Osintxu toponimoa

 Osintxu, egun, Bergarako biztanle-entitate bat da. Aspaldian haran bat izendatzeko erabilia izan zen, Bergarako baserriak - Caseríos de Bergara web-gunean Osintxu toponimoaren lekuko zaharrak daude eta aurreko mendeetan izena ezberdina zen, Osiranzu bildu delako:

1571, valle y vezindad de OSIRANSU
1661, valle de Osiranzu

Lekuko zaharragoak daude, Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) izenburuko liburuko 53. agirian, 1506. urtekoa:

...el nuestro medio molino de Osyransu, con su presa e calçes, entradas e sallidas, servidunbres, señorio e posesion çevil e natural [...] E lo susodicho fazemos contra vos, el dicho Pero Garçia, por rason que nos aveys a dar e pagar en çenso e renta perpetuamente por el dicho medio molino de Osiransu en cada un año mil maravedis...

Toponimoa, beraz, aldatu zen Osiransu zaharretik Osintxu modernora. Tartean aldaketa batzuk izan ziren, ziurrenik lehena zen dardarkariaren galera eta ondoren /a/ bokala eta azkenik, bukaerako txistukaria aldatu zen.
Aztertzeko izena Osiransu da. Lehenik, atzeranzko urratsak eginez, txistukari asimilazioa izan zen, s-z > s-s, beraz, *Osiranzu berreskuratu dezakegu. Lehenago, beste aldaketa bat izango zen, beharbada sudurkari disimilazio bat, n-n > r-n, *Osinanzu > *Osiranzu, baina hori ez da azalpen bakarra. Ezaguna da sudurkariz bukatutako hitz zahar batzuetan eratorpen aldaeran dardarkari bihurtzen zela: -n > -r, horrela, egun - eguraldi, jaun - jauregi; aldaketak berak osin - osir- bihurketa eragin zezakeen, beharbada.
Laburbilduz: osin > osir- + antzu > *Osirantzu > Osiransu > Osintxu. Bilakaera berdina Gipuzkoako beste toponimo bati gertatuko zitzaion, Oxirondo izenari, hain zuzen. Aipatutako liburu berean behin baino gehiagotan agertzen da, horrela, 20. agirian, 1450. urtekoan:

Ossirondo quarenta e dos fuegos: XLII

Hurrengo lekuko, baina ez azkena 30. agirian, 1490. urtekoan:

En la eglesia de sennora Santa Marina de Oxirondo, a veynte e quatro dias del mes de abril, anno de I mill CCCCº XC annos

Bilakaera izango zen osin > osir- + ondo > Oxirondo, edo osin + ondo > *Osinondo > Oxirondo. Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan toponimo hori aipatu zuen, baina azalpenik gehitu gabe:

506. — osin «sima»: Osinaga (Ojinaga, Oxinaga, Oxiñaga, Doussinague), Osinalde, Osirondo (Ojirondo), Ossiniri; Ocinalde, Ocindegui; Espelosin, var. Espolosin, acaso ezpel, ozpel, ospel «paraje sombrío». Top. Ossin Biriuila, Irache 1258.

Osintxuren bigarren elementua antzu litzateke, toponimian ez da ohikoa baina ale batzuk badaude, Antzuola herri izenean bezala, agian.

Lopearanburarra toponimoa

 Arabako Dulantzi herriko toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Erdi Arokoa, Documentación Medieval de la Cuadrilla de Salvatierra: Municipios de Alegría-Dulantzi, Barrundia, Elburgo-Burgelu e Iruraiz-Gauna liburuan aurkitua A10 izeneko agirian, 1408. urtekoan:

E, otrosi, de la fuente de Atilana a Lope Aranburarra, (y dende a la ermita de San) Felisys, e dende por sobre la pieça que es de Martin Sanchez de Ygoroin, e dende que deçendan a Ruymendi, e de Ruymendi que bengan (al camino viejo, y del) camino viejo que deçendan al rio mayor de Henayo...

Toponimoak hiru elementu lituzke, Lope antroponimoa, eta ondoren haran eta burar 'bular'. Orotariko Euskal Hiztegiaren bular izenaren lehenengo lekukoa Leizarraga da, 1571. urtekoa:  

Bere bulharrari zeraunsón, zioela, Iauna, amatiga akit, othoi niri bekhatoreoni. Lç Lc 18, 13

Hori kontuan harturik, toponimo honen burar aldaerak 163 urte aurreratuko lituzke hitzaren agerpena. Gainera, burar aldaera oso bakana da euskal testuetan. Blog honetan behin agertu da bular hitza, buar aldaerarekin, Otxoamendiko buarra toponimoan.

Arrizapata toponimoa

Bergarako errota bat zen, Erdi Aroko bi lekukorengatik ezaguna, Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan daude biak, 51. agirian, 1506. urtekoan:

... el nuestro medio molino de Arriçapata, que es en juridiçion de la dicha villa, en la ribera del rio que viene de Elgueta, con su presa e calçes e pertenençias e con todas sus entradas e sallidas, servidunbres, señorio e posesion çevil e natural...
[...]
... e vezinos d’él en cada un año en perpetuo por el sobredicho medio molino de Arriçapata e su presa e calçes e lo otro que con ello he reçibydo en el dicho çenso...

Bi lekukoak berdinak dira eta, beraz, aztertzeko izen bakarra dago, Arrizapata. Toponimoak bi elementu ditu, harri eta zapata. Toponimo horretan ez du zentzurik zapataren ohiko adiera, oinetakoak, baina badira egokiagorik:

3. (V-ple-gip, G-to, L-ain, B, BN-baig, Ae; Dv), sapata (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (sapáta); Satr CEEN 1969, 211; CEEN 1969, 369 y 1970, 333; Elexp Berg. .
Zapata, viga sobre la que se apoya el tejado. "Sablière" Dv. "Contrafuerte entre un machón o pilar y las vigas que en él se apoyan" A. "Zapata o kapiriua, cabrio" SMuj. "Viga que se pone a lo largo sobre la pared de la casa" Iz ArOñ. "Carreras [en un hórreo] (Ae)" CEEN 1969, 369. "Soporte de madera que va sobre el remate del muro" Satr ib. 211. "[Vigas] que coronan los muros (Ae)" CEEN 1971, 333. "Traviesa" Elexp Berg.
Goi-agak, kontragoi-agak eta zapatak Otarrain-txabal-en banatu ziran. JAzpiroz 58.
[...]
7. "(V-m-gip), armazón del carro" A.

8. "(V-gip), base de un tabique o cerrado de madera" A.

9. (V-gip ap. Elexp Berg ).
Zapata del freno. "La pieza que roza con la rueda del carro para frenarla" Elexp Berg.

10. "Refuerzo exterior, hecho de cemento o piedra, de una casa" Elexp Berg s.v. matxoi.

Azken adiera honetan aipatzen da harrizkoa izan zitekeela, bide batez, ematen den lekuko bakarra Bergarakoa da, Juan Martin Elexpururen Bergara aldeko lexikoa liburua iturria da. Hala bada, adiera honetako lekukotza ia 500 urtez aurreratuko litzateke.
Zapata hitza ez da ezezaguna blog honetan, Zapata, zapatari eta zapataritegi hitzei emandako sarreran agertzen delako.

Zabaluaga toponimoa

 Markina-Xemeingo tontorren artean bada Zabaluaga izenekoa.
Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa erraz analizatzekoa da, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, behintzat.
Toponimoak bi elementu lituzke, Zabalo izengoitia eta -aga atzizkia. Honek normalean ugaritasuna edo pluraltasuna adierazten zuen, baina batzuetan, leku izengoitia zeukan, horrela, "Zabaloren lurra, eremua" ulertu behar da.
Aldaketa bakarra gertatu omen zen, bokal disimilazio bat, oa > ua. Horrelako bokal disimilazioak oso arruntak izan dira eta, ziurrenik, toponimoa berandu finkatu zelako geratu da aipatutako disimilazioa.
Zabalo izengoitiaz informazio gehiago Zabaloenea, Zabalonea toponimoen sarreran.

Bartolotxuena toponimoa

 Galdakaoko baserrien artean Bartolotxuena izenekoa dago.
Relación toponímica general de Galdácano izenburuko lanean XX. mendeko lekuko batzuk daude, eta toponimo eratorri batzuk, baita Bartolotxulanda izeneko mendia:

Bartolochuena: Heredad de Gumucio.
Bartolochuenalde: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochuenalde-Chiquerra: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochulanda: 1944, monte, zona de Erleches.
Bartolochulanda-Chiquerra: 1944, monte de Erleches.

Bartolotxuena zein Bartolotxulanda toponimoetako oinarria *Bartolotxu antroponimoa da, hau hipokoristikoa da, Bartolo antroponimoan oinarritua, *Bartolotxo antroponimoa bezala, Bartolotxonea toponimoaren oinarria, baina azken honetako atzizkia -txo den bezala, *Bartolotxu izenaren atzizkia -txu da. Hipokoristiko hauek ez daude, baina P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan bada egitura bera duen antroponimo bat, 221. or.:

Matrolotxu (Martolo, Matrolo ‘Bartolo’): Matrolochu (Unamunok darabil, Knörr, 2002: 615).

Hipokoristiko honetan aldaketa batzuk gertatu dira, batetik, hasierako kontsonantea aldatu da, horrelakoa da marka 'barka' hitza. Gainera, metatesia gertatu da, dardarkaria lekuz aldatu delako.
Bartolotxuena toponimoari esker *Bartolotxu antroponimo hipokoristikoa agertu da, *Bartolotxo izenaren oso antzekoa eta Matrolotxu izenaren ia berdina.

Eskusarte toponimoa

 Bergarako toponimoa zen, ezagutzen zaizkion hiru lekukoak agiri berekoak dira, Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan daude, 48. agirian, 1506. urtekoan:

Yten, pongo e e probar entiendo que Martin Perez de Çabalotegui, de cuyos herederos pretenden título Juan Peres de Ugarte, mi parte, e por él e en su voz los caseros e moradores de la caseria llamada Escusarte...
[...]
Yten, pongo qu’este año de I mill DVI, antes qu’el dicho Martin Perez cortase los dos castaños e un nogal en el lugar e tierra contençiosa, fueron allá los dichos Hernand Martines e Juan Perez con sus caseros de Arriçuriaga e Escusarte...
[...]
VIIIº. Yten, sy saben, etc., que los moradores e colonos que tenian tomada en renta la casa e caseria de Escusarte del dicho Martin Perez de Çabalotegui...

Toponimoak ez du aldaerarik eta, beraz, Eskusarte da analizatzeko dagoen izen bakarra. Toponimoa bi zatitan bana daiteke, eskusa- eta arte. Azken hau postposizio ezaguna da, baina ez hasierakoa, eskusa-. Azaltzeko aukera bat izan daiteke ezkur + -tza bezala irudikatzea: Ezkur + -tza > *Ezkurza > *Ezkusa > *Eskusa + arte > Eskusarte. Bi aldaketa gertatuko ziren, rz > s, Askasibar toponimoan bezala, eta gero, txistukari asimilazioa, z-s > s-s, ohikoa hitz arruntetan ere, horrela, sinetsi < zin + etsi.

Bidakurutzeta toponimoa

 Egun, Bidakurutzeta izena Gipuzkoako bi herritan dago, Zumarragan bidegurutzea da eta Seguran, etxe bat. Baina Bergarako toponimoa ere izan zen, Erdi Aroan. Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) liburuan dago eskuratu den lekuko bakarra, 100. agirian, 1518. urtekoan:

E despues de lo susodicho, en la dicha villa de Vergara, en la calle de Vidacuruçeta d’ella...

Toponimoaren analisiak ez du zailtasunik, hasieran bidegurutze izen elkartua dago eta ondoren -eta atzizkia. Lekuko honek oso aurreratuko luke bidegurutzeren hasierako data, Orotariko Euskal Hiztegian dagoen lehenengoa XIX. mende hasierakoa delako:

Botatzen badira bidagurutzean ollo beltzaren lumak. Mg in BOEg 2445.

Beraz, hiru mende inguru aurreratu litzateke hitz honen lekukotza.

Bartolotxonea toponimoa

 Toponimo honetaz lekuko bakarra dago, XIX. mende erdikoa, Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika liburuan jasoa, 112. or.:

Bartolotxonea
1857, casa Bartolochoenea (Nomenclátor).

Toponimoak lekuko bakarra badu ere, oso analisi erraza du, oinarrian *Bartolotxo antroponimo hipokoristikoa dago, Bartolo antroponimotik sortua eta -txo atzizki txikigarriaz lagundua.
Bartolo da Bartolome antroponimoaren aldaera laburtua, Euskal Herrian lekukotua Erdi Arotik, jatorri biblikoa du eta eliza kristauaren eraginez Europara zabaldua.

Lopaitz eta Loparria toponimoak

Lopaitz izeneko tontorra Mutrikun dago, Gipuzkoan. Loparria izeneko tontorra Mungian dago, Bizkaian.
Bi toponimoak loturik daude izanetik, biak tontorrak direlako, eta baita izenetik ere. Bietako hasieran lop- dago eta bukaeran haitz eta harri, erabilera toponimiko hauetan sinonimotzat har daitezkeenak.
Hasierako zatia, lop-, ez da erabat ziurra. Lotura agerikoa du Lope antroponimoarekin, baina, beharbada, Lop aldaera izan da bi toponimoen sortzailea. Badago beste aukera bat, Lopa antroponimo emakumezkoa. Lop zein Lopa balitz, aldaketaren beharrik ez litzateke izango, gehienez aa > a bokal fusioa, besterik ez. Lope izango balitz, ea > a gertatu beharko zen, beharbada ia tarteko baten bitartez. Jakina, lekuko zaharrik ez dagoenez ez dago urrats horien aztarrenik.
Azken aukera ere bada Lopaitz toponimorako, Lopeitz patronimikoa, gero, Lopaitz bihurtua, beharbada herri etimologiak lagundua.
Laburbilduz, bi toponimo hauetan, harri eta haitz izateaz gain, Lope antroponimoa izan zitekeen, beharbada Lop aldaera laburtuaz edo Lopa emakumezko aldaerarekin. Toponimoen lekuko zaharrek laguntza eman zezaketen etimologian zehazteko.

Bogadaoste toponimoa

 Bogadaoste izeneko aurkintza dago Laudion, Araban.
Toponimoa gardena da, ez du aldaketarik jaso eta bi elementuz osaturik dago, bogada eta oste. Bi hitzek erakusten dute bere sartaldeko etorkia. Bogada da bokata izenaren aldaera. Orotariko Euskal Hiztegian hitzen arteko banaketa geografikoa zehazten du:

bokata.
Tr. Las formas documentadas en textos de autores labortanos y bajo-navarros son bok(h)ata y bok(h)eta (bokata tbn. en un texto salacenco). Los suletinos y roncaleses emplean bük(h)ata, bukata. Los guipuzcoanos utilizan gobada (Mendiburu, J.B. Aguirre y Soroa), y gobara (Soroa, Iraola, Mendaro Txirristaka, Anabitarte y Etxaide) y los vizcaínos bogada (Moguel, Astarloa y Akesolo).

Bi hitzen arteko ezberdintasunek bere jatorri kanpokoa adierazten dute, latinaren ondorengoak direlako: zaharrena bokata litzateke eta ondorengoa bogada, bokal arteko herskarien ahostuntzea gertatu delako, VkV > VgV eta VtV > VdV. Gobada, aldiz, metatesi baten ondorengoa litzateke, b-g > g-b; eta gobara hitzean bokalarteko d > r gertatu da, ohikoa Gipuzkoako eremu batean.
Bogadaoste antzinagoko lan jardueren isla da, aspaldi bukatuko zirelako bogadak edo bokatak Laudioko leku horretan.

Nekoralde-Nekoralde toponimoa

 Albiturko herriko baserri honek bi izen ditu, iturriaren arabera. horrela, Euskal Autonomia Erkidegoko Izendegi Geografiko Ofizialaren arabera, Nekolalde da. Baina 1:5000 web - Gipuzkoako Foru Aldundiaren webgunearen arabera, Nekoralde izena izango zuen.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

NEKORALDE (prop.)

Lekuko zaharragorik ez dago eskura, baina dauden lekukoekin etimologia eman daiteke. Toponimoak hiru elementu lituzke, Eneko PI, ola izena eta alde postposizioa. Jatorrian, beraz, *Enekolalde izan zitekeen, baina lehenengo bokala galduko zuen Nekolalde bihurtuz. Azken urratsa albokoen disimilazioa izango zen, l-l > r-l gertatuz. Fenomeno antzekoa, baina dardarkariekin, Altamugarri-Artamugarri toponimoan dago, jatorrian Artamugarri zena Altamugarri bihurtu zen, r-r > l-r disimilazioaren eraginez.

Zabalotegi toponimoak

 Zabalotegi toponimoa Gipuzkoan dago, hainbat herritan, salbuespena Ereñoko tontor baten izena, hau Bizkaian. Besteak dira, Azkoitiko alorra eta soroa eta Bergarako soroa.
XX. mendearen bigarren erdian bazen Azkoitian Zabalotegi izeneko baserria, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan dagoena:

ZABALOTEGI (prop.), Santa Kruz ballara

Baserri honen lekukotza XVII. menderaino atzera daiteke, 1625. urte ingurukoa delako Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, Azkoitiko etxeen izenak zerrendatzean,
Zavalotegui. Aipatutako liburu horretan badago etxe bat, Legazpikoa, izen bera izan zuena, Zavalotegui. Toponimo honen lekuko zaharrenak Bergarako baserri baten dagozkio, Archivo Municipal de Zestoa (1338-1520) liburuan daude, behin eta berriz agertuz. Lehenengoak jarriz, 19. agirian, 1426. urtean:

Juan Martines de Çabalotegui, vesino de la Villa Nueba de Vergara

Hurrengoak, 40 urte geroago, 23. agirian 1462. urtean:

En el mançanal debaxo la casa de Çabalotegui [...] e por el jurado d’esta villa fuera fecha entrega e execuçion en la casa e caseria de Çabalotegui [...] que ellos que consentian e consentieron a que fuesen rematados la dicha casa e caseria de Çabalotegui

Askoz gehiago badira liburu horretan, ez da ezberdintasunik ageri, b/v alternantzia grafikoa izan ezik.
Toponimoek luzaroan iraun dute, ziurrenik guztien sorrera Erdi Aroan kokatu beharra dagoelako. Aldaketarik ez da jaso eta beraz, alde horretatik ziurtasuna handia da.
Toponimoak bi elementu lituzke, oinarrian Zabalo izengoitia dago, Zabaloenea eta Zabalonea toponimoen sarreran azalpena luzeago baterako. Azken elementua -tegi atzizki ezaguna da.
Zabalotegi toponimoen ugaritasunak erakusten du Zabalo izengoitia askotan erabilia izan zela.

Semekola toponimoa

 Semekola da Laudioko bizkarra, hegia. Lekuko zaharrik ez dago, baina izena, ezerk aldatu ez badu, nahiko gardena da. Bi elementuz osaturik izango zen, Semeko antroponimo hipokoristikoa eta ola izen arrunta.
Semeko oso antroponimo zaharra da, Akitaniako idazkunetan bere aurrekaria izan zitekeena, Sembecco, agertzen delako. Erdi Aroko lekuko bat ere badago P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuko 155. or.:

Semeko (Seme): Semeco (Zibitze, 1350-53, CPBN, 45. or.). Cf. Akitaniako Sembecconi (Gorr., 1984: 255), zein Lizopen arabera (1931: 110) euskarako seme-rekin erlazionatu behar baita. Elizondon Semecorena etxea zegoen 1727an.

Semekoren oinarrian seme izango zen eta ondoren -ko atzizkia, kasu honetan hipokoristiko funtzioa duena.
Laudioko Semekola toponimoan Semeko badago, oso aspaldiko antroponimoa genuke euskeraren sartaldeko eremu horretan.

Txiskuene toponimoa

 Donostiako baserrien artean Txiskuene izenekoa dago.
XIX. mende bukaerako lekuko batzuk badira Donostiako toponimia lanean:

*TXISKUENEA: Txiskuene, Benta berri (1989, D.U.T.B.). 64-6-7, M.
TXISKUENEA: Txiskuene, Txiskuenia (1989, D.U.T.B.). 64-14-6, m. H-4.

Toponimoan, etxe izen askotan bezala, oinarrian antroponimo bat izango zuen, eta ondoren -(r)en + -a, erabat arruntak etxeei izena emateko. Oinarriko izena *Txisku izango zen, Frantzisko antroponimoaren hipokoristikoa. Dirudienez, ez da oso ohikoa izan euskal lurretan, ez da agertzen, esaterako, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan.
Euskal Herriaren inguruko lurretan hurbilen dauden hipokoristiko horren antzekoenak Katalunian bilatu beharra dago, han daude Cesc, Cesco, Xesc, Xisco, Cisco, Siscu, lehenengo silaba galdua dutenak. Gaztelaniazko Francisco izenaren orrian badira hipokoristiko horiek eta gehiago.
Beste aukera bat izan liteke, zisku hitza, adiera nagusia "diru-poltsa" dena. Ez da ezinezkoa hitz horrekin toponimoa sortzea, baina toponimoa etxea izanik, antroponimo ezagun baten hipokoristiko ez hain ezagun bat erabiltzeak aukera gehiago baditu etimologian ongi egokitzeko.
Blog honetan behin aztertua izan da Frantzisko izena, baina horretan ere, hipokoristikoa izan gabe, aldaketak batzuk jaso zituen, Fraiskozurikoa toponimoak.

Tximon toponimoa

 Tximon izeneko aurkintza dago Trebiñuko konderrian.
Lekuko zaharrik ez dago eta horrek analisia zaildu beharko luke. Toponimo honetako etimologia, aldaketarik gertatu ez bada, blog honetako beste toponimo askoren bera da, antroponimo batez osaturik izango zen, *Tximon. Hau ezezaguna bada ere, jatorri argia du, Simon izenean. Bilakaera ohikoa gertatu da, hipokoristikoak sortzekoa, hasierako kontsonantea sabaikaritua izan da, s- > tx-. Fenomeno hau behin eta berriz agertzen da antroponimian, blog honetan batzuk dira horrela sortuak, Txeru toponimoan Txeru antroponimoa izango zen, Perutik sortua.

Salburua toponimoa

 Salburua da Gasteizko aurkintza bat, auzo bihurtua. Lekuko zaharrik ez dago, baina badira lekuko gehiago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

SALBURU, término en Armentia.
SALBURUA, término de Vitoria, Abechuco, Ariñez y Zurbano.

Toponimoaren bukaera argia da, buru dagoelako, eta -a artikulua, Armentiako toponimoan izan ezik. Baina hasiera ilunagoa da. Aldaketarik gertatu ez bada, erraz analizatzekoa da baina aldaketa txiki baten beharra dago, disimilazio bat. Hasieran bi dardarkari izango ziren toponimoan baina bat aldatu zen eta alboko bihurtu: r-r > l-r. Horrelako aldaketa ezaguna da, Bizkaiko Algorta herriaren izenean ere gertatuko zen, lehenago *Argorta izango zelako, hau da, har- 'harri' + gorta.
Arabako toponimoaren kasuan aurreko egoeran *Sarburua izango zen eta orduan agerikoa da lehenengo elementua, sarri hitza, toponimian nahiko hedatua. Horrela agertzen da Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan:

540. — sarri «espesura» (Azkue, Del acento tónico vasco, 53). J. Gárate (RIEV, XXVI, 352): «zona de arbolado espeso, por Leiza»: Sarria, Sarribeitua, Sarriegui, Sarriguren, Sarrionandia, Sarduy, Sarraga, Sarralde, Sarratea, Sarrondo, Etchessarry, Irisarri (Urisarri), Olasarri, etc. Como adjetivo sarri (escrito erróneamente zarri por Azkue) significa «espeso», como adverbio «a menudo» (cf. ital. spesso), «en seguida», y acaso sea idéntico al participio sarri (=mod. sartu) «entrado, metido». Es seguro que sarri es el ant. participio desplazado en su función primaria por la innovación sart(h)u «entrado» «metido», pero no está atestiguado como tal. Al igual que se supone que fr. fourré ha adquirido su valor actual en el sintagma bois fourré, cabe pensar que hubiera primero un grupo como oi(h)an o baso + sarri: cf. el nombre de población Basussarry, med. Bassessarri, etc.

Balerione toponimoa

 Egun, Balerione da Oiartzungo iturburu bat, baino ez askoz lehenago baserri baten izena izan zen. Oiartzungo toponimia liburuan informazioa bada, baina ez du lekuko zaharrik ematen, 99. or.:

Balerione. Baserria.
Baleio ahoskatzen da eta Ierobi baserriaren ahozko forma da. Honen eratorrien artean daude Balerioneko tunelak eta Balerioneiturri.

Toponimoaren elementuak ezagunak dira, Balerio antroponimoa eta ondoren -(r)en + -a, ohikoak etxe izenetan, artikuluaren ezabaketa, ziurrenik, berria da.
Balerio antroponimoaz informazio gehiago Balerioaga toponimoaren sarreran.

Agotibar toponimoa

 Agotibar Eskoriatzako toponimoa da, Gipuzkoan. Lekuko zaharrik ez dago, baina aldaketa nabarmenik gertatu ez bada, toponimoa erraz analizatzekoa da.
Toponimoak bi elementu lituzke, agot eta ibar. Agotak ziren Nafarroako iparraldean bizi ziren biztanle talde bat, luzaroan bazterketa jasan zutenak.
Toponimo azaltzeko bi bide daude, batean agoten ibarra adierazi nahiko zuten eta bestean, agot izengoitia izango zen, jatorri hartakoa zelako edo arrazoiren batengatik izengoiti hori izango zuelako.
Agot hitza ez da ohikoa toponimian baina inoiz erabilia izan zen, Agotibar toponimoak erakutsi bezala.

Makastilla toponimoa

 Makastilla izeneko malkarra dago Bizkaian, Abadiñoko herrian.
Lekuko zaharrik ez badago ere, dagoen bezala analiza daiteke, eta etimologia eman, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, behintzat.
Toponimoak bi elementu lituzke, artikulua zenbatu gabe, makatz izena eta hil aditza edo partizipioa. Beharbada tartean beste elementu bat izan zitekeen, -di atzizkia. Orduan bere sorrera horrela izango zen: makatz + -di > *makazti + hil + -a > Makastilla. Bestela, makatz + hil + -a > Makastilla.
Makatz hitzak adiera batzuk baditu ere, toponimo honetan, ziurrenik, Orotariko Euskal Hiztegian dagoen lehenengoa litzateke:

1 makatz.
tradizioa
Tr. Documentado en textos meridionales desde Barrutia (eztimakatz).
1. (V-m, G, AN-5vill; Lar, H), makatx (V-gip), makats. Ref.: A; Arzdi Plant1 277; Elexp Berg .
Árbol silvestre. "Arbol no injerto" Lar. "Frutal silvestre" Ib. "Guadapero, peral silvestre" Ib. "Regoldo, castaño borde o silvestre" A. "Makatza, es el arbolito joven (G-goi)" Arzdi Plant1 277."Makiña bat makatz jaten gontsan etxe aurreko makatzai" Elexp Berg. . El supuesto ej. de makatx que DRA atribuye a Hiriart-Urruty se trata en realidad de mahats (v. Eskual 28-5-1919, 4).
Abe nagusijak dira oneek [...] masustabia, makatza, mispillia [...]. Mg PAb 188. Makatz aundi-aundia da. Bai, makatz-tantaia. Iñun be eztot ikusi onelako makatz-tantairik. Alzola Atalak 82. Makatz zar arrotu aundi batek erakusten dauz adar igertuak. Ib. 82. Igon neutsan makatz bati. Gerrika 73. Dozen erdi bat bertso zuretzat, / etxe azpiko makatza. Insausti 258.

Aditzak ez dira ohikoak toponimoetan, baina ale batzuk badira. Mitxelenak bere Toponimia, léxico y gramática aipatzen du Erdi Aroko toponimo bat, barruan hil izan dezakeena:

[...] No es absurdo pensar que -tsu cobrara autonomía a partir de derivados como satsu ‘impuro, etc.’, de sats + -zu, o, en topónimos, en nombres como Sarasua, de sarats + -zu: cf. Sagassaheta, Sagaseta, arriba, nota 8. Así también Iasu yll en Roncesvalles, 1284, como Jaxu en Cize, de i(s)ats + -zu (14).
-
(14) Para jats, nacido por disimilación de isats ‘reclama’, ‘escoba’, véase Estudio sobre las fuentes del Diccionario de Azkue, Bilbao, 1970, pp. 85 y 87; yll muy bien puede ser hil ‘muerto’.

Balerioaga toponimoa

 Balerioaga Orozkoko baserria da. Lekuko zaharrik ez dago baina toponimoa nahiko gardena da eta etimologia erraza du, aldatu ez bada, behintzat.
Toponimoak bi elementu lituzke, Balerio PI eta -aga atzizkia. Antroponimo honetaz A. Irigoienek informazio oparoa eman zuen bere Pertsona-izenak euskaraz nola eman liburuan:

2.219. VALERIO: latinez Valeri(us), -ii. Khristo-ren ondoko lehenengo mendean bazen Valerius Flaccus izeneko poeta ezagun bat. Beste alde batetik ikus IX menderako UALERI Valpuestan: Ualeri hic + feci, (804, Valpuesta, dok. 1). Forma osoa VALERIO da, eta VALERI latinez vokativoa nominativo moduan erabiltzetik aldagarri moduan sortua.
Ikus XIV menderako VALER Nafarroan: Primo Valer Periz, (1366, PN-XIV, F.Tud., 431 orr.), Ablitas-en.
Eta IX menderako UALERI / BALERI / BALERIUS Valpuestan (281); Ualeri hic + feci, (804, Valpuesta, dok. 1); Baleri signum / Balerius presbiter signum, (894, Valpuesta, dok. VII).
————————
281 L. Barrau-Dihigo, ‘Chartes de l’église de Valpuesta du IX au XI siècle”, Revue Hispanique, VII (1900), 274-390 orr.

Normalean -aga atzizkiak pluraltasun esanahia du, baina ez beti, antroponimoekin lotzen denean, esaterako. Adibide asko ez daude, baina gutxi ere ez dira, blog honetan badira ale batzuk, Opilluaga toponimoa bezala, honetan antroponimoa Lopillo izango zen.

Sagutategi toponimoa

 Sagutategi izeneko toponimoa Bergaran izan da. Normalean baserri bat edo etxe bat izendatzeko erabili izan da. Jasotako azken lekukoa Sautegi da, 1991. urtekoa, baina lehenengo lekukoak askoz zaharragoak dira, Sagutategui zen 1564. urtean. hurrengo mendeetan hori izan da gehien jasotakoa, baina XX. mendean laburketak orokortu ziren, horrela 1925. urtean Sagutegui-buru dago, eta urte berean Sautegui. Beharbada laburketa hauetan, oinarriaren ezezagutza galtzearekin batera, herri etimologiaz Sa(g)utegi aldaerara laburtu zuten, hau da, sagu + -tegi.
Toponimoak, blog honetako gehienak bezala, bi elementu izango lituzke, saguta- ezezaguna eta -tegi, oso atzizki ohikoa toponimian, batez ere etxe izenetan. Hasierako elementua zagita euskal hitzaren aldaera litzateke. Aldaketa bakarra gertatu da, i > u bokal aldaketa. Arrazoia ez da argia, baina ezaguna da sartaldeko euskaran hainbat hitzetan /u/ dagoela, beste euskalkietan /i/ dagoen lekuan, horrela, uzen/izen, urun/irin bezalako hitz bikoteak badira. Beharbada hitz hauetan gertatutako fenomeno bera izan da, ziurra dena hitza, analisia zuzena bada /i/ zuela, latinean sagita zena, euskaraz zagita izatera iritsi zela.
Baina bada beste azalbide bat, bokalen disimilazioa, hain zuzen. Jandustegi toponimoan ikusi bezala, i-i batetik u-i izatera heldu zen. Beharbada toponimo honetan ere disimilazioa izan da, *Sagitategi zahar batetik.
Beste aldetik, txistukaria <s> da, baina zagita hitzaren lekukoetan ere badago sagita aldaera.
Beraz, bilakaera hauxe izango zen: sagita + -tegi > *Sagitategi > Sagutategi. Beharbada etxe horretan zagitak egiten zituztelako izan zuen izen hori.

Zabaloenea eta Zabalonea toponimoak

 Oso izen antzekoak dituzten etxe horiek Gipuzkoan daude, Zabaloenea baserria Jauregi bailarakoa da, Hernanikoa.
Zabalonea etxea Txikierdi Auzokoa da, Usurbilgoa.
Azken honen lekuko bat dago, XX. mendearen bigarren erdikoa, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

ZABALO ENEA (col.) Txiki Erdi ballara, Usurbil

Lekuko zaharragorik ez badago ere, toponimoak gardenak dira, alde batetik Zabalo elementu antroponimikoa izango zen, ondoren etxe izenetan ohikoak diren -(r)en + -a.
Badago zabalo izena, arrain mota bat dena:

zabalo.
(V-m-gip). Ref.: A Apend; Zubk Ond 238.
"Pez marino que se interna en los ríos" A Apend. "Platusa" Zubk Ond 238. v. txabaloi.

Baina hitzaren egokitasuna gorabehera, Zabalo behin baino gehiagotan agertzen da XVI. mendean, adibidez, El triunfo de las élites urbanas guipuzcoanas: nuevos textos para el estudio del gobierno de las villas y de la Provincia (1412-1539) liburuko 44. agirian, 1533. urtean:

Miguel Zabalo
[...]
Juan Zabalo

Lekuko hauetan Zabalo izengoitia litzateke, gizonezkoei emanda, oinarrian zabal izenondoa dago eta azken aldean -o atzizkia, erromantze batetik jasoa, generoa emateko, Apalo antroponimoan bezala, Apaloberro toponimoaren oinarria dena.
Zabalo izenak izan zuen hipokoristiko bat, *Txabalo, Txabalonia toponimoaren bitartez ezaguna.

Arriagana toponimoa

 Arriagana bi aldiz agertzen da Arabako toponimian. Datuen iturria Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburukoa da:

ARRIAGANA, término de Betoño. Id. de Amárita.

Betoño eta Amarita dira Gasteiztik oso hurbil dauden bi herri, eta elkarren artean hurbil daude, baina litekeena da bi toponimo izatea. Hala ere, horrek etimologiarako ez du garrantzirik.
Toponimoak bi elementu lituzke, bata Arriaga toponimoa bera eta bestea gan 'gain', artikulua zenbatu gabe. Horrela azaldurik geratuko litzateke tarteko /a/ hori, harri + gan + -a izateko aukera deusezten duena.
Bi elementuak batzerakoan haplologia izeneko fenomeno fonetikoa gertatu da, bi silaba berdinak edo oso antzekoak elkarren ondoan jartzen direnean, batzen dira, bat bakarra geratuz. Beraz, Arriaga + gan + -a > *Arriagagana > Arriagana.
Aipatutako fenomeno ez da ezohikoa, blog honetan bada beste bat Ametzagaña toponimoa, hain zuzen. Horretan ere, haplologia gertatu zen, eta horren aztarren bakarra lekuz kanpoko tarteko /a/ hori litzateke.