Martolobaso toponimoa

 Martolobaso da Oñatiko tontor baten izena, dirudienez ahoz Martoloso da. Toponimoak lekuko zaharrik ez badu ere, erraz ulertzen da jakinik Martolo antroponimoa dela Bartolo ezagunagoaren aldaera. Bigarren elementua baso izen arrunta da. Martoloren lekuko zahar bat, Erdi Arokoa, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan dago, 34. agirian, 1489. urtean:

Martolo, carpentero, quinse maravedis.

Bartolo antroponimotik sortutako hipokoristiko batzuk toponimiara ere igaro ziren, horren erakusgarri dira Bartolotxonea, Bartolotxuena toponimoak, baita Xertolo toponimoa ere.
Martoloren hasierako aldaketa, b- > m-, ez da oso ohikoa baina aleak badira, blog honetan Margola toponimoaren oinarria barga izenaren aldaera delako.

Ildoki hitza

 Ildoki hitzak ez du lekukotza handirik utzi, hala ere, oso gutxi ere ez dira:

ildoki.
1. (V-ple-arr-m, G, AN), ilduki (V-arr-oroz), ilddoki (ilyoki; GoiBur ), illoki (V-gip). Ref.: A (ildoki, ilduki); Iz ArOñ (illoki).
"1.º la parte más gruesa de un leño. 2.º tarugo, zoquete, pedazo de madera corto y grueso que queda sobrante al labrar o utilizar un madero" A. "Tronco ordinariamente viejo de menos de un metro para la carbonera, costados del fogón, etc. Ilddoki. Anpór-ildoki bat. Illoki baten gañean txipitu egurra" Iz ArOñ. "Cerra ilyoquia, tronco o trozo de árbol cortado para ser aserrado y hacer tablas o tablones" GoiBur 297. "Maderos llamados cerra ylyoquias" (1729). Ib. 297.
Orra non gazteari irabazten dion, besteak amaika ildoki baiño amabi ildokiak lenago ebakiaz. Ezale 1897, 194b.

2. "(V-arr-oroz, G), trozo podrido de un árbol, yesca" A. v. 2 ildo.

3. "(? V-arrig), persona anémica" A.

Horiei beste bat gehitzekoa litzateke, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan dagoena, 34. agirian, 1489. urtean:

Teresa Yldoqui, con su yja, syete maravedis.

Zaila da nola uztartu lekuko hau eta ildoki hitzaren esanahiak. Izengoitia bazen hirugarrena egokia izan liteke, baina beharbada lehenengo adiera izan zitekeen, lotura iluna bada ere. Edonola ere, argia da Yldoqui eta ildoki hitz bera direla. Honek aurreratu luke hitz horren lehenengo agerpen data, 200 urte baino gehiago.

Morrontxo toponimoa

 Morrontxo da Errenteriako baserri baten izena. Errenteriako udalaren web-gunean informazioa dago Morrontxo toponimoari buruz, toponimo eratorri batzuk ere ageri direla, Morrontxo dorretxea, Morrontxoerreka eta Morrontxoiturri. Lekukotza handia toponimo nagusiarena da:

1794     Morroncho            AME A/1/113
1808     Morroncho           JIJCO
1819     Morronco           LGV
[...]

Lekuko zaharrena, urte gutxigatik, Morrontxo dorretxearena da, Morroncho (1785).
Toponimoan *Morrontxo antroponimoa litzateke, Morron antroponimotik sortua, eta -txo atzizkiarekin, hipokoristikoa delako. Ez dago *Morrontxoren lekukorik horregatik izartxoa izenaren aurrean, lekuko zuzenik ez dagoelako. Baina toponimo honen bitartez jakin dezakegu inoiz izan zela.
Euskaraz bada morroitxo hitza, *Morrontxo izenaren elementu berberaz osatua, Morron litzateke morroi hitzaren erdal aldaera, erabilera antroponimiko izan zuena euskal lurretan.

Ederto hitza

 Ederto aditzondoaren lehenengo lekukoa Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera Larramendiren hiztegikoa da, 1745. urtekoa. Lekuko zaharrago bat dago Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan, 34. agirian, 1489. urtean:

Juan de Laharria, dicho Ederto, çinco maravedis.

Izengoiti horrek 250 urtez aurreratzen du edertoren agerpen data. Ez da ezinezkoa ederto izenondoa izatea, eder + -to, atzizki txikigarria ere bada. Baina testuetan ez dago horrelakorik eta nahiz eta aditzondo bat izengoitia izatea ohikoa ez izan, hala dirudi kasu honetan.

Morrontegi toponimoa

 Morrontegi da Amurrioko bizkarra, hegia.
Lekuko batzuk daude, ez oso zaharrak, lehenengoa Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburukoa:

MORRONTEGUI, monte de Lezama.

Bestea, hau ere XX. mendeko bigarren erdialdekoa, Federico de Barrenengoaren Onomástica de la Tierra de Ayala liburuan, 56. or.:

MORNOTEGI.—Jaro en Larrako.—Probable variante de MORRONTEGI.
MORONTEGI.—Var. de MORRONTEGI.

Eta 57. or.:

MORRANTEGI.—Monte mojonado: O. arroyo, N. arroyo, E. arroyo que baja de la fuente de Iturrigorri.—Var. de MORRONTEGI.
MORRONTEGI.—Monte encima de los caseríos de Lezameta (Txatxi) y de Arrugalde, al O. de éstos, y entre La Magdalena y la Txara.

Lekuko zaharrik ez izateak oztopatzen du analisia, baina aldaera horietatik fidelena Morrontegi dela uste izanez gero, analisia egin liteke arazorik gabe, jakinik Morron antroponimoa izan zela, toponimo gutxi bazuen oinarria dena, hala nola, Morronea eta Morrongibel toponimoak, blog honetan aztertuak. Aipagarria da azkena, Morrongibel, Zuiako toponimoa delako, Amurriotik oso hurbil, bi herriak mugakideak direlako. Bigarren elementua -tegi ezaguna da, baina oraingoan, nahiz eta oinarriko izenak sudurkaria bukaeran izan, atzizkiaren hasierako horzkaria ez da ahostundu ohikoa den bezala, cf. Kapagindegi toponimoa.

Morrongibel toponimoa

 Morrongibel da Zuiako aurkintza baten izena. Bi lekuko, ez oso zahar, daude Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburutik jasoak:

MORRONGUIBEL, término de Murguía.
MORRONQUIBRE, término de Murguía.

Bigarren lekukoa aldaturik dago eta jasan dituen aldaketak nabarmenak dira, guztiak toponimoaren azken elementuari dagozkionak. Beharbada euskararen galerarekin sortutako aldaketak izan daitezke, baina ezusteko handirik gertatu ez bada, Morrongibel litzateke aztertzeko izena.
Toponimoak bi elementu lituzke, Morron antroponimoa eta gibel "atzeko aldea" esanahia duena toponimian. Morronen lekukoak Gipuzkoako sortaldeko bazterrean ezagunak badira ere, izenak hedapen handiagoa izango zuen, Arabako sartalderaino.

Morronea toponimoa

 Morronea da Asteasuko baserri bat. XIX. mendearen erdialdeko lekuko bat dago Nomenclátor de la provincia de Guipúzcoa liburuaren 701. or.: Morronéa.
Lekukotza zahar handirik ez da baina azken 150 urtetan aldatu gabea da toponimo hau.
Toponimoaren bukaeran -(r)en + -a daude, ohikoak etxe izenetan eta oinarrian, Morron antroponimoa omen dago. Antroponimo hori morroi hitzarekin loturik dago, eta bukaerako ezberdintasuna beste hitz askotan aurkitzen da, zahar zein berrietan, lehoi : león, kamioi : camión...
Toponimoan gertatutako aldaketa bakarra izan da sudurkarien disimilazioa, Morron + -(r)en + -a > *Morronena > Morronea.

Arantzadi hitza

Arantzadi deitura ezaguna da, toponimo bat jatorriz deitura ere izan zen eta baita hitz arrunta ere. Orotariko Euskal Hiztegiaren lehenengo lekukoa Larramendiren hiztegikoa da, 1745. urtekoa:

arantzadi.
(-nz- Lar), arantzadui.
Espinar. "Di [...]. Apenas suena ya no siendo en toponimia: Elordi, espinal, Arantzadi, espinal [...]" A Morf 100.
Ainbat arantzadui ta nardui senduaguak. msOñ 120v. Etsi, gogo, eta jarrai / arantzaditan barrena... SMitx ( in Onaind MEOE 1045).

Toponimoa, jakina, askoz lehenagokoa da eta lekuko bat dago Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan, 34. agirian, 1489. urtean:

La de Fernando de Arançadi, con su yja Joana, dies maravedis.

Oñati aldeko lekuko honek arantzadi hitzaren lehenengo lekukoa 250 urte inguru aurreratuko lituzke.

Santxolopeztegi toponimoa

 Santxolopeztegi da Oñatiko biztanlegunea eta industrialdea.
Lekuko zaharrenak Erdi Arokoak dira, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan daudenak, 34. agirian, 1489. urtean:

La de Juan de Sancho Lopeystegui, çinco maravedis.
[...]
Juan Garçia de Sancholopestegui, veynte e dos maravedis.

Toponimoak hiru elementu lituzke, bukaeran -tegi atzizki ezaguna eta hasieran antroponimo bat, Santxo eta patronimiko bat, Lopez. Toponimo honetan ikus daiteke Santxo Lopez, gizon baten izena, osorik, toponimoaren oinarria izan zela.

Eguneraketa (2023-11-28):
Interesgarriak dira XVIII. lekuko batzuk, hasierako txistukari gabeak. Gipuzkoa en el siglo XVIII a la luz de la obra de Tomás López lanetik eskuratu dira. Lehenengoa 144v orrialdean:

Barrios de caserias, y fuera de poblado
Zubillaga, ancholopestegui, Garibay, Gozibaz, Lazarraga, Zañartu, Garagatza, Uribarri, Lezasarri, Berezano, Murguia, Olabarrieta, Narria.
Además tiene en su Jurisdic[ció]n los dos Barrios ó Ante Ygl[esi]as de Araoz y Urrejola.

Azkena 217v orrialdean:

Tiene [Oñati] diferentes barrios, compuestos únicamente de caserios de labranza, que en todos son 13, y se llaman: Zubillaga, Ancholopeztegui, Garibay, Lazarraga, Zañartu, Goribar, Garagalza, Uribarri, Lezesarri, Verezano, Murguia, Olavarrieta, Narria; y fuera de estos hay tambien dos anteiglesias ó lugares sujetos á la jurisdiccion del alcalde de esta villa, y se llaman Araoz y Urrejola.

Antxoeta toponimoan bezala, txistukari disimilazioa gertatu zen baina ez zen finkatu eta egun hasierako txistukariak gorde dira.

Gor hitza

 Gor hitzaren lekuko zaharrena Johan Gorra da, 1366. urtekoa eta ziurrenik, agerpenagatik lekuko nafarra da. Hurrengoa izan liteke Oñati aldeko bat, Erdi Arokoa, eta Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan dago, 34. agirian, 1489. urtean:

Machin Gorra, çinco maravedis.

Lekuko honekin gor hitzaren beste lekuko zahar bat erakutsi dugu, euskararen sartaldeko eremuetakoaren lehenengoa.

Probestu plaza toponimoa

 Probestu plaza da Donostiako toponimo bat.
Donostiako toponimia lanean oso toponimo antzekoa dago, Prostuetxe:

*PROSTUETXE: Provestu-eche o Forillo (3) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Prostuetxe (U.T.); Prostuetxe, Prostutxe, Portuetxe, Torillekoa (1989, D.U.T.B.). 64-20-7, m.

Lehenengo lekukoa argigarria da, besteetan aldaketa nabarmenak gertatu direlako toponimoa ilunduz. Probestuetxe izenean bi elementu daude, azkena etxe ezaguna dago eta hasierakoa probestu hitza da:

probestu.
Etim. De rom. preboste, con metátesis de vocales.
(G-bet), preboste, prebosta (Urt), probesto (Añ), proestu (AN-gip), prostu (G-azp), prosto (Añ (G)). Ref.: A (probestu, prostu); Lek AEF 1924, 41.
Preboste; alguacil. "Comites iudicum, lotiñentak, prebostak" Urt V 397. "Ministro" Añ.
Prebostak [...] eta serjentak eta berziak sobera egiteko lukete. Volt 146s...

Toponimoan hitzaren bi aldaera daude, probestu osoa eta prostu laburtua, tartekoa proestu litzateke, Orotariko Euskal Hiztegian ere jasoa.
Probestu plaza gardena da, beharbada berreraikia izan zitekeelako.

Mingolasa toponimoa

 Arabako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, 1800. urtekoa, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

MINGOLASA, 1800, labrantío de Busto.

Toponimoak hiru elementu ditu, bukaerakoa -a artikulua da, aurrean lats izena dago eta oinarrian Mingo antroponimoa, Domingoren hipokoristikoa izan daitekeena. Mingobaso toponimoaren sarreran informazio gehiago izen horretaz.
Aipagarria da, blog honetan aztertutako Mingoerreka toponimoa sinonimoa litzateke, batean lats erabilia izan da eta bestean erreka, berriagoa. Horrek esan nahiko luke toponimoa sortu zenean oraindik Arabako inguru horretan lats hitza bizirik zegoela.

Azkonabi eta Azkonabieta toponimoak

 Azkonabi da Bizkaiko Ea herriko baso bat. Azkonabieta toponimoa Bizkaian eta Gipuzkoan dago. Markina-Xemeinen baserri bat da eta Elgetan, Gipuzkoan, mendi bat.
XVIII. mende bukaerako lekuko bat dago Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Azconabieta [N, TO]
Azconabieta (la casa de) [Barinaga (cofradia de)], Marquina, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Azkonabieta deitura agertzen da, baina oso lekuko gutxirekin:

Azkonobieta, aldiz, askoz lehenagokoa da, eta lekukoak ere askoz ugariagoak dira:

Dirudienez, bokal disimilazio bat gertatu da, o-o > o-a eta gainera, aldaketa erraztuko zen toponimo berria ere hiztunentzat ulergarria zelako.
Toponimoak hiru elementu lituzke, azkon, hobi eta, azkenik, -eta atzizkia. Interesgarria da azkon izena, Bizkaian zein Gipuzkoan azkonar aldaera ohikoa delako. Euskaltzaindiaren Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (EHHA) ikusi eta azkon hitzaren banaketa geografikoa hauxe da:

Beraz, toponimo hauek arkaismoak dira eta egoera zaharrari eusten diote, garai batean orokorra izango zen azkon hitza baina gero sartaldean azkonar sortu zen eta lurralde horretan nagusitu zen.

Erriartadutxikerra toponimoa

 Erriartadutxikerra da Galdakao eta Bedia herrien artean dagoen tontor baten izena, beraz, toponimo bizkaitarra da.
Toponimo honek bi zati ditu artikulua zenbatu gabe, Erriartadu eta txiker 'txiki' izenondoa. Lehenengoaren lekuko zaharrak eta aldaerak daude Relación toponímica general de Galdácano izenburuko lanean:

Erriertadua: (ver Errialtadua, Errealtadua y Rialtadua), 1607, término y ejido en Lecubaso, confinante con Ceberio.
Rialtadua: (ver Erriertadua). Punto donde nace el arroyo Lecubaso; monte proindiviso con Ceberio y Bedia en la zona de Upo.
Rialtadua Mayor: (ver Errialtadua Mayor), 1944, pinar de Arteta.

Erriartadu toponimoa euskarazkoa da baina dituen elementuak ez dira argiak. Bukaeragatik ematen du partizipio bat dela, ezezaguna. Baina hitz batek aztarrena ematen du, errieta izenak. Toponimoa mugakoa izateak ere berretsiko luke hemen aurkeztutako etimologia, bi herriren arteko leku hori auzi iturri izango zen eta horregatik izena. Antzeko kasu bat Ostraidua toponimoarena izan zitekeen, hau ere partizipio bat, aspaldiko liskarren ispilu.

Morron antroponimoa

 Morroi hitzari eskainitako sarreran Morroe Zuria izeneko gizona agertzen zen, morroi hitzetik sortutako antroponimoa. Sarrera honetan bere erdarazko kidea aurkeztuko dugu, Morron. Lekuko gutxi dauden arren, kidetasuna argia da, kontuan harturik erdarazko -on eta euskarazko -oi bukaera, horrela, león : lehoi, beste adibide askoren artean. Orotariko Euskal Hiztegiaren morroi hitzaren sarreran, jatorria horrela azaltzen dute:

Etim. Puede explicarse bien en forma y sentido a partir de rom. *borrone (cat. borró 'yema', etc.).

Aipatutako lekukoak Erdi Arokoak dira eta Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan daude. Bi dira jaso ditugun lekukoak, biak daude 61. agirian, 1500. urtean:

Morrón tenía vn mançanal cerca de la cruz. Linderos: de la vna parte la cruz e de la otra parte Adamecho d’Iparraguirre.
[...]
Domingo, cantero, tenía vn mançanal en Alçubide Legarra. Linderos: mançanal de Esteuan Morrón y de la otra parte Saubat de Guillemo.

Bilakaeraren urratsak beteagoak daude lekuko hauekin, lehenengoa izan ezik, *borrone berreraiki delako, baina bai ondorengoak, Morroe, Morroi, Morron, azken hau erdararen eragina duena.

Amadin antroponimoa

 Antroponimo hipokoristiko hau behin baino gehiagotan agertzen da Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 65. agirian, 1513-1519. urte artean:

Yten veynte e quatro reales por faser çiertas deligençias (sic) en el pleito de Miguel de Amadin y de los vastimentos
[...]
Yten por otra çedula paresçe çiertas diligencias que fi zieron sobre el pleito de Miguel de Amadin, e por la venida del verdugo a esta villa, doze reales e quatro ardites
[...]
Yten por otra çedula paresçe que dieron sobre el pleito de Miguel de Amadin y sobre el requerimiento fecho al corregidor por los de Yrun sobre los çiento e diez mill maravedis e otras cosas, doze reales e ocho ardites

Dirudienez, antroponimoaren bukaeran -in atzizki txikigarria dago eta oinarrian, Amado antroponimoa. Jatorri berekoa da Amata antroponimoa,
Amata eta Amatea toponimoen sorburua. Azken hauetan jatorria latinean dago, bokalarteko horzkaria ahosdundu ez delako. Amadinen kasuan, aipatutako bilakaera gertatu da eta horregatik jatorria erromantze batean dago.

Zumaeta toponimoa

Zumaeta da Arabako alor bat, Barrundiakoa. Gainera, Gipuzkoako Antzuolan badira bi baserri, Zumaeta dutenak: Zumaetagañekoa eta Zumaetazpikoa.
XX. mendeko bigarren erdialdeko hiru baserri zerrendatuak dira Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, Antzuolakoak bi dira, Lizarraga ballaran:

ZUMAETA AZPIKOA (prop.) 1499
ZUMAETA GAÑEKOA (prop.)

Toponimoek bi elementu lituzkete, bukaeran -eta atzizkia eta oinarrian zumai, zuhain hitzaren aldaera. Hala izan bazen, bilakaera txiki bat gertatu zen, zumai + -eta > *Zumaieta > Zumaeta gertatu zen eta bokalarteko /i/ galdu zen. Hau nahiko ohikoa da, ezaguna da Ibaeta toponimoa, jatorriz *Ibaieta izango zena.
Zumaetaren oso antzekoa da Zumeta, aipatutako liburuan dagoena, Azkoitiko baserri bat izendatzeko, Izarraitz ballaran:

ZUMETA (2 viv.) prop.

Hau izan liteke *Zumaeta > Zumeta bilakaeraren ondorengoa, edo zume + -eta > *Zumeeta > Zumeta. Azkoitiko toponimoaren etimologia zehazteko, lekuko zaharrak beharrezkoak lirateke.