Muniategi toponimoa

Bizkaiko Busturialdeko toponimoak; Gautegiz-Arteagan auzoa da, Nabarnizen baserria. Horiei beste Muniategi bat eranstekoa da, Markina-Xemeingo baserria ere delako. Toponimo hauen lekuko zaharrenak Erdi Arokoak dira. Bi liburutan aurkitu ditugu Muniategi-ren lekuko batzuk. Lehenengo bi lekukoak badira Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Pleitos. Tomo IV liburuko 19. agirian, 1456. urtean:

Ynnigo Yuannes de Muniategui
Pedro de Muniategui

Mende erdi geroagokoak dira beste bi lekuko zaharrak, Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo III. (1496-1513) liburuko 210. agirian, 1510. urtean:

Martin de Muniategui
Ynigo Yvannes de Muniategui

Mende batzuk geroago, XVII. eta XVIII. mendeetako lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Muniategui [N, TO]
Muniategui (la casa de), Nabarniz, a.1641, FogVizcayaMs., a.1704, FogVizcayaMs., a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui (la caseria de) [Menica (varrio de)], Nabarniz, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoechea (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoechea (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Beazcoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Ueascoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Ueazcoa (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui_Veazcoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Echabarria (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Gogeascoa (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui_Gojeazcoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Gojeazcoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Goxeascoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.

Muniategi toponimoak, blogean aztertutako gehienak bezala, bi elementu lituzke, Munia antroponimoa eta -tegi. Zenbait lekutan, Auñamendi entziklopedian bezala, analisia ezberdina da, oinarria Munia izan beharrean Munio dela adierazten dute. Baina antroponimoz osatutako toponimoetan ez dira ohikoak hitz arruntetan gertatzen diren eratorpenezko aldaerak, otso > otsa-, arte > arta-. Antroponimoen eta bestelako elementuen arteko guneetan ez dira, normalean horrelako fenomenoak gertatzen. Beraz, antroponimian Munio eta Munia baziren, eratorrietan bereiziko zituzten.
Munia antroponimoaren lekukoak badira, baina emakume izena denez, gutxiagotan agertuko ohi zen, baina adibidez, Errioxako Albeldako kartularioan hainbat ale badira, hala nola, Munia de Bidaorry [C Videorry], 17. agirian 947. urte inguruan, ziurrenik Bidaurrekoa, eta, beraz, euskalduna.
Donemiliagako kartukariokoak dira hauek, hiru grafia ezberdinekin, eta /o/ grafia ahoskeraren isla baino ez zen izango.
Munnia grafia:

Munnia de Cupo, 389. agirian

Monnia grafia:

Monnia hoc roboravi, 1. agirian
Monnia Blagaz, 249. agirian
Monnia, 327. agirian, 1062. urtean

Azkenik, Monia grafia:

Monia, 355. agirian

Beraz, Munia bazen, ez dago arrazoirik Muniategi toponimoan Munio bazela uste izateko. Toponimoaren lekuko zaharrenetik hasi, ez da inolako aldaketarik jaso.
Bide batez, batzuetan lehen aipatutako aldaketak gertatzen dira, nahiz eta salbuespentzat hartu ahal, Otxandarri toponimoan ziurrenik aa > a bokal berdinen fusioa gertatu da, baina Otxandibar toponimoan argi dago fenomeno bera ez dela gertatu, antroponimoa Otxando zein Otxanda izan zitekeen, izenaren azken bokal erabat galdu zen eta errazena da susmatzea han Otxanda bazela, baina ziurtasunik gabe. Toponimo honetan, agian erdalduntzeak erraztuko zuen aldaketa, baina lehenago adierazi bezala, normalean antroponimoa guztiz gordetzen dela.

El Ospinete toponimoa

El Ospinete toponimoa nafarra da, Fitero herrikoa. Lekuko zaharrenak XIX. mendekoak dira eta mende horretan bi dira agertzen diren aldaerak, Espinete eta Ospinete, ahaztu gabe 1855. urteko Balde Cospinete, ziurrenik akatsa toponimoaren hasierako belarea, beste inon agertzen ez dena.
Esan bezala, bi aldaera horietatik gero XX. mendean bakarra geratu da, Ospinete, eta azken urteotan gaztelaniazko artikulua ezarri diote eta orain toponimoa El Ospinete da.
Lekuko zaharrak kontuan izanik, bi aldaeren artean aukeratu beharra dago, Espinete ala Ospinete, XIX. mendeak biak lehian izan zirelako. Espinete aukeratuz gero, espina 'arantza' edo espino 'elorri' gaztelaniazko hitz(ar)en eratorria litzateke, gero, arrazoi ezezagun batengatik Ospinete bihurtua, eta azkenean bera izan zen garaile gertatu zena. Baina beste aldaera jatortzat hartuz gero, nola azaldu? Ezaguna da ozpin izen arrunta elementu antroponimikoa ere bazela, Ozpindegi toponimoak erakutsiko luteen bezala. Baina blog honetan emandako etimologia zuzena ez balitz ere, sarrera honen barruan badira Ospina antroponimoaren lekuko batzuk eta hauek ziurrak dira, ez dira inongo interpretazioren menpeko. Beraz, oinarria Ospin(a) antroponimoa bazen, atzizki bat jasoko zuen, -et(e), erdal jatorrikoa, baina euskal lurretako antroponimian bere lekua izan zuena. Beharbada hipokoristiko honen sorrera erdaraz gauzatuko zen, Ospin(a) euskaratik mailegatuz gero.
Orain arte hausnartutako azalpena zuzena bada, Ospin(a) antroponimotik *Ospinete antroponimo hipokoristikoa sortuko zen eta, agirietan aztarrenik utzi ez badu ere, toponimo bat sortuko zen, Ospinete. Gero, toponimoaren jatorria ahaztu eta Espinete, gaztelaniazko herri etimologiaz sortutako aldaera jaio zen eta biak lehian izan ziren, Ospinete garailea izan arte. Aipagarria da herri etimologiak sortutako Espinete ez gailentzea.
Beste azalpena, jatorrian Espinete izan eta gero Ospinete bihurtu, zalantza bat utziko luke, zergatik aldaketa hori, azken batean gaztelaniazko hiztun batentzat Espinete aldaerak lokarri onak baditu, espina/espino eta -ete atzizkia, baina Ospinete izenak ez zuen horrelako loturarik izango.

Nagiorbe toponimoa

Nagiorbe toponimoa Eibarren dago. Egun bi baserriren izenetan dago: Nagiorbebekoa eta Nagiorbegoikoa.
Iñaki Linazasororen Gipuzkoako baserriak liburuan toponimoa aipatzen da baina aldaketa txiki batekin:

NAYORBE (prop.), Gorosta auzoa, Eibar

Eta beste baserri bat aipatzen du, Eibarkoa baina beste auzo batekoa:

NAIORBE TXIKI (prop.), Mandiola auzoa, Eibar

XIX. mendeko lekukorik ere bada, Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika = Toponomástica de Eibar y Elgeta liburuan Nagiorbe bada, 65. or.:

NAIORBE
Naguiorbe 1857 Nomenclátor.

Lekuko zaharrenean Nagiorbe bezala agertzen zen, badirudi gerora Naiorbe aldaera nagusitu zela eta, egun, aldaera arautua Nagiorbe da berriz.
Toponimoak bi elementu lituzke, nagi izenlaguna, Nagiibarra toponimoan ere badena. Nagiorbe toponimoan nagi izango zen norbaiten izengoitia, eta bigarren elementua *orbe litzateke, Orotariko Euskal Hiztegian ez dagoena, baina bai hitz honen aldaera zaharragoa izan daitekeena, orube "Solar, terreno edificable o edificado; solar, superficie de un territorio". Aldaera ugari baditu hitz honek: orube, oru, erube, orubee, orobe, oroi, orue, oruba, urube, urue eta urua. Horiei beste bat gehitzekoa liteke, *orbe, toponimo honen bitartez ezagutzera emana. Bilakaera hauxe litzateke, orube > orue > *orbe, guztiak aldaketa ezagunak. Lehenik bokalarteko /b/ galduko zen eta gero /u/ > /b/ bilakaera emango zen, Mutilba Nafarroako herri izenean bezala, Mutilua zaharrago batetik, eta hau Mutiloa zaharrago batetik.
Zalantza bat geratzen da, *orbe izan zen inoiz ala toponimo honetan, sortu zenetik jasotako aldaketen artean *orbe bezala geratu zena? Toponimo hasieran *Nagiorube izan zitekeen, esaterako. Horrek esan nahiko luke *orbe ez dela inoiz izan, toponimo honen bilakaeraren ondorioz hala geratuko zen bigarren elementua baizik.
Beste aldetik, Nagiorbe > Naiorbe aldaketaren prozesuaren lekukoak baditugu, eta XIX. menderaino badirudi nagi gordetzen zela, baina gero galduko zen.

Nagiibarra toponimoa

Toponimo honetaz iturri bakarra dago, Gerardo Lopez de Gereñuren Onomasticon 5: Toponimia alavesa : seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburukoa, hain zuzen:

NAGUIIBARRA, 1722, labrantío en Margarita.

Toponimoaren egitura oso gardena da, bi elementuz osatutakoa, toponimo askotan bezala, eta biak asko ezagunak edozein euskaldunentzat, nagi izenlaguna eta ibar izena, -a artikuluaz ahaztu gabe.
Esanahia, zalantza handirik gabe, "Nagiaren ibarra" litzateke, baina toponimo honetan nagi ez litzateke izenlagun hutsa, izengoiti bihurtutakoa baizik, ziurrenik. Normala da izengoiti batzuek antroponimiarako jauzia egitea, adibidez, apal izenlaguna Apal(a) antroponimo bihurtu zen, toponimo batzuk sorraraziz: Apalasoloa eta Apalasagasti toponimoak, eta Apalo bezala, Apaloberro toponimoa.
Beraz, arrazoiak badira susmatzeko nagi hitzak ere bide horretan sartua zegoela, nahiz eta lekukotasun handirik ez utzi.
Bada aipatzekoa den beste zerbait, guregana heldu den lekuko bakarrean, egungo idazkeran Nagiibarra genuke, eta hor ikusten da bi elementuak bereiziak zeudela, badirudi hiztunek oraindik bazutela toponimoaren egitura gogoan eta horrek beharbada adieraz lezake euskaldunak oraindik bazirela.

Nafartxe toponimoa

Lekuko bakarra dago Lezoko toponimo honetaz, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan aipatzen duen Lezoko etxeen artean Nafarche bada. Lekukoa, beraz, 1625. urte ingurukoa litzateke.
Nahiz eta lekuko bat baino ez izan, toponimoak duen egitura erabat gardena da eta ez luke inolako zalantzarik bere analisi etimologikoa, hemen aurkeztutakoa.
Toponimo hau izengoiti batean oinarritua dago, Nafartxe. Patxi Salaberriren Onomasticon 26: Izen ttipiak euskaraz badago bere aipamena, 210. or.:

"Nafartxe (Nafar, Nafarra): Nafarche, «el fijo de Nafarche» (Oñ., 1489, Zu., 1994, 34, 244 eta 259. or.)."

Izengoiti honen elementuak oso argiak dira, Nafar antroponimoa (eta ahaztu gabe badela nafar etnonimoa) eta -txe atzizki hipokoristikoa, alde horretatik oztoporik ez.
Toponimo honen bitartez badago Nafartxe antroponimo hipokoristikoaren beste lekuko bat, toponimikoa, eta beharbada, bakarra.

Ozpindegi toponimoa

Toponimo gipuzkoar honetaz dagoen lekuko bakarrak XVI. mendera eramaten gaitu. Los señores de la guerra y de la tierra: nuevos textos para el estudio de los Parientes Mayores guipuzcoanos (1265-1548) liburuko 270. agirian bada Maria de Ozpindegui, 1548. urtean.
Toponimoa oso erraz analizatzen da, ozpin + -tegi, baina ozpin, izen arrunta izateaz gain, elementu antroponimikoa ere izan zen. Archivo Municipal de Salvatierra-Agurain. Tomo II. (1401-1450) liburuan agertzen den bezala, bazen Ospina el moço izeneko gizonezko bat, 37. agirian 1429. urtean:

"Iten otra carta escripta en papel signada de signo de Gomes Ferrandes de Paternina (Roto) del nombre de Ospina el moço por la qual paresçe que Martin Sanches de Galarreta e Pero Ferrandes de Çuaçu pagaron al dicho Ospina quarenta e seys mill e çiento e çinquenta maravedis de las alcavalas del anno de veynte e çinco."

Badago beste Ospina bat, Aguraingo judu baten izena, don Ospina Chacon, bi agiritan agertzen dena:

don Ospina Chacon, 52. agiria 1439. urtea
don Ospina Chacon judio, 53. agiria 1439. urtea

Azkenik, bilduma bereko beste agiri batean Ospina bada, dirudienez, izengoiti bezala: Juan Sanches Ospina 47. agiria, 1437. urtean.
Beraz, toponimoa azaltzeko bi bide baude, hasierako ozpin nola hartzen den kontuan hartuz, baina Ozpin antroponimoaren lekukoek pentsarazten dute aukera gehiago daudela toponimo horretan Ozpin(a) antroponimoa izateko. Horri gehitu behar zaio ozpin izen arruntarekin *ozpindegi bezalako izen baten beharraren zailtasuna.
Bigarren zatia -tegi ezaguna da euskal toponimoan. Badira blog honetan hainbat toponimo -tegi dutenak, hala nola Momotegi toponimoa, eta -degi aldaera, sudurkari baten atzeko adibideren bat ere bada, Androndegi toponimoa bezala.

Eguneraketa (2025-11-14):
Sarreran ez zen kokatzerik izan toponimo hau, Gipuzkoan zegoela ziurrenik, baina lurralde horretan badira Ozpindegi baserria eta etxea, Berastegiko herrian. Izendegi ofizialeko lekukotza XX. mende bukaeran hasten da eta gehienetan Ospindegi aldaera erabiltzen da. Luis Maria Mujikaren Berastegiko toponimia (azterketa lexikala eta dokumentala) lanean ere bada, 100. or:

OSPINDEGI EDO (AUNDIA)
Herri bereko etxea, IND. (OGPAR) 1 lib. 109 zenb. 126 or., 1768 urtea.
OSPINDEGIA (OZPINDEGIA?)
Herri bereko etxea.

Mujikak erakusten du XVIII. mendeko lekuko bat zela baina sarrerako lekukoa Berastegikoa balitz, lekukotza bi mende gehiago aurreratuko litzateke, XVI. menderaino helduz.

Nikolaoburu toponimoa

Toponimo honetaz aurkitutako lekuko bakarra Erdi Aroko agiri batean dago. Los señores de la guerra y de la tierra: nuevos textos para el estudio de los Parientes Mayores guipuzcoanos (1265-1548) liburuko 236. agirian "sel que llaman Nicolaoburu" aipatzen da, 1413. urtean. Toponimoa gipuzkoarra zen, ziurrenik Usurbil ingurukoa.
Toponimoa bi elementuz osaturik dago, Nikolao antroponimoaz eta buru izen arruntaz. Nikolao izenak jatorri grekoa du eta bere zabalkuntza Europan zehar, beste izen askok bezala, erlijio kristauari zor dio.
A. Irigoienen Pertsona izenak euskaraz liburuan badago antroponimo honi eskainitako sarrera bat:

"1.127. NIKOLAS, NIKOLA (Ar.G.Eleiz.), NIKOLAU: [...]
Ikus XIV menderako NICOLAU eta bere dobletea den NICOLAY Nafarroan, eta baita MIQUOLAY, eta NICOLAS ere: Nicolau Sanz, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 541), en la Burelleria (en el Burgo de Sant Cernin), Iruñean; Nicolay Uardayllo, (1330, PN-XIV, F.Est.), 238 orr.), Beruinçana-n; Miquolay Garcia, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 331 orr), Almunça-n; Nicolas, fijo de Pero Sanchiz, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 340 orr.), Lagoardia con sus aldeas.
Ikus 1366 urterako Sant Nicolau hagionymoa Tutera-n, (PN-XIV, F.Tud., 443 orr.). Iruñean, ordea, Poblation de Sant Nicollas de Pomplona da, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 543 orr.); eta XIII mendean latinezko kontextuan: sancti Nicholai —genit.— de Stelia, (1236, Doc. Artajoneses, dok. 154).
B. Larreguy-k, beste alde batetik, op. cit., XVIII mendean euskal kontextuan San Nicolas darabil, II, 358 orr."

Izen honi hainbat aldaera ezagutzen zaizkio, erdara ezberdin eta garai ezberdinek sortutakoak, Nikolau, Nikolao, Nikolas, Nikola... Toponimo honen bitartez Nikolao aldaeraren beste lekuko bat gehitu daiteke corpusari.
Bigarren elementua, buru izen ezaguna ez litzateke Nikolaoren buruaz arituko, toponimo honetan buru litzateke toponimo handiago baten mugako alde bat, edo garaian zegoena lur eremu bat.

Munitxaga toponimoa

Dima herri bizkaitarrean bada Munitxaga auzoa eta baserria, eta baita bi toponimo eratorri, Munitxagaburu basoa, Munitxagakorta basoa eta erreka.
Lekukoak Erdi Aroraino heltzen dira, Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Tomo II liburuan bada ezagun den lekuko zaharrena, Martin de Munichaga, 86. agirian, 1492. urtean.
Beste lekukoa bost urtera agertu zen, Colección Documental de los Archivos Municipales de Guerricaiz, Larrabezua, Miravalles, Ochandiano, Ondárroa y Villaro liburuko Martin de Monichaga, 8. agirian, 1497. urtean. Beharbada gizon bera da, bi testutan aipatua.
Mende batzuk igaro eta Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuko lekukoak askoz gehiago dira:

"Munichaga [N, TO]
Munichaga (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Munichaga (la casa de) [Olazabal (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Munichaga (la caseria de) [Olazabal (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Munichaga (la cassa de) [Olazaual (barrio de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.

Munichaga [N, NO]
Munichaga (J(ua)n de Bernaola) [Olazaual (barrio de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs."

Lekukoen arteko ezberdintasun bakarra lehenengo silabako /o/ bokala duena, ezaguna da o/u bokalen arteko hurbiltasuna, eta salbuespentzat har liteke, nahiz eta ezaguna ere izan on > un bilakaera, normalean sortalderagoko lurraldeetan nabarmena dena, cf. Undarribia, Hondarribia toponimoaren lekuko zaharra.
Analisi etimologikoa hasteko, Munitxa toponimoaz idatzia kontuan hartuko dugu. Beraz, *Munitxa antroponimoa bazen, Muni- 'Munio' + -txa egitura duena. *Munitxa behin izanez gero, -aga atzizkia gehitu eta Munitxaga sortuko zen. Toponimo honetan, beste askotan bezala, -aga atzizkiak ez du pluraltasun esanahirik, lekuzkoa baizik, Amunaga, Andreonaga edo Usandizaga toponimoak bezala.

Eguneraketa (21-07-20)
Muniskoa toponimoa aztertzerakoan Munio antroponimoaren eratorriaren aukera kontuan hartu dugu, baina toponimoak muino bat izendatzen duenez, *muni hitz galduaren aukera azaldu da. Hitz honek lotura izango luke muino hitzarekin, baina ez zen bere eratorpen aldaera, hori muina- delako, cf. Muñagorri.

Munitxa toponimoa

Zornotzako toponimoa zen aspaldi, egun toponimo eratorrien bitartez baino ez da ezaguna Munitxa: Munitxabarri, Munitxabasoak, Munitxabeaskoa, Munitxaerdikoa, Munitxagan (hau Mañarian), eta
Munitxajauregi. XVIII. mendera jauzi eginez gero Munitxa soilaren lekukoak badira, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburutik jasoak:

"Municha [N, TO]
Municha (la caseria de), Amorebieta, a.1745, FogVizcayaMs.
Municha_Ycazuri (la casa de) [Plaza (cofradia de la)], Amorebieta, a.1796, FogVizcayaMs.
Municha_Jauregui (la cassa de) [Plaza (cofradia de la)], Amorebieta, a.1796, FogVizcayaMs.

Municha [N, NO]
Municha (Domingo de) [Arraibi (la casa de)] [Chiruboqueta (uarrio de)], Lemona, a.1796,
FogVizcayaMs.
Municha (F(ernand)o de) [Goiri_Aurrecoa (la casa de)], Sondica, a.1796, FogVizcayaMs.
Municha (Joachin de) [Municha (la caseria de)], Amorebieta, a.1745, FogVizcayaMs.
Municha (Josef de Burdaria y) [Dudagoytia_Ochoena (la casa nueba frente a la de)] [Dudea (cofradia de)], Amorebieta, a.1799, FogVizcayaMs..."

Toponimoak ez du aldaketarik erakutsi azken 250 urteetan, eta uste izatekoa da aurreko egoerari atxikia izan dela, aldaketarik gabe. Horretan oinarriturik, analisi etimologikoa proposatuko dugu. Muni- hasiera duten hemen aztertutako toponimoak bezala, oinarrian Muni- 'Munio' antroponimoa izango zen, eta ondoren -txa atzizki hipokoristikoa genuke. Atzizki honetaz informazioa eman zuen Alfonso Irigoienek, bere De re philologica linguae uasconicae V liburuko Formación de hipocorísticos en la onomástica medieval de área vasconica laneko 12. or.:

"(+ -TXA)
DOC. HIST. IB-22 Lopecha Obaco [la misma persona que Lope Obaco] a.1358-1359 PeajeNavarra (Vera-Lesaca) (29) 11-32. Esto acaso se debe a que la lengua vasca carece de moción de género, por lo que Lopecha en este caso está referido a una persona de sexo masculino.
En lengua vasca se emplea en neskatxa ‘muchacha’, de neska ‘moza’, en burutxa ‘mazorca desgranada de maíz, de lino’, de buru ‘cabeza’, etc."

Interesgarria da egiten duen oharra, -txa atzizkia gizon bat izendatzeko ere erabilia zela, nahiz eta hori orokorra ez den. Atzizki hipokoristikoetan nabarmena da -o/-a banaketa, nahiz eta beste bokalekin bukaera duten atzizkiak ere izan. Baina Otxoa, -a bukaera izan arren gizonezkoa bada, Otxando/Otxanda bikotean, lehenengoa gizon izena ohi zen eta Otxanda emakume izena.
Beraz, Muni- 'Munio' + -txa > *Munitxa antroponimo hipokoristikoa. Ezin jakin gizonezko izena ala emakumezko izena zen, lekuko zuzenik ere ez dira heldu, oraingoz. Baina *Munitxa izena zuen batek toponimo bat izendatzeko erabili zuten, bere jabegoa izango zelako, ziurrenik, eta horrela gure egunera heldu da, aspaldi galdutako antroponimo zaharra.

Eguneraketa (21-07-20)
Muniskoa toponimoa aztertzerakoan Munio antroponimoaren eratorriaren aukera kontuan hartu dugu, baina toponimoak muino bat izendatzen duenez, *muni hitz galduaren aukera azaldu da. Hitz honek lotura izango luke muino hitzarekin, baina ez zen bere eratorpen aldaera, hori muina- delako, cf. Muñagorri.

Amunartia toponimoa

Errioxako herrixken artean bada Amunartia izenekoa. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoak zaharra izan behar du, euskaraz sortua delako eta, beraz, milurtea izatetik ez litzateke oso urrun egongo. Badago azalpen etimologiko bat Pilar García Mouton-en Toponimia riojana medieval izenburuko lanean:
"Nombres de propietarios hay que verlos también en [...] Amunartia, del vasco amuna = abuela y Artia apellido derivado de artz = oso o quizá de arto = encina."
Toponimoaren elementuak, gutxi gora behera, identifikatu ditu, baina badira egin beharreko zehaztasunak. Horrela, hasierako elementua Amuna antroponimoa litzateke, ziurrenik. Antroponimo honen hainbat lekuko aztertuak izan dira blog honetan, hala nola, Amunaga, Amuña eta Torremuña toponimoak.
Toponimoan Amuna agertzeak eta ez Amuña, Torremuña izenean bezala, azalpen bat merezi du. Uste izatekoa da Amunartia toponimoan Amuna, palatalizaziorik gabe agertu zela, euskal aldaera zelako, Amunaga izenean bezala. Azken zatia zailagoa izan liteke, arte izena dagoelako. Baina, zuhaitz izena ala distantziak markatzekoa? Oso gutxi dira horrelako egitura duten toponimoak. Baina badago baten bat, Galindarte toponimoa bezala, blog honetan aztertua. Zaila da bi aukeren artean bat hartzea, bietan zailtasunen bat dagoelako.
Aipatzekoa da toponimoak disimilazio bat duela, *Amunartea zaharretik Amunartia ezagun den aldaera arte, ezaguna da disimilazio hori, baina euskal toponimoetan ez da ohikoa Erdi Aroan, baina Amunartia 1500. urtean baino lehenago sortua izango zen. Zaila da erdaldunak eragindako aldaketatzat hartzea, beraz, disimilazio hori oso zaharra omen da. Toponimo honen lekuko zaharrak izanez gero, usteak sendotuko lirateke, edo ezereztuko.

Bertutesoro toponimoa

Elgoibarko bi baserritan dago Bertutesoro toponimoa, Aiastia (San Migel) auzoan, Bertutesoro eta Bertutesoroberri, hain zuzen. Toponimoa zaharra da, baserria baino zaharragoa, ziurrenik. Archivo Municipal de Elgoibar (1346-1520) liburuan badaude toponimo honen lekuko zaharrenak, 9. agirian, 1452. urtean, guztira lau lekuko dira, 28. orrialdean:

"Ytten, en Bertutesoro otro pedazo de tierra e manzanal e nogales que sollía tener e poseer el dicho Ochoa de Ayastia..."

Hurrengo paragrafoan:

"Ytten, enzima de Vertutesoro otro pedazo de tierra e xara que sollían tener e poseer el dicho Ochoa de Ayastia..."

Azken lekukoak 29. orrialdean:

"... una costanera el arroyo de Vertutesoro, e por la otra el manzanal de Lope de Aizpuru."

Hurrengo paragrafoan:

"... e por la otra el arroyo de Bertutesoro e tierras e roveldades de Pero Pérez de Basarte e de su hermandad."

Toponimoak ez du inolako aldaketarik erakutsi, beharbada egituraren gardentasunagatik. Izan ere, toponimo hau oso erraza da analizatzeko, bi zati lituzke, biak izenak, bertute eta soro. Alde horretatik ez da nabarmentzeko ezer. Hala ere, toponimo honen bitartez badugu bertute izenaren lekuko zaharrena. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, birt(h)ute lehenengo aldiz Etxepareren liburuan agertzen da, eta bertute, Leizarragaren lanetan. Beraz, mende bat aurreratu litzateke hitz honen lekukotasuna, XVI. mende erdialdetik, XV. mende erdialdera. Orotarikoaren arabera, "Bert(h)ute es la forma propia de la tradición septentrional, y birtute la de la meridional. Se encuentra, sin embargo, bertute (alternando con bir-) en Lizarraga de Elcano, Añibarro, Moguel, Lardizabal (3), Arana (SIgn 6), Arrue, Arrese Beitia (AmaE 102) y Villasante (Jaink 84), y, como forma única, en Ubillos, Soroa, Mocoroa y Txillardegi.". Beraz, Hego Euskal Herriko bertute aldaeraren bizitasuna nabarmenduko litzateke eta uste izatekoa da toponimoa aldatu ez bada Elgoibarren bertute aldaera erabiliko zutelako.

Munikosoroa toponimoa

Debako toponimo honetaz lekuko bakarra omen dago, Archivo Municipal de Deba. II. Libro de Apeos y Ventas de Tierras Concegiles. (1482-1483) liburutik hartutako eta, beraz, Erdi Arokoa, 159. agirian, 1483. urtean:

"En la huerta e vergel de Pero Ochoa de Yribe en Amilaga que es en termino e juridiçion de la villa de Monreal de Deva a veynte y dos dias del mes de febrero año de mill e quatroçientos e ochenta e tres años vendieron todos los deputados juntamente a Ferrando de Yndo dos pedaços de tierra en la cuesta de Yndo, la vna pieça que el dicho Ferrando solia labrar ençima del camino en la cuesta de Yndo llamado Munycosoroa como esta çercado por los balladares viejos e mugaça1 alderredor..."

Dirudienez toponimoa gero desagertu zen, berriz agertu ez delako. Hala ere, lekuko bakar honek nahikoa informazioa ematen du, analisi etimologikoa ahalbidetzeko. Blog honetako toponimo gehienak bezala, bi elementuz osaturik izango zen, azkeneko -a artikulua zenbatu gabe: Muniko- eta soro. Lehenengoa Muniko antroponimoa izango zen, azkena soro hitz arrunta eta toponimoan oso ezaguna.
Toponimo honek, nahiz eta bizitza oso luzerik ez izan, Muniko antroponimoaren informazioa handitzeko beste lekuko bat bada.

Munikola toponimoa

Bizkaiko Zaldu herriko toponimoa. Alberto Erraztiren Onomasticon 24: Zaldutik Zaldibarrera : toponimian barrena liburuko informazioa erabili dugu. Liburuan azaltzen du lehenago bazen Munikola izeneko baserria, baina egun desagertu zenez, bere ingurua izendatzeko erabiltzen da. Toponimo honek hainbat izen eratorri sortu zituen: Munikolaburu, Munikolaldea, Munikolaurrea eta Munikolazpia.
Interesgarriena aipatutako liburuan 743. orrialdean dago, han lekuko zaharrenak agertzen direlako, baita ere aipu etimologiko bat.
Lekuko zaharrenak:

"1441 Municolas, montte de (BFA.: ZUA, Dok. His., 3/8)
1462 Municola, dho ffuiz consu casa y caseria del dho logar de (BFA.: ZUA, Dok. His., 2/10)
1563 Munycola, desde Egoarbiça hasta (BFA.: ZUA, Dok. His., 1/3)
1605 Municola, dha casa y caseria de (BFA.: ZUA, Men. Kon., 6/4)
1618 Municola, en el termino de (BFA.: ZUA, Dok. His., 3/97)
1620 Municola, por unas pieças que labraron en (BFA.: ZUA, Kon. Lib., urt. 1, 38/2)
1628 Municola, estando en la cassa y caseria de (BFA.: ZUA, Dok. His., 3/95)
1658 Municola, joan de achotegui inqno de la cassa de (BPAH.: NOT, PRG, 139. p. s., eka.30)
1662 Municola, montes y zerros de... e yduyzarraga (BFA.: ZUA, Men. Kon., 6/5)"

Orrialde berean toponimoaren zatiketa egiten du:

"Osagaiak: Muniko + ola"

Baina Muniko horrek badu oin-ohar bat:

"Mitxelena, K.: “456.- muni (vizc.) «ribazo», var. de muna. Poco seguro” (AV, 130. or.). Adibide honetarako, nik neuk, baliagarri izan litekeela uste dut, askoz gaitzago litzateke Munio antroponimotik eratorria izatea, batez ere, lekuzko morfema genitiboa daramalako."

A. Erraztik eginiko zatiketa ontzat har badaiteke ere, Muniko horretaz eginiko analisia ezin onartzekoa da, jakinik Muniko antroponimoa badela, blog honetan erakutsi bezala. Beraz, toponimo honetan Muniko antroponimoa eta ola izena lotuz sortu zen, ziurrenik Erdi Aroan.