Orkaiztegi toponimoa

 Orkaiztegi da Gaintzako baserri bat. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

ORKAIZTEGI (3 viv.) (col.)

Aldaketarik ez dago bi lekukoen artean, urte asko ere ez dira igaro bien artean, baina Erdi Aroko bi lekuko daude, eta bietan Orkaiztegi ere bada, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519)
liburuaren 46. agirian 1504. urtean Martín de Orcaiztegui dago eta 47. agirian 1504. Juan de Orcaiztegui.
Toponimoa, beraz, ez da aldatu azken 500 urtetan eta azaltzeko izena bakarra dago, Orkaiztegi. Bukaera aldean -tegi atzizki ezaguna dago eta oinarrian orkatz izena, orkaitz aldaeran:

1 orkatz.
1. (AN, Sal, S, R; Lar, Aq 1141, H; -kh- SP, VocBN, Gèze, Dv, H), orkaitz (-kh- Urt III 268, H), orkatx (AN-burg, Ae, Sal). Ref.: VocPir 413; A; Mdg 144; EAEL 90 .
Corzo; aplicado tbn. a otros animales como rebeco, ciervo o gamo. "Chevreuil" SP, VocBN y Gèze. "Cabra montés" Lar. "Chamois, isard; cerf (Gy)" Dv. "Gamuza, corzo" A. "Corzo [...] si es macho basaintz, y si es hembra orkatz " Mdg 144. Cf. Andre Orqhaxa en una carta de 1626 (TAV 3. 2. 8, 157), alusión a una tal madame de Chevreuse.

Toponimo hau, beraz, orkatz hitzaren lehenengo lekukoa litzateke, orkaitz aldaera duela. Orotariko Euskal Hiztegian dagoena Etxeberri Ziburukoarena da, 1627. urtekoa:

Hala nola mendietan orkhatz lasterlaria / [...] ioaten baita aitziña. EZ Man I 74.

Fandoain toponimoa

 Fandoain da Orotz-Beteluko aurkintza bat. Lekuko zaharrena XVIII. mende bukaerakoa da. Ezberdintasun gehienak hasierako fonemari dagozkio, baita ere hurrengo silabako bokalari:

fanduain (1779)
janduain (1892)
sanduain (1892)
jandoain (1892)
[...]
fandoáin (1992-1999)
fanduáin (1992-1999)

Azken bi lekukoak ahozko izenak dira, hasierako kontsonantea finkaturik dago, baina bokala ez. Beste lekuko bat dago, Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian ez dagoena, José María Jimeno Jurioren Topónimos navarros con sufijo -ain lanekoa:

184. JANDOAIN. Tér. en Oroz-Betelu (Mer. de Sangüesa).
Jandoain (1919, EIA. 1).

Hasierako kontsonantea, jatorriz /j/ izango zen, baina aldatu zen eta nabarmena da /f/ bihurtzeko aldaketa ohikoa ez dela, baina ez da hau izen bakana, ezaguna da fan 'joan' bezalako aldaera inguru horretan. Jatorrizko izena Jandoain izango zen, eta hau ere beste toponimo zaharrago baten aldaera litzateke. Hemen proposatuko dugu bukaeran -ain atzizkia zegoela eta oinarrian *Jaunto antroponimoa. Xandoain toponimoen sarreran informazio gehiago antroponimo berreraiki horretaz.

Xandoain toponimoak

 Xandoain behin baino gehiagotan agertzen da Nafarroan, Xandoain herri hustua Artaxon dago eta oso lekukotza zaharra du, XI. menderainokoa:

iaundoain (1098)
yandoayn (1268)
iadoayn (1280)
[...]
sandoáin (1992-1999)
sandoáin (1992-1999)

Bilakaera ez da handia izan azken milurte honetan, aldaketak hasierako silaban gertatu direlako, hasierako fonema aldatu zen eta diptongoa desegin zen.
Beste Xandoain aurkintza bat da, Urbikain herrian.
Toponimoa aztertzeko, osagaiak bereizi beharra dago, izen honetan bi elementu izan daitezke, bukaeran -ain atzizkia eta oinarrian, antroponimo bat, *Jaunto izan daiteke, horzkaria ahostunduko zen sudurkari atzean egoteagatik. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan bada, lekuko toponimikoen bitartez, XVIII. mendekoak, 201. or.:

Jaunto (Jaun-etik. Cf. Jauntxe). Badostaingo (1788, Au.p., 42) eta Aintzioako (1799, Au.p., 42) Jauntorena etxe izenetan aurkitu dut. Ikus Jaunti sarreran diodana.

Dirudienez, ez da lekuko antroponimorik aurkitu, baina antroponimo honen egitura aski argia da, oinarrian jaun izena eta -to atzizkia ondoren duena. Jaun ez da ezezaguna onomastikan, Jaunsuaga toponimoan, esaterako Jaunso antroponimoa izango zen, jaun izenaz gain, -so atzizki hipokoristikoa duela.
Antroponimo askoz ezagunagoa da Jaunti hipokoristikoa, jaun izen arruntaz eta -ti atzizkiaz osatua eta toponimo batuzetan dagoena, Jandisolo toponimoan bezala.

Txipilanda toponimoa

 Txipilanda Aiarako bizkarra, hegia da. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoaren elementuak aski agerikoak dira. Toponimoak bi elementu lituzke, biak aski ezagunak, txipi eta landa. Egun txipi izenak ez du bizitasun handirik, txiki-k hartu du leku hori.
Ordenagatik jakin dezakegu landaren txikitasuna aipagai ez zela. Ziurrenik, txipi izengoitia zuen baten landa da toponimoaren interpretazio zuzena. Erabilera horren lekukotza aski zaharra da, Erdi Arokoa eta A. Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan lekuko bat dago:

3.92. CHIPI: Chipi de Labastida, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 567 orr.), Bera-n. Euskal hitza da txipi.

Txipi eta txiki hitzen arteko hurrenkera kronologikoaz badago toponimo bat bilakaera horren erakusle, Larretxipitxiki toponimoa, hain zuzen.

Bragoilaiz, Bragoloiz patronimikoak

 Bragoilaiz, Bragoloiz patronimikoen hiru lekuko ezagutzen dira, Bragoilaiz behin jasoa da eta Bragoloiz bi aldiz agertzen da P. Salaberriren Euskal deiturategia. Patronimia liburuan:

*Bragoil-, *Bragol- (Aragoin. Cf. Drago izena: Drago Garçia de Ezquay, Drago de Garinoayn, Erriberri, 1325, Bar., 1997, 16. Ez Viejok [1998] ez Boullónek [1999) ez dute honelakorik aurkitu Asturias-Galizietan).
— Bragoilaiz: Quinera Bragoylayz (1065, Leire, 75).
— Bragoloiz: Anaia Bragoloyz de Sancta Maria, Didaco Bragoloyz (1065, Leire, 75).

Salaberrik aipatu bezala, ez dago *Bragoil-, *Bragol- antroponimorik, baina badago oso antzekoa den bat, Braulio, egun ere ezezaguna ez dena. Ana Isabel Boullónen Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII) tesian antroponimoa ere badago, beraz, Erdi Aroan ere ezaguna zen, s.v. Braulius:

Lekuko gehienetan Braolio agertzen bada ere, Brauliorekin lotzea normala da, bi bokalak hurbilak direlako baina zailagoa da azaltzea patronimikoen bokalarteko /g/ hori, beharbada diptongoa ez sortzeko tartekatua. Bide batez, Aragoiko San Juan de la Peñako kartularioan Bragulio agertzen da, 123. agirian, Garsea Bragulio. Azken lekuko honek erakutsiko luke Nafarroako eta Aragoiko lurretan Bragulio bezalako antroponimo bat bazela eta horren patronimikoak izan daitezke Bragoilaiz eta Bragoloiz. Lehenengoa da gehien urruntzen dena, baina beharbada arazo bat izan da testuarekin, izen osoa Quinera Bragoylayz da eta Quinera hori ziurrenik Kimera antroponimo germanikoa da. Beraz, ezin ziur izan Bragoylayz izenaren fidagarritasunaz.

Askasubi toponimoa

 Askasubi da Oñatiko bi baserriren izena. Lekuko zaharrak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen erdialdetik lekukoak daude:

Lekuko zaharrenak aurreko mendekoak dira, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan daude, 34. agirian, 1489. urtean:

Juan de Ascasuby, treynta maravedis.
[...]
Sancho de Ascasuby, dies maravedis.

Toponimoa, beraz, oso zaharra du eta lekuko zaharrenetan egun duen izena du, aldatu gabea delako. Hori kontuan hartuz, toponimoa azaltzeko gakoa txistukariak izan daitezke, biak berdinak direlako, baina ziurrenik, bigarren elementua zubi hitza da. Askasubi azaltzeko, uste badugu bukaeran zubi dagoela bi azalbide daude, baten asimilazioa gertatu da, lehenengo txistukariak asimilatu du bigarrena: s-z > s-s. Egia da joera dagoela hitz bateko txistukariak berdintzeko, horrelakoak dira sasoi eta sinetsi bezalakoak. Hala ere, beste bide bat dago, batzuetan rz > s gertatzen delako, horrelakoa da uso izena sortaldean urzo delako, edo Elosu toponimoa, *Elorzu zaharrago batetik sortu zena. Hala bazen, *Askarzubi bat izan zitekeen, azkar eta zubi hitzen elkarturik. Azkar zuhaitz izena izan liteke. Toponimo antzeko bat
Askasibar da, Askasubitik ez urrun. Azken honetan rz > s bilakaera askoz errazago antzematen da eta litekeena da Askasubi toponimoaren sorrera berdintsua izan, baina hori ez da ziurra.

Eskerika toponimoa

 Eskerika da Morgako biztanle-entitate bat. Gainera bi baserrik izen bera dute eta beste batek Eskerikabarrena izena du. Azkenik, Eskerikartekoerrekea ere bada.
Toponimo honetaz azterketa etimologikoa dago P. Salaberriren Sobre el sufijo occidental –ika y otras cuestiones de toponimia vasca lanean, 153. or.:

6.10. Eskerika (barrio de Morga, B)
No conozco documentación del topónimo, y por ello lo que digo aquí debe ser tomado como puramente hipotético. Podríamos partir de Esperius (Solin & Salomies, 1994: 75), de *(terra, villa) esperica de donde por asimilación de consonantes tendríamos Eskerika. Otra posibilidad es considerar que en la base tenemos Ascarius (ibíd., 23), pero de este nombre obtendríamos *Askarika, no Eskerika. En ambos casos tendríamos,el problema del grupo –sk-, que no parece insalvable.

Hemen egingo den hurbilketa beste bide batetik doa, -ika atzizkia dagoela onarturik, baina antroponimoa bestelakoa da, Asterius proposatuko dugulako. Hala izan bazen, *Azterika sortuko zen, txistukaria euskarara egokitua. Ondoren, paperean jarri baino lehenagoko tarte luzean aldaketa batzuk izan ziren, batetik txistukaria aldatu zen, agian neutralizazioagatik, lurralde honetan hasi zelako. Bestela, herskari aurrean errazago izan da aldaketa, estrata hitza bezala. Beste aldaketa bat hasierako bokalari dagokio, asimilatu zen hurrengo silabakoarekin, a-e > e-e. Bilakaera bera antroponimo berarekin gertatu omen zen beste bi toponimotan, blog honetan aztertuak, Esterain eta Ezterenzubi toponimoetan, hain zuzen.
Azken aldaketa herskariei dagokie, lehenengoa aldatu zelako, asimilazioz, t-k > k-k. Nabarmena da toponimo berean bi asimilazio gertatzea, jakina, behin toponimoaren esanahia galdu zenean, izena aldatzen hasi zen eta berandu arte idatzi ez zenez, aukera gehiago izan ziren aldaketak gertatzeko.

Eguneraketa (2024-02-05):
Aipatutako Izendegi Geografiko Ofizialeko Eskerikabarrena toponimoak badu lekuko zahar bat, Esquerica, 1778. urtekoa eta hurrengo mendeko beste bat dago, Esquericas (1860). Azken honek baserri multzoa adieraziko luke, horregatik bukaera, gaztelaniaz. Lekuko hauen antzinatasuna ez da handia baina erakusten dute duela 250 urte inguru toponimoak izen bera zuela. Etimologiari dagokionez, datu hauek ez dute ezertan aldatzen proposatutako etimologia. hipotesizatzen diren aldaketak askoz lehenagoak izango zirelako.

Erregugaitza toponimoa

 Lizarrako toponimo zahar honen lekuko bakarra dago José María Jimeno Jurioren Estella/Lizarra. Toponimia lanean, 145. or.:

1354. urteko toponimo honek azalbide argia du, erregu hitza eta gaitz izenondoa, artikuluaz gain. Orotariko Euskal Hiztegian ez dago erregu hitzaren sarrerarik, euskal testuetan agertu ez delako, baina Nafarroako toponimian ezaguna da, horrela, Meotz herriko Erregu aurkintza eta Fuente de Erregu iturria, Etxabarriko Erregu erreka eta, azkenik, Zuhatzuko Erreguartekoa aurkintza. Hauetatik guztietatik azkena da lekuko zaharrena duena, erregu artecoa 1653. urtekoa delako. Lekuko hauek kontuan hartuz, Erregugaitza ia hiru mende zaharragoa da eta, beraz, erregu hitzaren aurreneko lekukoa litzateke.

Lopetxasoloa toponimoa

 Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburutik jasoa da Arabako toponimo hau:

LOPECHASOLOA, 1759, heredad de Villarreal.

Toponimoak bi elementu ditu, artikulua zenbatu gabe. Bukaeran solo izena dago, soro hedatuagoaren aldaera eta oinarrian Lopetxa antroponimoa. A. Irigoien antroponimo honetaz arduratu zen De re philologica linguae uasconicae V liburuko Formación de hipocorísticos en la onomástica medieval de área vascónica: la presencia de la lengua vasca (PATROM) izenburuko lanean, 12. or.:

DOC. HIST. IB-22 Lopecha Obaco [la misma persona que Lope Obaco] a.1358-1359 PeajeNavarra (Vera-Lesaca) (29) 11-32. Esto acaso se debe a que la lengua vasca carece de moción de género, por lo que Lopecha en este caso está referido a una persona de sexo masculino.
En lengua vasca se emplea en neskatxa ‘muchacha’, de neska ‘moza’, en burutxa ‘mazorca desgranada de maíz, de lino’, de buru ‘cabeza’, etc.

P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan lekuko gehiago agertzen dira, baten bat emakumea dela, 209-210. or.:

Lopexa, Lopetxa, Lopexe, Lupetxa (Lope, Lupe): Lopese Martines de Yraçeçabal (Tolosa, 1451, Her. & Bar., 2006, 44, 150. or.), Lupecha de Huruburu (Plentzia, 1509; Enríquez, 1988: 276), Jaun Lopeyssa (Estellerria, XIII. m., Irantzu, 261. or.), Lopecha Obaco (= Lope Obaco; gizona zen, beraz. 1358-1359, MD, 1971, 81), Lopexa (1362, Ruiz, 1998, 441, 126. or.), Lopecha del Portal (Ond., 1511, Enríquez et al., 1997: 192), Lopecha de Aramença (Ond., 1514, Enríquez, 16), «… a Martin Juan de Laarrio e a Lopecha, su hermana» (Arra., 1519, Le. & G., 1998: 221), Lopecha (Bilboko Udal Artxiboa, 1558, Bilbao sección antigua, D. Olabarrieta eskribaua).

Beraz, Lopetxasoloa toponimoan Lopetxa antroponimoaren lekuko bat gehiago dago, kasu honetan toponimikoa.

Lopetxe eta Lopetxea toponimoak

 Lopetxe Markina-Xemeingo baserria da. Lopetxea da Ataungo baserri bat. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

LOPETXEA (col.) San Martin ballara

Lopetxea da Errenteriako aurkintza bat, eta beharbada, etxea ere izan zen. Toponimo honen informazioa Errenteriako udalaren web gunetik eskuratu da. Honen arabera, lekuko bakarra dago, Lopechea, 1864. urtekoa.    
Toponimo hauetaz gain, bazen Lopeetxea deitura, Donostiakoa, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Lopeetxea agertzen da XVI. mendearen bukaeratik:

Lopeetxea bada aldaera antzinakoena, etimologia argia du, Lope antroponimoa, etxe izena eta artikulua. Toponimo hauetan ez da lekuko oso zaharrik aurkitu eta ezin da erabat baztertu antroponimo huts bat izatea, *Lopetxe, Lope antroponimotik sortua, -txe atzizki txikigarriarekin. Izan ere, PI + etxe egitura ez da ohikoa eta bere erabil-eremua sartaldekoa da, Barbaraetxe toponimoan bezala.

Dumutio toponimoa

 Dumutio da Arrigorriagako auzo baten izena. Gainera, izen bera du erreka batek, Bizkaiko hiru herritan dagoenak, Arrankudiaga-Zollon, Arrigorriagan eta Ugaon. Bi toponimo eratorri daude, Dumutioetxebarri izeneko baserria, Arrigorriagan, eta Dumutiolarra Ugaon.
XVIII. eta XIX. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Dumutio [N, TO]
Dumutio (la casa de) [Dumutio (uarrio de)], Arrigorriaga, a.1876, FogVizcayaMs.
Dumutio (la casa en el varrio de), Arrigorriaga, a.1798, FogVizcayaMs.
Dumutio (la caseria de) [Acharte (varrio de)], Arrigorriaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Dumutio (uarrio de), Arrigorriaga, a.1876, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrago bat dago Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta aipatutako lekukoa 1669. urtekoa da:

Toponimoak ez du aldaketarik erakutsi azken 350 urteetan eta, dirudienez, lehenago ere ez zen askorik aldatuko. Izan ere, bada Erdi Aroko antroponimo bat, ederki egokitzen dena, Domnutio. Repertori d'antroponims catalans I liburuan badira izen honen hainbat lekuko eta aldaera:

Domnutio 280,0715
Domnucio, Domnucius, Domnuco, Domnutio, Donnucio, Donnucius, Donnuco, Donnuz, Donnuzo, Donocie, Donocius, Donuc, Donucio, Donucios, Donuco, Donuczo, Donutio, Donuz
938, AUS, 32, R, — (Donocie)
938, AUS, 32, R, — (Donocius)
948, OCC, 02, V, P (Domnucio)...

Domnutio horren jatorria latineko Dominus antroponimoan dago, atzizki batekin gehiturik, beharbada hipokoristikoa zelako. Antroponimotik toponimora arteko aldaketa bakarra hasierako silabaren bokalari dagokio, asimilatu zelako: o-u > u-u.
Bizkaiko toponimo honek erakutsiko luke Domnutio antroponimoa ez zela ezezaguna euskal lurretan, nahiz eta lekuko bakarra izan.

Dornalegi toponimoa

 Dornalegi da Gipuzkoako Partzuergo Nagusiko tontor bat. Lekuko zaharrik ez da eskuratu baina izena oso antzeko bat dago, Dornaldegi toponimoa. Azken honetan dornal- + -tegi egitura bada, oinarrikoa da *dornari hitzaren eratorpen aldaera, geroago tornulari bihurtua edo berreraikia.
Dornalegi oso antzekoa da baina ezberdintasuna azaldu beharra dago eta, dirudienez, dornal- + hegi izan daiteke, "tornularien aldapa" esanahia izango zuen, tontor baterako izen egokia, nahiz eta ezin jakin izenaren arrazoia. Beste azalpen bat ere aurki dakioke, bukaerako -egi hori -tegi atzizkiaren aldaera izatea, jauregi hitzean bezala.

Dornaldegi toponimoa

 Dornaldegi da Gipuzkoako bi herritako toponimoa, Ormaiztegin etxea da eta Urretxun baserria.
Ormaiztegiko toponimoaren XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

DORNALDEGI (en ruinas)

Lekuko zaharragoa dago XIX. mendearen erdialdeko Nomenclátor de la provincia de Guipúzcoa liburuaren 645. or.: Dornaldegui.
Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran -tegi atzizkia, albokoaren atzean dagoenez, atzizkiaren horzkaria ahostundu da. Hasierakoa dornal- da, *dornari hitzaren eratorpen aldaera, aizkorarena aizkol- den bezala. Oso hitz antzekoa Orotariko Euskal Hiztegian dago, tornulari hitzaren sarreran:

tornulari.
(Lar, Hb).
"Torneador, tornero" Lar. "Tourneur" Lh. Cf.: Ido DocInq 76 [14v]: Maria de Tornariarena.

Azken lekuko horrek *tornari hitza erakusten du eta bilakaera txiki bat izan zen, hasierako herskaria ahostuna zelako: *tornari > *dornari.
Dornaldegi eta Tornariarena izenak toponimikoak dira eta, beraz, erabilera zahar baten lekukoak dira. Beharbada geroago hitza berreraiki zen, tornulari hitza sortuz. Azken honen lekukoak gutxi dira, hiztegikoak.

Pagatzaurtundua toponimoa

 Pagatzaurtundua da Orozkoko toponimo bat, auzo bat izendatzeko, basoa ere bada.
XVIII. mendearen bukaerako lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Pagazaurtundua [N, TO]
Pagazaurtundua (barrio de), Orozco, a.1799, FogVizcayaMs.
Pagazaurtundua (uarrio de), Orozco, a.1798, FogVizcayaMs.

Pagazaurtundua [N, NO]
Pagazaurtundua (Francisco_Antonio de) [Pagazaurtundua (uarrio de)], Orozco, a.1798, FogVizcayaMs.
Pagazaurtundua (Francisco_Antonio de) [Pagazaurtundua (barrio de)], Orozco, a.1799, FogVizcayaMs.
Pagazaurtundua (Pedro de) [Odizaga (barrio de)], Orozco, a.1799, FogVizcayaMs.
Pagazaurtundua (Pedro de) [Udizaga (la casa nueba de)], Orozco, a.1798, FogVizcayaMs.

Toponimo honen lekukotzan mende bat atzera egin daiteke Dokuklik web-gunean bilaketa eginez, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak:

Aldaera bat dago, oso lekuko gutxi dituena, Pagazartundua:

Lekukoak kontuan hartuz, bilakaera agerikoa da, Pagazaurtundua > Pagazartundua. Hala ere, sarrera honetan adieraziko da aurreneko toponimoan diptongorik ez zela eta beraz, Pagazartundua > Pagazaurtundua gertatu zela. Toponimoak oso antz handia du Artunduaga toponimoarekin, blog honetan aztertua. Sarrera horretan eman zen etimologian metatesi bat proposatu genuen, *Andurtuaga > Artunduaga. Horretan ere gertatuko zen, Pagatza + andurtu + -a > *Pagatzandurtua > Pagazartundua > Pagazaurtundua. Azken aldaketa hau azaltzeko, pentsa liteke bukaerako bi silabetako /u/ bokala erreplikatu zela aurreko silaban.
Bi toponimotan *artundu aldaera bada, gerta liteke metatesi ondorengo aldaera lexikalizatua izatea eta horregatik bi herritako toponimotan agertu zen.
Hasierako elementuak ez du azalpen handiren beharrik, paga- 'pago' + -tza, eratorpen arrunta toponimian.
Orozkoko toponimoaren lekuko zaharragoak beharrezkoak dira, beharbada aldaketa gertatu baino lehenagoko egoera islatzen duten lekukoak ager daitezke, nahiz eta hori ziurra ez izan. Askotan, aldaketak gertatu ondoren heldu dira toponimoak paperera, ez lehenago. Oraingoz, Pagatzaurtundua toponimorako proposatutakoa hipotesi hutsa da, nahiz eta Artunduagaren azalbidea egokia ere izan.

Artunduaga toponimoa

 Artunduaga da Basauriko auzo bat eta industrialde bat. XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Artunduaga [N, TO]
Artunduaga (el molino y casa de), Basauri (San_Miguel de) 18.1799, FogVizcayaMs.
Artunduaga (el molino y la casa de que se quemaron), Basauri (San_Miguel de) 18.1799, FogVizcayaMs.
Artunduaga (la torre de), Basauri, a.1704, FogVizcayaMs.
Artunduaga (la torre de) [Artunduaga (varrio de)], Arrigorriaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Artunduaga (varrio de), Arrigorriaga, a.1745, FogVizcayaMs. -/Basauri, a.1796, FogVizcayaMs.
Artunduaga_Landa (la casa nueba llamada), Basauri (San_Miguel de) 18.1799, FogVizcayaMs.

Artunduaga [N, NO]
Artunduaga (Fran(cis)ca de) [Urquiza (barrio de)], Deusto, a.1704, FogVizcayaMs.
Artunduaga (Maria de) [Arandia (la casa de)], Arrigorriaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Artunduaga (ynquilino) (Lucas de), Echauarri (San_Esteban), a.1704, FogVizcayaMs.
Artunduaga (ynquilino) (Yñigo de) [Corrala (barrio de)], Basauri, a.1704, FogVizcayaMs.

Askoz lekuko gehiago eta zaharragoak daude Ander Ros eta Jesús M. Cabelloren Basauriko toponimia liburuan, 178.-180. orrialdeetan:

Zerrenda luze honetan ez dago XV. mendeko lekuko bat, Lope Garcia de Salazarren Bienandanzas e fortunas liburukoa, 1475. urte ingurukoa. Lekukoa 23. liburuan dago:

En el año del Señor de mil CDXXX años fueron Lope Garçía de las Ribas e Pero Ferrández de Murga, que vivían en Salzedo, e todos los mejores del solar de Salzedo, que eran CL omes, a la onra de Sancho Ortiz de Artunduaga.

Aipatutako Basauriko toponimia liburuan etimologia oharrak ere daude, nahiz eta ondorio zehatzetara ez heldu:

Toponimoaren zahartasuna agerikoa da, baina papereratu baino lehen aldaketa bat jasoko zuen ulergaitz bihurtzeraino. Hemen aurkeztuko den etimologiaren arabera, metatesi bat gertatu zen, lau fonema eragin zituena, bi taldetan banaturik: nd-rt > rt-nd. Beraz, atzeranzko urratsa egin eta *Andurtuaga berreskuratu genuke. Horrela, analisia gardena geratzen da. Bukaeran -aga atzizkia dago, oso arrunta toponimian eta hasieran partizipio bat, handurtu, lekukotza bakarrekoa baina hau ere gardena:

handurtu.
Hacer ruin.
Ni ez naun andurra, i aiz andurra, ni andurtu ninduenak ondu nieaun. (Salazar, 128). ReinEusk2 128 (el ed. da ondunicana).

Partizipio honen oinarrian andur izenondoa dago aspalditik ezaguna euskal toponimian Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan erakusten den bezala:

Beraz, andur + -tu > (h)andurtu + -aga > *Andurtuaga > Artunduaga?

Boribartxen izengoitia

 Behin jaso da Boribatxen izena, izengoitia ziurrenik, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuaren 34. agirian, 1489. urtean:

Martin, hijo de Vorivarchen, seys maravedis.

Izena oso iluna bada ere, liburuaren beraren agiri berean toponimo bat dago, izena argitzeko oso esanguratsua:

La fija de Rodrigo de Vorivar, çinco maravedis.

Boribar toponimoak gogorarazten du Bolibar ospetsua eta elementu berberak ditu, horrela azaltzen du Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan:

Bolibar eta Boribar izenen arteko ezberdintasun bakarra: batean albokoa dagoen lekuan besteak dardarkari bat du.
Boribartxen izenaren hasieran Boribar badago, bukaera geratzen da azaltzeko, -txen. Atzizki horrek lekutxoa du onomastikan, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan hiru izenetan dago -txen atzizkia, 212. or.: Joantxen, Juantxen eta Katalintxen. Hiruren oinarriak antroponimo ezagunak dira, baina honetan oinarrian toponimo bat dago. Beharbada aipatutako gizona Boribar etxekoa edo zen eta horregatik izengoitia, hangoa zelako.
Blog honetan bada beste izen bat -txen atzizkia duena, Matxitxenborda toponimoa, oinarria *Matxitxen izango zen, Martin antroponimoaren hipokoristiko ugarietako bat.

Kardel toponimoak

 Gipuzkoa zaharrean bi dira Kardel toponimoa dutenak, bata Zestoa inguruko saroi baten izena izan zen Erdi Aroan eta Archivo Municipal de Zestoa (1338-1520) liburuan daude hemen aztertuko diren lekukoak. Guztira lau dira, agiri berekoak, 36. agirikoak, 1479. urtekoak. Lehenengo biak 110. orrialdekoak dira:

sel llamado Cardel [...] el dicho sel de Cardel

Hurrengoa 117. orrialdekoa da:

la parte de Cardel

Azkena 147. orrialdean dago:

la parte de Cardel

Toponimo guztiak berdinak dira, aldaerarik ez dago eta horrek izen bakarra uzten du analizatzeko, Kardel.
Beste toponimoa Berastegikoa zen, hala agertzen baita Lope de Isastiren Compendio de la historia de Guipuzcoa liburuan, 1625. urte ingurukoan, Berastegiko mendiez ari denean, 231. or.:

[...] Iporino, Valerdi, Cardel, Artobi en la jurisdiccion de Verastegui. Lanuce en lo alto de Bedayo á la parte de Aralar.

Berastegiko toponimo honetan, Zestoa ingurukoan bezala, izen bakarra dago, nahiz eta lekuko bakarra izan, Kardel. Analisi etimologikoari dagokionez, Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian bada oso antzeko antroponimo bat, Gardele:

Erdi Aroko izena, Arabako Gardelegi eta Nafarroako Gardelain toponimoen oinarrian dagoena. Otsagabian (Nafarroa) 1072an Gardele Acenarz genuen eta Orontzen (Nafarroa), urte berean, don Gardele. Erromantzeko aldaera Cardiel da (Kardiel Belasconis, Uskartze, N, XI. m.).

Antroponimoa ez da berdina, baina nabarmena da jatorri berekoak dira. Ezberdintasunak azalekoak dira, hasierako herskaria ahoskabea da bukaerako bokala galdua du edo, beharbada, Gardele izenean bokal hori erantsi zen, Nabaskoze eta antzeko toponimoetan gertatu zen bezala. Erdi Aroko antroponimian aldaera batzuk agertzen dira: Cardel, Cardello, Cardelle, Cardelo eta Kardellu, Gardele ahaztu gabe.

Txomilikon izena

 Txomilikon izenaren lekuko bakarra ezagutzen da, XVIII. mende bukaerakoa, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburutik jasoa:

Chomilicon [N, NO]
Chomilicon (Antonio de) [Nuestra Señora de la Guerra hasta San_Juan (portal de)], Bermeo, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko bakarra bada ere, azalbidea izan dezake, nahiz eta ziurtasun erabatekorik ezin izan. Izenaren oinarrian Txomin antroponimoa dago, Txomin toponimoaren oinarria dena. Txomin da Domingo antroponimoaren hipokoristiko bat eta Txomin izenak berak hipokoristiko sortzailea izan zen, Txomingo antroponimoa bezala. Txomilikon izenean atzizki bat baino gehiago badira, -ico eta -on. Beraz, *Txominicon sortuko zen, baina ondoren sudurkari disimilazio bat gertatuko zen eta bat aldatu zen, alboko bihurtuz. Horrela jaio zen Txomilikon izena, ziurrenik izengoitia izango zena.

Buskando toponimoa

 Buskando da Hernaniko baserri bat. XX. mendeko bigarren erdialdean agertzen da Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

BUSKANDO (prop.) Anziola, Hernani

Donostiako toponimia izeneko lanean agertzen da baina bere lekukotza XIX. mendean baino ez da hasten:

*BUSKANDO: Buscando (1841, casa, D.U.A-B-10-II-362-2), Buscando (1860, D.U.A.-D-9-II-1960-5), Buscando (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Buscándo, ó Luscándo (71) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Buscando (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.), Buscando (1939, Deposito de Aguas, A.I., 21); Buskando (1989, D.U.T.B.). 64-6-7, M. I-2.

Zaharragoa da Lope de Isastiren lekukoa, 1625. urte ingurukoa, bere Compendio historial de Guipuzcoa liburuan aipatzen du, izena apur bat aldaturik, Hernaniko etxeen artean, Luscando.
Lekuko honek lotzen ditu Buskando eta Luzkando toponimoak, azkena Arabakoa eta bere jatorria Thurscando antroponimoan izan liteke.
Lekuko zahar gehiago beharrezkoak dira eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta lekuko batzuk ditu XVI. mendetik aurrera:

Hasierakoak Arabakoak dira baina urte gutxira laster agertzen hasten dira Donostian bertan:

Lekuko hauek erakusten dute Gipuzkoako toponimoa zaharra dela, beharbada Arabatik zetorren deitura zuen bat Donostialdean finkatu zen eta hortik toponimoa jaio zen, baina zaharragoa ere izan daiteke. Baina arazo bat dago Buskando aldaerarekin, nekez azal daiteke Luzkandotik, baina erraza litzateke abiaburua Thurscando balitz. Luzkando izenean t- > l- gertatu zen, bilakaera ezaguna baina baina ez oso ohikoa. Buskando izena erraz azaltzen du disimilazio baten ondorengoa bada, t-d > (d-d >) b-d, tarteko urratsa gerta liteke baina lekukorik ez du.
Laburtuz, toponimoaren jatorria Thurscando antroponimoan dago eta lotura dago Arabako Luzkando toponimoarekin.

Luzkando toponimoa

Luzkando da Iruraiz-Gaunako erreka bat. Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan informazio ugari dago toponimo honetaz:

LUSCANDO, en el siglo XIII, despoblado de Luzcando.
LUZCANDO, despoblado en las cercanías de Guereñu.

Liburu bereko Mortuorios o despoblados de Alava atalean toponimoaren historia dago, 560-561. or.:

149. LUZCANDO. — (Hoja 139 —Eulate—; long. 1º 15’ 40”; latitud 42º 49’ 10”). La primera noticia es del siglo XIII, en que Luscando pertenece al arciprestazgo de Eguilaz (14, pág. 40). En 1694, en el Segundo Libro de cuentas de la Cofradía de San Victor, figuran como hermanos, Domingo Gz. de Luscando, María Lz. de Luscando y María Fernández, todos ellos vecinos del dicho Luscando. En 1850, este lugar se componía de tres vecinos, diez almas, y su parroquia de San Vicente era aneja de la de Alaiza (1), pero ya a finales del mismo siglo XIX, don Federico Baraibar nos dice: “Luzcando fue, no es; y a pesar del antiguo auge que da a entender la tradición de que en él funcionaban simultáneamente siete escribanos, estaba abandonada cuando lo visitamos en 19 de septiembre de 1894” (8 —año 1894— Tomo XXXI, pág. 219), describiendo a continuación las varias lápidas romanas que se encontraban en las paredes de la iglesia y casa rural y que hoy se guardan en nuestro Museo vitoriano.
En 1930 todavía podían verse las ruinas de su templo románico, y por entonces un vecino de Salvatierra compró sus piedras para construir un almacén, resultando infructuosos los esfuerzos que entonces hicimos a fin de poder conservar la puerta románica y nuevas lápidas que aparecieron en el derribo. Hoy únicamente tenemos en los Altos de Arbin, jurisdicción de Alaiza, cerca de la fuente del mismo nombre, la pila bautismal procedente de Luzcando, sirviendo de abrevadero al ganado.

Liburu berean toponimo eratorri ugari daude, antzina herria zelako:

LUSCANDOABIDEA, 1635, término de Guereñu.
LUZCANBIDEA, 1567, término de Guereñu.
LUZCANDOAZABAL, 1873, término de Salvatierra.
LUZCANDOBIDEA, 1701, labrantío de Guereñu.
LUZCANDOBIDEGAINA, 1759, labrantío de Guereñu.
LUZCANDORABIDEA, 1712, labrantío de Guereñu.

Toponimoa iluna da, euskararen itxura du baina ezin da ulertu eta analizatzeko zaila da, baina duela urte batzuk Tafallan aurkitu zen aro erromatarreko inskripzio bat, THVSCANDO izena zuena. Epigrafía funeraria inédita de un área romana inédita: Tafalla y el Valle del río Cidacos (Navarra) lanean irudi batzuk daude eta baita ere izenari buruzko azterketa bat, 96. or:

Azterketa linguistikoa dago 77-78. orrialdeetan:

Antroponimoa ez da erraza analizatzen baina beharbada <h> grafiak erakutsiko luke euskarazkoa ez bazen, bere hizkerara egokitua zela.
Thurscando antroponimotik abiatuz Luzkando toponimorako bidea ez da luzea. Hasierako bilakabideaz, Mitxelenaren El elemento latino-románico en la lengua vasca lanean aipua dago:

Hay pruebas de vasc. l- < t-, d- en voces antiguas como leka 'vaina de legumbres' < theca (S theka) y en préstamos modernos (lanjer 'peligro', lizifrina 'disciplina', etc.), donde el cambio parece condicionado por la presencia de una r interior.

Bestetik, lehenengo silabaren azkena soildu zen, eta hori normala gertatzen da euskaraz, beztu dela belztu osoaren aldaera ezaguna.
Hala izan bazen, Arabako toponimoan genuke antroponimo bat, eta Nafarroan aurkitu zen ezagutzen den lekuko bakarra, hori ere esanguratsua izan daiteke. Toponimoaren jaiotza antroponimoaren garaikoa bada, ia bi mila urteko bizitza izango zuen Arabako toponimoak.

Gongeta toponimoa

 Gongeta da Elorrioko toponimo bat, mendi bat. Bi toponimo eratorri daude, Gongetaburu aurkintza eta Gongetakolaua mendi-hobia. Gipuzkoan ere badago, Bergaran baserri bat da Gongetako solobarrena izeneko basoa ere badago.
Elorrioko toponimoaz, lekuko zaharrak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Gongueta [N, NO]
Gongueta (inquilino) (Miguel de), Arrazola, a.1798, FogVizcayaMs.
Gongueta (ynquilino) (Juan de) [Gastea (cofradia de)], Elorrio, a.1745, FogVizcayaMs.

Gipuzkoakoaren lekukoak askoz zaharragoak dira, Gongeta baserrikoak XVI. mendean hasten direlako. Horrela, Domingo de Gongaeta 1520. urteko agiri batean dago eta hurrengo mendean Gongaeta eta Gongeta azaltzen dira. Gerora, Gongeta baino ez da agertzen, 1860. urteko Gongaeta salbuespena dela.
Lekuko jatorrenak zaharrenak izan ohi dira eta toponimo honetan ere halaxe gertatzen da, Gongaeta > Gongeta bilakaera agerikoa da eta, beraz, analisia Gongaeta aldaeratik hasiko da. Bi elementu izan ditzake, bukaeran -eta atzizkia oso arrunta toponimian eta oinarrian gonga hitza izan daiteke:

gonga.
Etim. De lat. concha.
(AN ap. A ; SP, H), gonka (R ap. A ), gunka (Chaho, H), bunka (S ap. Lrq ), onga, onka (S ap. A ), unga (BN-baig ap. A ; Dv, H), unka (Lh (+ -kh-)) Robo (medida de capacidad).
[...]
Para la presencia de gonga en la toponimia, ya desde la Edad Media (Gongaldeco, Argonga, Argongueta), más relacionado seguramente con konka, v. ApV. Cf. konka. v. konkarka.

Gongaren esanahia ez da ongi egokitzen toponimo baterako, baina Orotariko Euskal Hiztegian beste hitz bat aipatzen dute, esabilera toponimorako ona, konka izena, hain zuzen:

1 konka.
Etim. Quizá del lat. concha (cf. REW 2112).
1. (Lar, H (V, G)).
"Cuenca, hortera de palo, konka, erratillua" Lar.
Hemeretzü kunka olho, etxerat eramaiteko. 'Dix neuf conques d'avoine' . Etch 416.

Loterian irabazteko musker bat bi buztaneki zai-artean konka txikian uduku bear da (R-uzt). "Entre salvado en pequeño depósito." A EY I 461.

2. "(B), hueco" A.

Toponimoak lekuaren ezaugarri bat nabarmena izango zuen, sakonune bat edo toponimo honetako -eta atzizkiak adieraziko lukeen bezala, sakonune multzo bat. Gaztelaniaz cuenca hitza erabili ohi da, jatorri bereko hitza litzateke, latinetik jasoa eta toponimian ohikoa.

Gometiza toponimoa

 Gometiza da Trebiñuko konderriko tontor bat. XX. mendeko lekuko bat dago, apur bat ezberdina, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

GOMECHIZA, pico de los montes de Vitoria.

Lekuko gehiago beharrezkoak dira, baina azkena izan daiteke Gometizaren aldaera bat, horzkaria sabaikaritu dela.
Toponimoan antroponimo bat dago, emakumezkoa gainera, Gometiza. Erdi Aroan erabilia izan zen eta Errioxako agiri zaharretan agertzen da behin baino geniagotan. Horrela, Documentación medieval del monasterio de Valvanera liburuan badira izen hori duten emakume batzuek, 194. agirian 1103. urtean domna Gometiza dago, baita ere hurrengo bi agirietan, 1107. urtekoak biak.
Beste toponimo askotan bezala, antroponimo soil bat dago toponimoan, beste ezeren gehigarririk gabe.

Umagortazarra toponimoa

 Galdakaoko toponimo honek lekuko bakarra du, baino nahiko zaharra da, XVII. mende hasierakoa delako, Relación toponímica general de Galdácano lanean dago:

Umagortazarra: 1607, término y llosa en las inmediaciones de Upogana.

Toponimo honek hiru elementu ditu, artikulua zenbatu gabe. Atzean zahar izenondoa, aurrerago gorta, korta hedatuagoaren aldaera zaharra eta oinarriko hitza, antroponimo emakumezko bat da, Um(m)a, Umaran toponimoan ere dagoena. Azken toponimo honen sarreran badira antroponimo honekiko informazioa, lekuko zaharren bat eta bere jatorriari buruzko oharrak.