Andrandegieta toponimoa

 Andrandegieta Segurako hiru baserriren izenetan agertzen da: Andrandegieta, Andrandegietaberri eta Andrandegietazar.
XX. mendeko bigarren erdialdeko hiru baserri horien lekukoak daude Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

ANDRAUNDIETA BEKOA (pr.)
ANDRAUNDIETA ERDIKOA (p.)
ANDRAUNDIETA GOIKOA (pr.)

Toponimoetan bi aldaera daude, Andrandegieta eta Andraundieta. Bietan laburketak gertatuko ziren, Linazasororen lekukoetan bokalarteko /g/ galduko zen eta ondoren, ei > i bokal fusioa izango zen. Egungo toponimoan hori gertatu gabe dago, beharbada aldaera zaharrago bat berreskuratu delako. Bestelakoa da au diptongoa, zaharra izan liteke eta, beraz, *Andraundegieta osoago bat izango genuke. Diptongo hori zaharra izan daiteke, baina hori ez da ziurra, ezaguna da zenbaitetan diptongoa sortzen dela, horrela haundi < handi. Hala ere, *Andraundegieta aldaera berreraikia lagungarria izango da toponimoaren etimologia aurkitzeko. Honek, azkenik, beste aldaketa bat beharko luke jatorrizko izena aurkitzeko, on > un bilakaera, Gipuzkoako toponimian batzuetan gertatu zena, esaterako, Hondarribiko lehenengo lekukoen artean Undarribia dago. Bilakaera hori kontuan hartzen bagenu aldaera zaharrago bat eskuratuko genuke, *Andraondegieta.
Horrela, azterketa etimologikoa has liteke. Toponimoak hiru elementu lituzke, Andraon antroponimo hipokoristikoa, -tegi atzizkia eta, azken aldean, -eta atzizkia. Aldaketa ohiko bat litzateke, sudurkari atzean horzkaria ahostuntzea: t > d. Andraon euskal izena da, andra- 'andre' eta on izenondoa baturik. Toponimian ale batzuk utzi ditu, hala nola Andraonaena, Andreonaga eta Androndegi toponimoa, Azkoitikoa. Azken hau oso antzekoa da aztergai den Andrandegieta toponimoarekin, baina bilakaera ezberdina izan da.
Andrandegieta, beraz, Andraon antroponimoaren beste lekuko toponimiko bat gehiago litzateke.

Aienzagi toponimoa

 Aralar inguruko toponimo hau Erdi Aroko agiri batean agertzen da Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuko 18. agirian, 1409-1410. urteetan:

Estos son los seles que ha el solar de Amézqueta en la sierra de Aralar: primeramente Narue, otro sel de Fagabe que se llama Veyçeguisaroea, Otocor, Olaçaualsaroea, Gorostiaga Mendocarte, Ayençagui, Guereçiola, Salin, Arreyçaga, Burunçiçu, Heçiça çahalegui.

Kopia batean Hayençagui dago. Ziurrenik grafia kontu hutsa da, ez luke ahoskapen ezberdinik adieraziko eta, beraz, analizatzeko toponimoa Aienzagi litzateke.
Toponimoak hiru elementu lituzke, baina biren elkarketatzat har daiteke. Elementuak, banan banan hauek dira: aihen + -tza + hegi. Baina toponimoa sortzerakoan lehenik aihen + -tza > *aihentza hitz eratorria izango zen eta ondoren hegi izena gehituko litzateke. Aldaketa bakarra eta nabarmena da ae diptongoaren soiltzea eta ondorioz a geratzea, normalean e bokala izan ohi delako, beharbada ezaugarri dialektal izan daiteke.
Orotariko Euskal Hiztegian aihen izenaren lehenengo lekukoa Leizarragaren testuetakoa da, 1571. urtekoa:

Xirmenduak berak frukturik bereganik ezin ekhar dezakeen bezala, baldin aihenean ezpadago. Lç Io 15, 4

Hori kontuan izanik, Aralar inguruko Aienzagi toponimoak 161 urtez aurreratuko luke hitz horren lehenengo lekukoa.

Udaola toponimoa

 Ataun inguruko toponimo hau bi lekukoren bitartez ezaguna zaigu, Erdi Aroko agiri batetik eskuratua. Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuan daude toponimoaren lekukoak, 18. agirian, 1409. urtean:

Estos son los seles que ha el solar de Lazcano en la syerra de Aralar: primeramente Armaybarrutya, Armayleoytia, Vdaola, Verraga...

Oin-ohar batean beste agiri baten aldaera jarri dute: 23. Ídem dice “Hudaola”.
Aldaera honek ez du eraginik egingo den azterketa etimologikoarekin. Bi elementuz osaturik izango zen, uda eta ola. Biak aski ezagunak, uda eguneroko hizketan ohikoa da eta ola oso hedaturik dago toponimian, 'etxola; burdinola' esanahiekin.
Toponimoaren elementuak argiak dira eta beharbada azalpen bat izan liteke aipatutako ola hori uda aldean erabilia zela. Egun, Udasaroi izeneko toponimoa dago Idiazabalen, aurkintza bat izendatzeko. Hau izango zen uda + saroi, ziurrenik udan saroi erabilera izango zuelako.
Uda izena oso goiz agertzen da euskal testuetan, Orotariko Euskal Hiztegian dagoen lehenengoa 1566. urtekoa da:

Orain negua bada ere / etorriko da udea. (Azcoitia, 1566). FLV 1991, 289

Nahiz eta lekuko goiztiarra izan, Udaola toponimoak uda hitzaren lehenengo lekukoa ia 150 urtez aurreratuko luke.

Tximitxua toponimoa

 Tximitxua toponimoa Erdi Aroko lekuko batez bitartez ezaguna zaigu, La Colegiata de Santa María de Cenarruza 1353-1515 liburuaren 42. agirian dago, 1486. urtekoa dena:

Yten mas otra pieça que es en termino que se llama pieça Chymixua que se tiene de la una parte a pieça de Estivalis de Goveo e de la otra parte se tiene a pieça de Juan Dias de Hueto vesino de Asteguieta.

Toponimo hau Araban izango zen, Gasteiz inguruan. Barruan tximitxu hitza izango zen, eta -a artikula. Tximitxu Orotariko Euskal Hiztegian dago, baina utzi duen lekukotza oso urria da, Azkueren hiztegikoa, hain zuzen, 1905-1906. urteetakoa:

tximitxu.
"(V-oroz), tejido de seto que hace veces de barandado" A.

Arabako lekuko honen bitartez tximitxu hitzaren lehenengo lekukoa 400 urtez baino gehiago aurreratuko litzateke, eta hitzaren erabil-eremua Arabara ere hedatuko litzateke.

Orgaibieta toponimoa

 Ataun inguruko toponimo hau bi lekuko zaharren bitartez heldu zaigu. Dirudienez, egun ez da ezaguna. Aipatutako lekuko horiek Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuan daude, 34. agirian 1452. urtean:

...en estos logares seguientes o en alguno d’ellos: en Orgaybieta, en Gorostaga o en [O]tocor.

Lekuko horrek oin-ohar bat du:

34. El texto original de Villafranca dice “Orgauieta”.

Azken aldaera honetan diptongoa soildu da: ai > a. Fenomeno hau ezaguna da, cf. alki 'aulki', arkitu 'aurkitu'... Beraz, aldaera jatorrena Orgaibieta izango litzateke.
Toponimoak hiru elementu lituzke, orga 'gurdi', ibi eta, azkenik, -eta atzizkia.
Orotariko Euskal Hiztegian Axularrena da lehenengo lekukoa, 1643. urtekoa: Gaixtoaren konzientzia eta barren aldeak, orgaren edo gurdiaren arroda bezala dira. Ax 429s (V 278).
Aipagarria da orga izenaren lekuko toponimikoa izatea alde honetan, baina nafarreraz ezaguna zen eta Aralarko mendilerroa Gipuzkoa eta Nafarroaren artean dago. Horretaz gain, Orgaibieta toponimoari esker, orga izenaren lehenengo lekukoa ia berrehun urtez aurreratuko litzateke.

Triku eta trikuharri hitzak

 Erdi Aroko agiri zaharretan ohikoak dira larre, ibai eta antzeko izenekin sortutako toponimoak, askoz gutxiagotan izengoitiak daude eta hauetan hitz ez ohikoak irakurtzen dira, triku bezala. Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuan badaude Martin Trikua izena zuen gizonaren bi aipu, 21. agirian, 1428. urtean:

Fecho e otorgado fue este conpromiso delante la casa de Martín Tricua, término del dicho lugar de Lascano...

Bigarrena, 22. agirian, 1428. urtean:

Et después d’esto, delante la casa del dicho Martín Tricua, besino de la dicha billa de Villafranca, a dies e ocho días del dicho mes de nobienbre, anno de mill e quatroçientos e beynte e ocho annos, este dicho día, ante las dichas puertas del dicho Martín Tricua...

Izengoitian triku izena genuke. Ezin jakin izendapenaren arrazoia, triku animaliaren izaerarekin lotutako ezaugarri bat gogoan zen, Orotariko Euskal Hiztegian badago gizakiekin erabiltzeko adiera bat:

(Fig., uso adj.).Basto.
Erri ontan mutillik "bien" ba al daude? Guztiak dira trikuagoak. Urruti ibiltzea obe. Lab EEguna 75

Beharbada horixe zen adierazi nahi zuten izengoiti horrekin. Dena den, triku hitzaren lehenengo lekukoa askoz aurreratuko litzateke, Larramendiren hiztegikoa zen lehenengoa, 1745. urtekoa. Beraz 317 urte lehenagoko lekukoa izango zen Ataungo agirietakoa.
Aipatutako liburuan badago beste izen interesgarri bat, hau toponimoa, Trikuarria, bi agiritan dagoena, 20. agirian, 1426. urtean:

...en el dicho sel de Larrunça, entre el arroio maior e el arroio que viene a la dicha fferrería, en todo quanto es fasta el arroio de Lauzti, e dende, passado el dicho harroio que a la dicha ferrería viene, fasta la piedra llamada Tricuarria, que está en el otero...

Bigarrena, 22. agirian, 1428. urtean:

...en todo quanto es fasta el arroyo de Lausty, e dende, pasado el dicho arroyo que a la dicha ferrería biene, fasta la piedra llamada Tricuarria que está en el otero...

Toponimoa hitz batez osaturik izango zen, trikuharri, eta artikuluaz. Orotariko Euskal Hiztegian dagoen lehenengo lekukoa Azkueren hiztegikoa da, XX. mendearen hasierakoa. Ataungo agirietako toponimoak data hori oso aurreratuko luke, ia 600 urte. Gainera, hitz honen lekuko gehienetan tregoharri aldaera dago, baina aipatutako lekukoetan trikuharri aldaera dago.

Garaunaga eta Garauntza toponimoak

 Garauntza da Izurtzako baserri bat. Lekuko zaharrik ez dago eskura, baina, hala ere, etimologia ematea ez litzateke zaila izango, toponimoak aldaketarik jaso ez badu, behintzat. Oinarrian garaun hitza izango litzateke, garau hedatuagoaren aldaera eta ondoren -tza atzizkia.
Garaunaga toponimoa, aldiz, bestelakoa da, ez dago egungo lekukorik, baina badago bat, oso zaharra, La Colegiata de Santa María de Cenarruza 1353-1515 liburuan, 30. agirian, 1426. urtean, Martin Yvannes de Garaunaga, mercadero.
Toponimoak bi elementu izan zitzakeen, garaun izena eta -aga atzizkia. Garaun da garau hedatuagoaren aldaera, Bizkaiko euskararen aldaera, zehatzago. Beraz, aldaera dialektala eta toponimoaren kokapena bat datoz, eta horrek etimologiaren ziurtasuna areagotzen du.
Garau hitzaren lehenengo lekukoa, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Landucciren hiztegikoa litzateke, 1562. urtekoa, krau aldaerarekin. Baina garaun aldaera, ez da agertzen XIX. mende bukaera arte, Harrieten hiztegian. Beraz, Garaunaga toponimoak garau hitzaren lekuko zaharrena 136 urtez aurreratuko luke, eta garaun aldaeran 450 urte inguru.
Beste aukera bat izan liteke, garai + (g)un(e) + -aga egitura izatea. Tartean *Garaiunaga izango genuke eta ondoren bokalarteko /i/ galduko zen, Ibaeta toponimoan bezala. Garauntza toponimoan atzizkia -aga izan beharrean, -tza izango litzateke. Baina, jakinik Bizkaian garaun erabiltzen dela eta bi toponimoak Bizkaikoak direla, ziurrenik garaun izenarekin eratorriak izan daitezke. Gainera, alde formaletik oztoporik ez dagoen bezala, alde semantikoan ere ez litzateke arazorik izango.

Gutun hitza

 Gutun hitzaren lehenengo lekukoa, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Leizarraga da, 1571. urteko Are hetarik guthunak anaietara harturik, Damaszerat ioaiten ninzén. "Lettres adressantes aux frères". Lç Act 22, 5.
Baina Erdi Aroko bi lekuko daude, XV. mendearen hasierakoak, La Colegiata de Santa María de Cenarruza 1353-1515 liburuan, biak 27. agirikoak, 1416. urtekoak: Pero Martines Gutuna eta Joan Gutuna.
Dirudienez, izengoitiak izan zitezkeen, baina izendapenaren arrazoia ezezaguna da. Ziortza inguruko bi lekuko horiek gutun hitzaren agerpena aurretuko lukete 150 urte baino gehiago.

Tellauri toponimoa

 Bizkaiko toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan dagoena:

Tellauri [N, NO]
Tellavri (M(art)in de), Maruri, a.1641, FogVizcayaMs.

Lekuko bakarra bada ere, dauden bi elementuak oso arruntak dira, teila eta huri. Hala ere, bada nabarmentzeko bat, huri izena, hiri zabalduagoaren sartaldeko aldaera. Egungo hiri eta Erdi Arokoa ez dira berdinak, egungo baserri izenetik hurbilago zegoen. Beharbada toponimo honetatik hurbilen dagoena Tellaetxe izena litzateke, aipatutako liburuan ere dagoena:

Tellaechea [N, TO]
Tellaeche (barrio de) (Mesperuza y), Baracaldo, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellaeche (el molino de), Axpe de Busturia, a.1796, FogVizcayaMs. -/Buturia, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellaeche (la cassa de), Arraçua, a.1704, FogVizcayaMs. -/Elorrio, a.1641, FogVizcayaMs.
Tellaeche (la cassa de) [Aulestia (puebla de)], Murelaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellaeche (la torre de), Axpe de Busturia, a.1796, FogVizcayaMs.
Tellaechea (la casa de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.
Tellaechea (la caseria de), Arraçua, a.1641, FogVizcayaMs....

Tellechea [N, TO]
Tellechea (la cassa de), Aulestia, a.1641, FogVizcayaMs.
Thelleche (barrio de), Deusto, a.1704, FogVizcayaMs.
Thelleche (la caseria de), Arrazua, a.1745, FogVizcayaMs.
Telleche_Vecoa (la casa de) [Sangroniz (varrio de)], Lujua, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellecheuecoa (la casa de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Telleche_Goycoa (la casa de) [Sangroniz (varrio de)], Lujua, a.1704, FogVizcayaMs.
Tellechegoitia (la casa de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.

Garai batean teilaz eginiko etxeak ez ziren ohikoak izango eta horrela, izenean bertan aipatuak ziren, antzekoa gertatuko zen Arruriaga toponimoarekin, harriz eginiko etxeak arruntak ez zirelako. Huri izenaren beste lekuko batean ere antzematen da erabilera zaharra bazela, Labauria toponimoa, etxe bat zena eta ez hiri bat.

Fauria toponimoa

 Lumoko toponimo honetaz bi lekuko daude, XVIII. mende hasierakoak, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan jasoak, biak:

Fauria [N, TO]
Fauria (la cassa de), Luno, a.1704, FogVizcayaMs.

Fauria [N, NO]
Fauria (Pedro Hortiz de) [Fauria (la cassa de) (pr.n.res)], Luno, a.1704, FogVizcayaMs.

Toponimoak bi elementu lituzke, artikulua zenbatu gabe, Fao toponimoa eta huri izena, hiri hedatuagoaren sartaldeko aldaera; azken honek ez zuen egun duen esanahia izango eta ziurrenik 'baserri' adieraziko zuen, toponimoaren lekukoetan gaztelaniaz casa izendatzen dute.
Fao, erdaraz Fano, Bizkaiko toponimoa da, Gorlizko hiri-auzoa, eta aipatutako liburuan ere agertzen da:

Fano [N, TO]
Fano (la casilla de), Erandio, a.1704, FogVizcayaMs.
Fano (la cassa de) [Ybarra (uarrio de)], Gorliz, a.1704, FogVizcayaMs.
Fano (uarrio de), Erandio, a.1876, FogVizcayaMs.
Fano_Azecoa (la caseria de), Gorliz, a.1745, FogVizcayaMs.
Fano_Aurrecoa (la casa de) [Fano (uarrio de)], Erandio, a.1876, FogVizcayaMs.
Fano_Aurrecoechea (la casa de), Erandio, a.1704, FogVizcayaMs.
Fano_Aurrecoechea (la caseria de) [Asticas y Fano (varrio de)], Erandio, a.1745,
FogVizcayaMs.
Fano_Delantera (la casa de) [Ybarra (varrio de)], Gorliz, a.1876, FogVizcayaMs.
Fano_Delantera (la caseria de), Gorliz, a.1745, FogVizcayaMs.
Fano_Delantera (la cassa de) [Ybarra (uarrio de)], Gorliz, a.1704, FogVizcayaMs.
Fano_Ostecoa (la casa de) [Fano (uarrio de)], Erandio, a.1876, FogVizcayaMs.
Fano_Trasera (la casa de) [Ybarra (varrio de)], Gorliz, a.1876, FogVizcayaMs.

Toponimo honetan agerikoa da euskal eta erdal aldaeren arteko diferentzia nabarmenetako bat, bokalarteko sudurkaria, gaztelaniazkoan gorde da eta euskarazkoa galdu da. Toponimoak historia luzea du, latin jatorrikoa delako. Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan Fao/Fano aipatzen du:

245. — fanum (lat.) «templo, lugar sagrado»: Fano, que es el nombre de un barrio de Erandio, Vizc. (R. Menéndez Pidal, Oríg., 223). Si ha existido alguna forma popular con pérdida de la nasal intervocálica, no me es conocida. Pero P. de Zabala me señala que el top. Faustea, caserío de Abadiano (Vizc.), puede muy bien ser *Fa(n)u ostea.

Fauria izenean ere ez da ezagutzen sudurkaridun aldaerarik eta horrela argi geratzen da Fao ere izan zela.

Kapagiñenea eta Kapaginerreka toponimoak

 Kapagiñenea izeneko baserria Elduainen dago, Gipuzkoan.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

KAPAGIÑARENA (KAPAINENEA) (prop.)

Horretaz gain badago Kapaginerreka, Urola ibaiaren erreka baten izena.
Bi toponimo hauetako oinarrian kapagin hitza dago, Kapagindegi toponimoan dagoen hitz bera. Hitz honetaz informazio gehiago dago aipatutako beste toponimoaren sarreran.
Geratzen da azaltzeko bi toponimoen bukaera aldean dagoena, baserri izenean -(r)en + -a, jabetza adieraztekoa, etxe izenetan oso ohikoak. Bestean erreka hitz ezaguna dago.
Kapagin hitza ezaguna da XVI. mende hasieratik, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuko 52. agirian, 1507. urtean agertzen da Juan Capaguin. Kontuan izanik kapagin, Orotariko Euskal Hiztegiaren lehenengo lekukoa 1745. urtekoa dela, Ataungo lekuko honek 238 urte aurreratuko luke kapagin hitzaren agerpena.

Dorala toponimoa

 Erdi Aroko toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuaren 8. agirian dago, 1399. urtekoa dena:

Sancho Dorala, fixo de Juan Martínez

Hitza ez da erraza analizatzeko, gainera lekuko bakarra denez, ezin ziurtatu akats bat gertatu ez denik eta izena aldaturik heldu zaigula. Dena den, ez da uste den bezain iluna, aldaketa txiki bat eginez gero. Lehenago, d- hasiera duten euskal hitzak gutxi dira, behintzat zaharrak direnak. Azken mendeetan kopuru handia sartu da, maileguen bitartez, baina izen hau zaharra da eta toponimian dago, eta horrek mugatzen du hitzen kopurua. Toponimoan euskal hitz zahar bat dago, dolare. Honek aldaera batzuk baditu, tartean dolara, horren bilakaera berdina da lora sartaldeko hitzean gertatutakoa, bukaera berranalizatuko zen eta lore > lora gertatuko zen.
Beraz dolara > dorala aldaketa gertatuko zen, metatesi bat: l-r > r-l. Dolare hitzaren aldaeren artean ez da jasotzen, beharbada toponimoa sortu ondoren gertatu zen aldaketa.

Otadizelai toponimoa

 Ataungo toponimo zaharren artean bazen Otadizelai izenekoa. Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) izeneko liburuan agertzen dira toponimo honen hainbat lekuko zahar. Lehenengoak hauek lirateke, 11. agirian, 1404. urtean, Martín de Otadiçelay; 21. agirian eta 22. agirian, biak 1428. urtekoak, Juan de Otadiçelay; 23. agirian, 1430. urtean, Juan de Otadiçelay.
Beraz, nabarmena da toponimo hau behin eta berriz agertzen dela agiri zaharrenetan.
Toponimoak bi elementu lituzke, otadi eta zelai. Lehenengoa hitz eratorria litzateke, ota- 'ote' + -di > otadi.
Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Larramendiren hiztegikoa da, 1745. urtekoa. Beraz, Ataungo toponimoaren lekukoek data hau aurreratuko lukete 341 urte.

Inbidiaerreka toponimoa

 Inbidiaerreka Ataungo erreka baten izena da. Izen honen barruan dauden elementuak oso ezagunak dira, inbidia eta erreka. Baina Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) badago beste toponimo bat, bere aurrekaria izan daitekeena, Inbidia, 50. agirian, 1505. urtean: Pero de Ynbidia, casero.
Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Juan de Zumarragarena da, 1537. urtekoa: Inbidiak aurki esango bear ez tirean gauzaak. fJZ 98. Beraz, toponimo honek inbidia hitzaren lekukotza aurreratuko luke urte gutxi batzuk, 32 urte, hain zuzen.

Mizpirasagasti toponimoa

 Gipuzkoako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Erdi Arokoa, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuan aurkitua, 45. agirian, 1504. urtean dago Michel de Mizpirasagasti, Amezketako auzokoa. Toponimoak ez du zailtasun berezirik, Orotariko Euskal Hiztegian badago mizpira-sagar hitz elkartua:

MIZPIRA-SAGAR. "(B), variedad de manzana" A.
"Mizpire-sagarrondo, clase de manzana. Gure baratzean badugu mizpire-sagarrondoa" Izeta BHizt2.

Toponimoak erakusten du hitza aspalditik ezaguna dela, mizpira-sagasti hitzetik toponimoa sortua zen XVI. mendearen hasieran, hiztegiak jasotakoarena baino 400 urte lehenago.

Mendigindegi toponimoa

 Amezketan, XVI. mendearen hasieran bizi zirenen artean baziren Mendigindegi izena zeramaten bi gizon, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuan jasoak, 45. agirian, 1504. urtean: Michel de Mendiguindegui eta Pero de Mendiguindegui.
Toponimoak bi elementu lituzke, *mendigin eta -tegi, azken honen horzkaria ahostunduko zen oinarriko hitzaren sudurkariaren eraginez. Hitza ez da ezaguna, ez dago Orotariko Euskal Hiztegian, baina badago beste bat antzeko esanahia izango zuena, kontuan izanik *mendigin hitzaren elementuak, hitza basogin litzateke, oso lekukotza urrikoa:

basogin.
basogin. "Montero, cultivador de la selva (V-ger)" A Apend.

Basogin hitzean baso + -gin izango genukeen bezala, *mendigin hitzean mendi + -gin izango genuke. Horiek lirateke mendietan edo basoetan lan egiten ohi zutenak.
Mendigindegi toponimoaren bitartez, *mendigin hitz zahar galdua berreskuratzeko aukera izan dugu,baita toponimoa bera azaldu.

Abeta toponimoa

 Egun, Abeta toponimoaren ale batzuk badira Gipuzkoan. Azpeitian baserri baten izena da, Getarian ere baserria da. Eskoriatzan ordoki bat da eta, azkenik, Zizurkilen eta Ataunen tontor bana daude Abeta izena dutenak.
Ataungo izenaren lekuko oso zaharra dago Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuaren 12. agirian, 1404. urtekoa dena:

...en los seles de Larrunça e de Osinyartua e de Lauztia e de Erasolaça e de Hurresua, el biejo, e de Hurresua, que es más ayuso, e de Abeta e de Gorostolaça e de Aldaquio, que son de partes de Ydiaçaual, e en Ayçartea, en los seles que llaman Aizpildi e en Cortachipia...

Toponimo hauek bi elementu izango lituzkete, oinarrian habe hitza, 'zuhaitz' ere izan daitekeena, bukaeran -eta atzizkia izango zen. Bi elementuak elkartzean gertatutako aldaketa bakarra izan da bi bokal berdinen fusioa: habe + -eta > *Habeeta > Abeta. Hasierako hasperenaz, ezin jakin toponimoa sortu zenerako oraindik bazen eremu horietan edo galdua.

Aizpildi toponimoa

 Ataun inguruko toponimoen artean bazen Aizpildi izeneko basoa, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuaren 12. agirian, 1404. urtean:

...en los seles de Larrunça e de Osinyartua e de Lauztia e de Erasolaça e de Hurresua, el biejo, e de Hurresua, que es más ayuso, e de Abeta e de Gorostolaça e de Aldaquio, que son de partes de Ydiaçaual, e en Ayçartea, en los seles que llaman Aizpildi e en Cortachipia...

Toponimoak bi elementu lituzke, *haizpil eta -di atzizkia. Ziurrenik *haizpil hitza haitz + *bil da, azken hau 'borobil' litzateke, eta *bil erreduplikatuz biribil ezaguna sortuko zen. Gutxitan agertzen da *bil, toponimian ale gutxi batzuk badira, Mendibil bezala, mendi + *bil dena.
Beharbada inoiz izan da *haizpil izen arrunta. Egun, badira hitz hori duten bi toponimo Aizpillaundi eta Aizpiltxiki, Oñatin. Beraz, Aizpildi toponimotik ez urrun.

Kalizmendi toponimoa

 Toponimo hau behin bakarrik aurkitu dugu, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuaren 45. agirian, 1504. urtean: Michel de Calizmendi
Amezketako bizilaguna zen, Ataundik hurbil eta, beraz, toponimoa inguru horretakoa litzateke. Nahiz eta lekuko bakarra izan, izena aski argia da, bi elementu izango lituzke, kaliza izena eta mendi. Ezin jakin izendapenaren arrazoia, beharbada mendiak kaliza baten antza zuen, baina hori ez litzateke interpretazio bakarra.
Ez da lehenengo aldiz blog honetan erlijio hitzak toponimian daudela, Kulpitua eta Kurpitugaña toponimoetan pulpitu hitza dagoelako.
Toponimoaren bi elementuak batzerakoan aldaketa bakarra gertatuko zen, oinarriko azken silabaren bokala galdu zen elkarketa egitean: kaliz- 'kaliza' + mendi > Kalizmendi. Hau fenomeno ohikoa da, hiru silabako hitzekin; adibidez, itsasgizon hitzaren itsas- 'itsaso' + gizon egitura.
Sarrera honetan eman den azalpena zuzena bada, kaliza hitzaren lehenengo agerpena mende bat baino gehiago aurreratuko litzateke, Orotariko Euskal Hiztegian dagoena 1627. urtekoa delako, Etxeberri Ziburukoaren Erakusten du Hostia berriz kaliz gañetik, Manual debotinezkoa II, 49.

Atxitxin toponimoa

 Toponimo galdu hau Arrasatekoa zen eta dauden lekukoak Arrasateko toponimia liburutik jaso dira, 219. or.:

 Toponimoaren lekukotzak bi mende iraun zituen eta hiru lekuko utzi zituen, guztiak berdinak. Beraz, analizatzeko izen bakarra dago, Atxitxin. Toponimoak bi elementu lituzke, atx 'haitz' eta etzin 'etzan'. Oso toponimo antzekoa Arretxinaga litzateke, baina honetan harri izango zen oinarria. Bi toponimoetan harri edo haitz bat etzanik geratuko zen eta horrek aipagarri bihurtuko zuen.
Toponimoaren bi elementuak batzerakoan aldaketa batzuk gertatuko ziren, biak asimilazioak, batetik bokalena: e-i > i-i, bestetik afrikatuena: tx-tz > tx-tx. Beharbada etzan-en aldaeren artean inoiz izan da *itxin, baina horren lekukorik ez dago eta, beraz, etzin aldaera ezaguna izango zen bigarren elementua.