponimoan bezala, bokata edo bogada hitza, sinonimoa zena.

Akutu toponimoa

 Akutu da Bidania-Goiatz eta Errezilen artean dagoen tontor bat, Gipuzkoan. Gainera, bada Akutuerreka izeneko toponimo eratorria.
Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa argia da nahiz eta euskal hitzik ez izan eite horrekin.
Dirudienez, latinaren acutu hitza dago toponimo honetan, Mendikute toponimoan bezala. Mitxelena bere Guipúzcoa en la época romana lanean hau idatzi zuen toponimo honen etimologiaz:

La etimología latina indicada [mons acutum], partiendo de que -ute no tiene explicación vasca conocida, es satisfactoria. Monte acutu (tipo de denominación muy frecuente: cf. esp. Monteagudo, vasc. Aitzorrotz ya citado, Mendizorrotz, etc.) pudo cambiarse en *Mondacut(e), *Mondecut(e) y después en Mendecute, que parece haber sido la forma antigua del topónimo y sin duda la del conocido apellido. Es natural la sustitución de su primer elemento por el equivalente vasco mendi. Extraña tan sólo la pérdida de la -u (la -e habrá que interpretarla «vocal de apoyo»). La forma del orónimo supone una denominacion antigua, latina, no romanica.

Akutu toponimoan izenondoa bakarrik dago, baina horrekin nahikoa da izenaren ezaugarri nagusia antzemateko. Toponimoa latinez sortu zitekeen edo, beharbada, hitza mailegatua izan zen euskaran eta gero galdu zen, beste asko bezala.

Talea toponimoa

 Talea izeneko toponimoa hiru aldiz agertzen da, Euskal Herriaren sartaldean, Bermeon hiri-auzoa da, Mundakan tontor bat eta Laudion aurkintza bat.
Toponimoa iluna da, baina oso antz nabarmena du talai hitzarekin. Gainera, Bermeoko toponimia web-gunean Talaia toponimoa dago, Talearen berdina, dirudienez.
Toponimoen eta hiz arruntaren lotura zuzena bada, aldaketa bakarra gertatu da, ai > e. Ez da aldaketa ohikoa euskaran eta talai izenaren bildutako lekukoetan ez da behin ere horrela agertu.

Eguneraketa (2022-08-29):
Bada beste azalpen bat, beharbada euskararen bilakaera ezaguturik, onargarriagoa izan daitekeena: Talaia > *Talaa > Talea. Lehenengo urratsean bokalarteko /j/ galduko zen, hau ezaguna da, horrela, Ibaeta < *Ibaieta. Azken urratsean sartaldeko lurraldean ohikoa den bokal disimilazioa gertatu da: aa > ea. Horrela, ez zen beharrezkoa izango ai > e bilakaera ezohikoa.

Arizkunagasall toponimoa

 Bergarako toponimo honetaz Erdi Aroko lau lekuko daude Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan. Lehenengoa, 170. agirian, 1520. urtekoan:

...un castañal que yo he e tengo e poseo en término e juridiçion d’esta villa de Vergara, que ha por nonbre e se llama el castañal de Arizcunagasall, que lindea, de la una parte, con castañal de la casa de Castyllo de Suso

Bigarrena, 171. agirian, 1520. urtekoan:

...e mejor nos pagar los dichos honze mill maravedis, lo qual yo asy otorgo e conozco en el castañal de Arizcunagalsall (?), qu’es en término d’esta villa...

Hirugarrena, 172. agirian, 1520. urtekoan:

... qu’es en término e jurediçion d’esta villa de Vergara y ha por nonbre el castañal de Arizcunagasall...

Laugarrena eta azkena, 173. agirian, 1520. urtekoan:

...por rason de la venta de la tierra castañal de Arizcunagasall...

Hiru lekukotan Arizcunagasall agertzen da, eta batean Arizcunagalsall. Ziurrenik azken hau okerra da, azken silabako albokoa erreplikatu da aurreko silaban, fenomeno berdintsua izan zen Ultzama herri izenean, hasieran Utzama zen, ondoren Unzama eta azkenik Ultzama, Mitxelenak azaldu bezala.
Arizkunagasall oso izen bitxia da, bukaeragatik. Toponimoak bi zati lituzke, Arizkunaga eta bukaera, -sall. Arizkunaga bera erraza da, haritz + gun(e) + -aga. Beharbada tarteko elementua guren izan zitekeen, baina lekukoetan ez dago horren aztarrenik.
Azken zatia da interes handiena duena, sail izan daitekeelako. Ez da oso hitz zabaldua toponimian eta beharbada hau da agerpen urri horietako bat. Orotariko Euskal Hiztegiko lehenengo lekukoa Axularren liburukoa da, 1643. urtekoa, eta Arizkunagasall toponimoarena 1520. urtekoa, beraz, 123 urte lehenagokoa.

Lopaldaoste toponimoa

Lopaldaoste da Bergarako toponimo bat, erreka bat eta bi baserri izendatzen ditu.
Bergarako baserriak - Caseríos de Bergara webguneko Lopealdaoste baserriaren orrian lekuko zaharrak badira, zaharrena Lopealdaoste litzateke, 1791. urtean. Hurrengo urteetako lekukoetan Lopealdauste aldaera nagusiturik dago, Lopealdaste eta Lopaldoste ere agertzen dira, beste aldaera batzuekin batera. Azkenik, Lopaldaoste nagusitu da. Horrela ikus daiteke, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, XX. mendeko bigarren erdialdekoa:

LOPALDAOSTE (LOPE) (2 viv.) (prop.), *Angiozar auzoa, Bergara
LOPALDAOSTE (LOPE) (2 viv.) (prop.), Bergara

Aldaerak aldaera, ematen du lekuko zaharrena osoena dela, Lopealdaoste. Toponimoak hiru elementu lituzke, Lope + alda- 'alde' eta oste. Hiru elementu horiek batuz eta toponimo luzea sortu zen, ondorengo mendetan laburtu zena, tartean aldaketa txiki bat, antroponimoari dagokiona, XX. mendeko lekukoetan azken bokala galdu zuelako. Aldaketa hori ez da ohikoa baina batzuetan gertatzen da eta antzekoa ere gertatu zitekeen Lopaitz eta Loparria toponimoekin, baina azken bi hauetan lekuko zaharrik ez dagoenez, ezin ziur izan toponimo horien hasierako elementuaz.

Obikola toponimoa

 Obikola da Laudioko aurkintza bat. Lekuko zaharrik ez dago, baina izena erraz analizatzekoa da, jakinik aldaketa txiki bat gertatu dela. Erdiko bokala aldatuko zen, jatorriz /e/ zena /i/ bihurtu zelako. Atzeranzko urratsa egin eta *Obekola berreskuratuko genuke. Honek bi elementu lituzke, Obeko antroponimoa eta ola izen arrunta.
Euskaltzaindiaren EODA datu basean badago nahiko informazioa Obeko izenaz:

Obeko
Erdi Aroko euskal izen arruntenetakoa. 804. urtean Valpuestako elizbarrutia sortu zenean Obeco zen lekukoetako bat. 932an Obeco-k eta bere anaiak Añanan (Araba) zeuzkaten lurrak saldu zituz-ten. Franko erabilia izan zen Euskal Herri osoan, eta dokumentazioan nonahi agertzen da. Toponimian ere utzi du aztarna: Udan (Trebiñon) eta Sopuertan (Bizkaia) Obekuri ('Obekoren hiria' jatorriz) deituriko kontzeju eta auzoa ditugu, hurrenez hurren. A. Irigoienen ustez on adjektiboaren hobe konparatiboa dago oinarrian. Bukaeran Eneko izenean agertzen den -ko atzizki hipokoristikoa dugu ikertzaile bizkaitarraren arabera.

Toponimoaren aldaketa beharbada herri etimologiari dagokio, Obeko aspalditik ez da erabilia izan eta orduan, hiztunek izena zertxobait aldatu zuten toponimoaren ulermena hobetzekoa, orduan Obikola sortuko zen, hobi + -ko + ola bezala analiza daitekeena, elementu ezagunez egindako toponimoa izango zen.

Marto eta Martogana toponimoak

 Marto da Arrietako baserri baten izena. Arrietan bertan dago Martogana tontorra.
Lekuko zaharrik ez badago ere, bi toponimoak erraz analizatzekoak dira, jakinik aspaldian izan zela Marto antroponimoa, nahiz eta egun ezezaguna izan. Marto izenaren lekukoak jaso dira Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. mendetik hona jasoak eta horien bitartez Marto antroponimoaren lekukoak bildu dira:

 Ikus daitekeenez, lekukoak Gipuzkoaren sartaldekoak dira, eta ziurrenik handik hedatuko ziren, ingurune hori delako agerpen gehienak biltzen dituena. Marto baserrian izen bereko antroponimoa dago, besterik gehitu gabe. Martogana izenean, Marto + gan 'gain' + -a dago, eta tontorra izanik, beste askotan bezala, izena eta izana loturik daude.
Dirudienez, antroponimo honen jatorria Marta izenean dago, Martanea toponimoa utzi duena euskal toponimian. Marta izena emakumezkoa bazen, Marto gizonezkoa izan zen.