Burkalla toponimoa

 Burkalla da Errenteriako toponimo bat, lekuko bakarra dago:

1990     Burkalla haitza

Toponimoan, artikuluaz gain, burkail izena dago:

burkail.
(G-bet, AN-gip) Peñón, risco; derrumbadero, precipicio. "Burkalla, arkaitza (AN-gip). Leku itsusiya, arriyakin eta lezoi-konkorrak (G-bet); arri-burkalla, un pedrusco encajado en el terreno. Burkaitza (aundixeagoa)" (comunicación personal). v. burkaitz.
Jesus ill da: oraiñ burkaillak igo-bireztu dira; oraiñ zenternak zelaitu, oraiñ lakatzak leundu. Iñarra Ezale 1897, 123b. Laxterrago ta txoroago etortzen zan irrintzi alaiak egiñik, mendi ta burkallak erantzunaz. EEs 1925, 251. Ez zuten berreun pausorik emango, ur-soiñu aundi bat nabaritu zutenean, burkaill-gaiñetik beera amilduko balitz bezelakoa. "De algunos grandes y levantados riscos". Berron Kijote 215.

Dirudienez, hitz hori ohikoa da hango euskaran, herri berean dago Burkailgaiztoa toponimoa, XIX. mendean Burcaitz gaistoa zena. Horrek erakusten du burkail hitzak duen bizitasuna Errenterian.

Miura toponimoa

 Miura da Lezoko baserri bat eta auzo bat Oiartzunen. XX. mendeko toponimo hauen lekukoak daude Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

MIURA (MIYURA) (prop.), Lezo
MIURA (col.), Ergoyen ballara, Oiartzun

Lehenagokoak dira Dokuklik web-gunean lekukoak, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendetik jaso dira:

Toponimoak ez du zailtasunik, elementu bakar batez osaturik delako, mihura izena, hain zuzen. Mihura hitzaz, badago aipu interesgarri bat Orotariko Euskal Hiztegian:

mihura.
[...]
Tr. Duvoisin es el único que emplea mihura; en los demás autores septentrionales hay mihula (cf. además minhauri en EGAlm). Al Sur migura es la forma general; hay miru en Zaitegi y mingurik (partitivo) en Munita.

Dirudienez, Hegoaldeko miguraren belarea izan daiteke hasperen zaharraren ondorengoa. Baina belare hori ez da agertzen toponimoen lekukoetan ez zaharretan ezta berrietan ere.
Beste aldetik, 1570. urteko Miura litzateke hitz honen lekuko zaharrena, Orotariko Euskal Hiztegian bildutako lehena 1650. ingurukoa da, 80 urte gerokoa.

Baztela toponimoa

Baztela da Oiartzungo toponimoa, hainbat leku izendatzeko, aurkintza bat da, ur-jauzi bat eta erreka bat. Oiartzungo toponimia liburuan informazio gehiago dago, 101. or.:

Baztela. Parajea.
Uzpurutik hurbil Baztelaerreka, Baztelako urjauzia, Baztelagainko eta Baztelapagoeta aurkitzen dira.

Zoritxarrez, ez dago lekuko zaharrik eta hori oztopo nabarmena da. Hala ere, toponimo honen etimologia bat aurkeztuko dugu, aldaketa handi baten beharra badu ere.
Aipatutako libururan badago oso toponimo antzeko bat, Bastida, orrialde berean aztertua:

Bastida. Baserria.
Errenteriako mugatik hurbil kokatua, XVI. Mendeaz geroztik dokumentatzen da. Pastida, Bastida edo Paxtire ahoskatzen da. Toponimo eratorriak: Bastidaerreka, Bastidaiturri.

Antza oso handia dago bi izenen artean, Baztela eta Bastida izenek fonema kopuru bera dute, egitura silabikoa ere eta horrek galdera bat sortarazten du, antza nola azaldu? Sarrera honen arabera Baztela lehen ezberdina zen eta aldatu zen, agian toponimo honen eraginez. Hasieran toponimoa *Balezta izan zitekeen eta beharbada Bastidaren eraginez metatesi bat gertatu zen: l-zt > zt-l. Oso bilakaera bitxia da baina horrela izena erabat argiturik geratuko zen, beste ezer gehiagoren beharrik gabe.
Toponimoa *Balezta bazen, balezta hitza erabat egokituko zen; hala ere, izendapenaren arrazoia iluna da.

Derandain toponimoa

 Derandain da Zornotzako auzo baten izena.
Lekuko zaharragoak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Derandai [N, TO]
Derandai_de_Yuso (la caseria de) [Dudea (cofradia de)], Amorebieta, a.1745, FogVizcayaMs.
Derandain_de_Auajo(la cassa de) [Dudea (cofradia de)], Amorebieta, a.1796, FogVizcayaMs.
Derandain_de_Arriua(la cassa de) [Dudea (cofradia de)], Amorebieta, a.1796, FogVizcayaMs.
Derandain_de_Suso(la caseria de) [Dudea (cofradia de)], Amorebieta, a.1745, FogVizcayaMs.
Deranday_de_Abajo(la casa de) [Dudea (cofradia de)], Amorebieta, a.1704, FogVizcayaMs.
Deranday_de_Suso(la casa de) [Dudea (cofradia de)], Amorebieta, a.1704, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenak XV. mende erdialdekoak dira, Durangoko agiri zaharrak biltzen dituzten liburuetan daude. Horrela, lehenengoa Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Tomo I liburuko 9. agirian, 1443. urtean Estiualis de Derendayn izenekoa dago.
Ondoren, Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Pleitos. Tomo IV liburuko 1. agirian 1453. urtean Pero Peres de Derendayn dago.
Bildutako azken lekukoak Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Tomo II liburuan daude, 61. agirian 1483. urtean Estibalis de Derendayn eta, azkenik, 68. agirian 1487. urtean Marina de Derendayn.
Bildutako lekuko hauetan ikusten da bokaletan aldaketarik ez dagoela, baina geroagokoetan bai, hala, Bizkaiko fogerazioetan, XVIII. mendean aldaera bakarra Derandain da, zenbait lekukotan azkeneko -n ez da ageri, baina lehenagoko, geroagoko eta egungo ahoskerak argi uzten du sudurkaria egon, bazegoela.
Lehenengo lekukoetan Derendain dena, gerora Derandain bihurtua ageri da, eta horrela finkatu da. Derendain > Derandain aldaketan bokal asimilazioa gertatu da: e-e-a > e-a-a.
Toponimo honen aldaerak azaldu ondoren, etimologiari txanda heldu zaio. Berehala nabarmena da Gerendiain-en lehenengo lekukoekin duen antzekotasun nabarmena, Derendiain eta Derendain-en arteko diferentzia bakarra lehenengo /i/ da, eta hori azaltzeko zenbait bilakaera aurkez daitezke, -iai- bokal multzoa desegitea, adibidez. Edo bestela, gerta liteke toponimoa sortu zenean /i/ gabekoa izatea.
Edonola ere, Derandain eta Gerendiain-en arteko antzekotasuna azaldu beharra dago. Barruan egitura eta osagai berberak daudela argi dago, baina biak sortuak dira, bakoitza bere aldetik ala baten batek izena jaso al du? Hala izatekotan, Nafarroakoren bat sorburu izan liteke, ondoren nola edo hala Bizkaira eramana. Agian hori gertatuko zen Derendiain > Gerendiain bilakaera gertatu baino lehenago, baina hori ere ez da nahitanahiezkoa. Nafarroaren sorburuaren alde mintzo da -ain atzizkiz osaturiko toponimo multzo handia; Bizkaian, aldiz, -ain bukaerako toponimo kopuru oso txikia da, eta maiz jatorri ilunekoak dira. Formaren aldetik, harrigarria da, Gerendiain herri izenen kekukoetan aldaera ugari izan arren, ez da bakar bat aurkitu Derendain toponimoak ez duen /i/ bokalik gabe: Derendiain, Drendiain, Grendiain, Herendiain, Gerendian... Baina hori ere ez litzateke oztopo iraganezina.
Beraz, Derandain-en jatorria Gerendiain toponimoetarako proposatu den bera da, baina ezin ziur izan Derandain toponimoa Zornotzan sortu zen edo Nafarroatik izena ekarria zenik. Beraz, jatorrira itzuliz, toponimoaren oinarrian Terentius antroponimo latina litzateke, eta ondoren -ain atzkia erantsi zaio eta latineko *Terentiani euskaraz egokitu da Derandain sortuz.
Ez dira euskal toponimian Derandain eta Gerendiain aipatutako antroponimoa oinarria duten bakarrak, besteren bat badago, Mosterente toponimoa bezala.

Niguaran toponimoa

 Niguaran da Zanbranako erreka-zuloa, sakana.
Hiru lekuko gehiago daude Montaña alavesa. Comunidades y pastos liburuan, 98. orrialdean el termino de INIGOARAN. Hurrengoa, 118. orrialdean término de NIGOARAN. Azkena, 119. orrialdean: barranco de NIGUARAN.
Lekuko hauek zuzenak badira, toponimoaren hiru egoera ezberdinetan jasoak dira, lehenengoa osoena litzateke, Inigoaran. Hurrengoan aferesia gertatu da eta, beraz, Nigoaran da. Azkenik, oa > ua bokal disimilazioa gertatu da, fenomeno ongi ezaguna.
Inigoaran zaharrena eta osoena bada, analizatzeko aldaera litzateke. Bukaeran haran izena du eta hasierakoan Inigo izena omen dago, gaztelaniazko Íñigoren aldaera izan daitekeena, euskaraz Eneko dena. Bitxia da sudurkaria, sabaikaritu gabe dagoelako. Jakinik Eneko/Íñigo izenak aldaera ugari izan dituela, *Inigo bat izan liteke, euskarazko eta erdarazko izenen artekoa. Íñigo izenak lekukotza utzi du euskal toponimian, Valdíñigo toponimoa, esaterako.

Gañandi toponimoa

 Toponimo honen lekuko bakarra dago, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan jasoa:

GAÑANDI, monte de Zuazola.

Toponimoak ez du zailtasunik, gain izenaz eta handi izenondoaz osatua. Barrundia udalerriko toponimoa da eta honek erakuts lezake inguru horretan gain > gan bilakaera gertatu ez zela. Hala ere, Bizkaian bertan badira toponimoren bat, Gañaga, eta honetan ez da gertatu aipatutako bilakaera. Hauetarako azalpena da toponimoak finkatu zirela bilakaera gertatu baino lehenago eta gero aldatu gabe iraun zutela. Berdintsu gerta litzaioke Arabako toponimoari. Ziurtasun maila handiagoa izateko inguru horretako toponimia aztertu beharko litzateke, salbuespena den jakiteko.

Iraberarzu toponimoa

 Oñati aldean izan zen garai batean Iraberarzu toponimoa. Erdi Aroko agirien artean badaude bi lekuko zahar, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan daudenak, 34. agirian, 1489. urtean:

Caben por pagar a la rua de Sant Miguell e sus barrios dos mill e dosientos e quarenta e seys maravedis, han de aver los vesinos dende otros al tantos de robres de las dehesas de Horegui e Leyçarduyçabal e Ylarmuno e Yraberarçu e Lastaola e porque tienen sus partes en las dichas dehesas la rua Nueba e sus barrios e Santa Marina, y los clerigos han las de partir concordablemente.
En el mismo repartimiento cupieron pagar a la rua Nueba mill e sieteçientos e setenta e quatro maravedis con sus barrios y ha de aver otros tantos robres en las dehesas de Horegui e Leyçarduyçabal e Ylarmuno e Yraberarçu e Lastaola, en las quales son suertes de barrio de Sant Miguell e Santa Marina.

Toponimoak bi elementu zituen, bukaeran -zu atzizkia eta hasieran irabelar hitz elkartua, iraberar aldaerarekin, ira eta belar izenekin sortua.
Toponimo honek irabelar hitzaren agerpena 250 urte inguru aurreratuko lituzke.

Morroi hitza

 Morroi hitza aski ezaguna da eta Orotariko Euskal Hiztegian dagoen lehenengo lekukoa Lazarragaren lanetan dago, morroe aldaera darabilela:

Donzelleari Lora ereitzan, / morroeorri Don Martin. Lazarraga 1179r. Ezta munduan morroerik / nork desakedan: "nola ago?". Ib. 1190r.

Erdi Aroko agirien artean badago lekuko zaharrago bat, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan dagoena, erabilera antroponimikoa duena, 34. agirian, 1489. urtean La de Morroe Çuria, con sus hijos, quinse maravedis. Agiri berean beste lekuko bat dago, Martin, fijo de Morroe Çuria, dies maravedis.
Beraz, lekuko honek mende baten inguru aurreratuko luke morroi hitzaren lehenengo agerpena, baita morroe aldaerarena ere.

Idotorbe toponimoa

Idotorbe da Gipuzkoako Elgoibarko biztanle-entitate bat.
Toponimoaren lekuko zaharrik ez izateak lana oztopatzen du eta ziurtasuna kentzen dio. Hala ere, azalpen etimologiko bat proposatuko dugu, ohartuz laburketak gertatu direla, toponimoa luzea delako. Toponimoaren bukaeran orbe hitza egon daiteke, orube izenaren aldaera, hau ere laburtua. Aldaera bera Nagiorbe toponimoan dago. Hasierakoa zailagoa da, baina lehenengoa idoi izan daiteke, laburtua izan dena. Geratuko litzateke /t/ soil bat, beharbada -eta atzizkiarena. Beraz, elementu guztiak zerrendaturik, idoi + -eta + orbe. Aldaketak gertatu ziren eta bokal batzuk denboran galdu ziren, idoi + -eta > *Idoieta > Idoeta + orbe > *Idoetorbe > Idotorbe. Bilakaera ez da luzea baina lekuko zaharragoek baiezta dezakete, edo emandako etimologia berraztertzera eraman.

Jazkue toponimoa

 Jazkue da Tolosako toponimo batzuen oinarria, Jazkuegoikoa eta Jazkuebekoa baserriena. Gainera, badaude Jazkuegaña eta Jazkuemuñoa izeneko tontorrak.
Lekuko zahar bat dago, Jazkuebekoa baserriari dagokiona, XIX. mendearen erdialdeko Nomenclátor de la provincia de Guipúzcoa liburuaren 721. or.: Jazcúe-azpicóa.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekukoak daude Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, toponimoak Bedaio ballarakoak dira:

JAZKU BEKOA (3 viv.) (col.)
JAZKU GOIKOA (desh.)

Ziurrenik, Jazku aldaera Jazkue izenetik sortua da. Ez da, beraz, analisi etimologikoa egiteko abiaburua. Toponimo hauen bigarren elementuak kenduz, Jazkue geratuko litzateke. Izena laburra bada ere, bi elementuz osaturik dago, azkena gune hitza litzateke, aldaera sudurkari gabekoa erabiliz. Gainera, txistukari atzean egonik, herskariaren ahostuna ahoskabetu da Egozkue (sep-21) toponimoan bezala.
Azkenik, hasierakoa geratzen da, jaz- labur hori. Ziurrenik bi aldaketa gertatuko ziren, kontuan izanik jatorrizko isats hitza izan zitekeela. Batetik txistukari disimilazioa gertatuko zen, Mitxelenak bere Toponimia, léxico y gramática lanean aipatzen du Erdi Aroko toponimo bat, barruan azaldu zuen bezala:

[...] No es absurdo pensar que -tsu cobrara autonomía a partir de derivados como satsu ‘impuro, etc.’, de sats + -zu, o, en topónimos, en nombres como Sarasua, de sarats + -zu: cf. Sagassaheta, Sagaseta, arriba, nota 8. Así también Iasu yll en Roncesvalles, 1284, como Jaxu en Cize, de i(s)ats + -zu (14).
-
(14) Para jats, nacido por disimilación de isats ‘reclama’, ‘escoba’, véase Estudio sobre las fuentes del Diccionario de Azkue, Bilbao, 1970, pp. 85 y 87; yll muy bien puede ser hil ‘muerto’.

Bestetik txistukaria, jatorrian <s> zena aldatu zen, beharbada hiperzuzenketagatik, txistukari neutralizazioa gertatzeko leku errazen bat herskari aurrean izan ohi da. Beraz, hiztunak jakitun ziren joera horretaz eta orduan izena aldatu zuten, zuzenagoa zirudiena asmatuz: *Jaskue > *Jazkue.
Gipuzkoan bada toponimo bat, elementu berberez egina baina oso ezberdina, Izaskun, baina honetan txistukari disimilaziorik ez zen gertatu. Gainera, gun(e) aldaera erabilia da, ez gu(n)e. Azkenik, txistukariak bereizi ziren, s-s > z-s, baina aldaketa hau ez da batere ohikoa, normalean asimilazioak gertatzen dira.

Galbarrategi toponimoa

 Galbarrategi da Deba ibaiaren erreka bat. Lekuko zaharrik ez dago eta toponimoa aldatu ez bada, hemen aurkeztu den etimologiak ez luke inolako oztoporik izango.
Ziurrenik toponimoa etxe batekoa izango zen, proposatuko den etimologiaren arabera, egitura PI + -tegi litzatekeelako. Antroponimoa Galbarra litzateke, garbal hitzaren sarreran lekukoak daude, baita izenaren azalpena ere:

garbal.
Onom.: Inter viros nominatos Galvarra, Galindo Soliz. (s. X) TAV 2.1.3. Que est a limite de Nunno Galvarra de Patumia. (s. XI) Lac Irach 100. In Garbala. (s. XI-XII) GLarr SJ 8. Pedro Garbala. (s. XIII) Ib. 104.

I. (Adj.).
1. (B, BN-mix ap. A; O-SP 227, SP, Lar, H), galbar (V-oroz ap. A; H), kalpar (H).
Calvo. "Conominado Galbarra, que quiere decir 'calvo'" IC II 423.
[...]

Ikus daitekeenez, oso aspaldikoa da izen hau euskal lurretan, mila urte baino gehiago. Ezin jakin noiz utzi zioten erabiltzeari, baina Erdi Aroaren bukaera eta gero oraindik ezagutza bazuten, Ibarguen-Cachopín kronikaren lekukoak adierazten duen bezala, XVI. mende bukaeran.
Beraz, hasieran etxe bat izango zen eta ondoren hurbil zegoen erreka izen hori eman zioten eta horrek iraun du gure egunetara arte.

Antzin toponimoa

 Antzin da Nafarroako udalerri bat, Lizarrako merindadean.
Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian informazioa dago Antzin toponimoaz, lekuko zahar eta berriak eta analisi etimologiko batzuk. Lekuko zaharrenak XI. mendekoak dira:

ancinç (1007 [1987])
ancin (1027)
ancin (1066?)

Lehenengo lekukoaren bukaeran <ç> dago baina gerora ez da berriz agertu. Horrelako galera azaltzeko zaila da eta litekeena da testuan akatsa izatea.
Aipatzeko lehenengo etimologia Mikel Belaskoren Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburukoa da:

Probablemente 'lugar propiedad de una persona llamada *Anc-'. De *Anc- + -in, siendo el primer elemento un nombre de persona y el segundo un sufijo que indica propiedad. Ver en apéndice -in [Sufijo que aparece con frecuencia en los nombres de población navarros. Es resultado de la contracción de -áin > -in, conocido sufijo sobre el que no existe unanimidad en cuanto a su origen. Se acepta, sin embargo, que sufija antropónimos (nombres de persona), tanto indígenas como de origen latino (445. orr.)]. Comentario lingüístico: Julio Caro Baroja (80) propone nombre como Antius (Antianum) o Ancius. L.M. Mujika (81) apunta hacia Antiani o Santiani (82) y relaciona el topónimo con el nombre de la localidad alavesa de Antiñano. En Francia derivan de los antropónimos latinos Ansius y Antius los nombres de las poblaciones Ance, Anse, Ancey, Anché, Ancy, Ansac y Ansacq (83). Traducciones curiosas y explicaciones populares: A. Campión lo relaciona con vasco aintzira 'laguna'. En algunos libros se traduce como 'antigüedad', significado poco adecuado para un nombre de lugar.

Ondoren P. Salaberriren Acerca del sufijo toponímico -ain laneko aipua:

También tenemos Antzin, que no está documentado con final en -ain o similar, pero que según Caro Baroja (1945: 83-84) y Mujika (1982: 250) es fruto de la reducción -ain > in presente por ejemplo en Morentiain > Morentin. En situación similar se encuentran Aberin, Allin, Bearin y Lerin, para los que no se han encontrado, que nosotros sepamos, variantes en -ain.

Beraz, gutxienez badaude bi hurbilketa toponimoa aztertzeko orduan, batean uste da -ain > -in laburketa gertatu dena. Fenomeno horren lekukoak badaude beste toponimo batzuetan baina Salaberrik adierazten duen bezala, ez Antzin toponimoaren lekukoetan. Sarrera honetan azken iritziarekin bat egiten dugu eta azterketa etimologikoa bide horretatik joango da.
Toponimoan antroponimo bat izango zen *Sanzin, Santxo antroponimoaren hipokoristikoa. Badira bi toponimo hipokoristiko honekin sortutak direnak, Santsinenea etxea, Senperekoa, eta Santsinenea aurkintza, Zugarramurdikoa. Bi toponimoen oinarrian *Santsin dago, Santxo (edo aldaera bat) eta -in atzizkiaz sortuak. Beste toponimo bat gehitzekoa litzateke, Sansinena, Argentinako herri bat. Beharbada euskal jatorriko baten deitura hartuta sortu zen herri hori.
Hemen aurkeztutakoa zuzena bada, aldaketa bat gertatuko zen, toponimoa papereratu baino lehenago, txistukari disimilazio bat gertatu zen eta hasierakoa galdu zen. Hau oso bilakaera ezaguna da, Antso antroponimoa jatorri berekoa da eta berdin gertatu zen, disimilazio honen ondorioz, hasierako txistukaria galdu zuen.

Gabiardatza toponimoa

 Gabiardatza da Zornotzako baso baten izena. Udalerriko honetako web-gunean badago orri bat Gabiardatza toponimoari buruz. Zoritxarrez, lekuko zaharretan nahasmen handia dago eta ahozko lekukoei esker toponimoa horrela finkatuko zen.
Toponimoan hitz elkartu bat dago, gabi-ardatz, burdinoletako hiztegikoa dena:

GABI-ARDATZ (V, G, AN; Lar Cor 67, Aq 150, Añ). Ref.: A; Iz ArOñ. Huso del martinete, viga de madera que lo sujeta. "El huso que menea la gabia a impulsos de la rueda exterior" Lar Cor 67. "Mango del mazo" Aq. "Gabí-ardatza baiño senduao" Iz ArOñ. v. ARDATZ-NAGUSI e infra GABI-IGUN, GABI-KIRTEN.
Saldu zituezala bederatzi pago eta gabi ardazpat. (Zollo, 1770). FLV 2019, 469. Gabi ardatza beziñ zuzenak / karrikak dituzte egiten. Otag (in FrantzesB II 132). Gorputz zuzena gabi-ardatza lez. Azc PB 121.

Ezin jakin izendapenaren arrazoia. Edonola ere, aipatzen omen den gabi-ardatz hori nahiko nabarmena izango zen, etxeak izen hori hartzeko.
Toponimian badira gabi izenarekin sortutakoak, gabi-arotz hitz elkartua hainbat etxe izenetan dagoelako, Gabiarostegi eta Gabirostegi toponimoetan, esaterako.

Purkitza toponimoa

 Purkitza da Zuiako aurkintza bat. Lekuko zaharrik ez badago ere, etimologia egokia aurkitu daiteke, kontuan izanik oinarriko hitz ezagun baten aldaera izan daitekeela, urki hitzarena, hain zuzen:

urki.
Etim. Entre (b)urki y turki es posible que se haya perdido un eslabón gurki o kurki, debido a asimiliación. Se ha pensado en un origen i.-e. (a.a.a. birihha, etc.).
(gral.; VocCB , Zam Voc ; -kh- Hb, Dv), burki ( -kh- BN, S; Sb-Urq, Foix), turki (V-ger), epurki, epuski (A Apend). Ref.: Alth Bot 4; A (urki, burkhi, turki); Lcq 155; AEF 1955, 72; Iz ArOñ ; Caro CEEN 1969, 228; Elexp Berg; ZestErret.
Abedul.
[...]

Burki bada eta horrek errazten du inoiz *purki aldaera izatea, jakinik epurki ere izan dela. Burki > *purki azaltzeko asimilazio batean pentsatu behar dugu, b-k > p-k; herkari ahoskabetasuna asimilatu da.
Azken elementua -tza atzizkia litzateke, toponimian behin eta berriz agertzen dena.
Hemen aurkeztutako etimologia zuzena bada, litekena da inoiz *purki aldaera ere izatea, nahiz eta testuetan ez agertu.

Mingoerreka toponimoa

 Barakaldoko toponimo ugarien artean bada Mingoerreka. Bizkaiko foru diputazioaren web-guneko toponimia sailean badago toponimo honi buruzko informazio laburra:

 Izena eta izana loturik daude, erreka bat delako. Geratzen da azaltzeko lehenengo zatia, eta hau Mingo antroponimoa litzateke, Domingoren hipokoristikoa izan daitekeena. Mingobaso toponimoaren sarreran informazio gehiago izen horretaz.

Ganikipozo toponimoa

 Ganikipozo da Badaia elkarrekiko putzu baten izena.
Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan dago XX. mendeko lekuko bat:

GANIQUIPOZO, pozo de la Sierra de Badaya.

Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran pozo, putzu hedatuagoaren aldaera bat, sartaldekoa, ziurrenik erdaratik jasoa zuzenean. Hasierakoa, antroponimo hipokoristiko bat da, *Ganiki, *Joanikiren aldaera. Mitxelenak azaldu zuen bilakaera hori bere Nombres vascos de persona (1955) lanean:

414. Ganix (cf. lab. gan "ir" < joan), Gannis de Sale RIEV 2 (1908), p. 736.

Joan antroponimoa abiaburua bazen, bilakaera jasan zuen, tartean -ico atzizkia erdarazkoa eta gero -ki. Azkenik, Mitxelenak aipatutako bilakaera gertatuko zen. Dirudienez, ez da jaso aurreko urratsaren lekukorik, ez dago Joaniki edo Juaniki izenik, ezta Ganiki ere.

Mingobaso toponimoa

 Arabako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

MINGOBASO, término en Montes de Vitoria.

Toponimoak bi elementu lituzke, bukaeran baso izen arrunta eta hasieran Mingo antroponimoa, Domingo ezagunaren hipokoristikoa izan daitekeena. Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta guztira hiru lekuko jaso dira, hirurak bizkaitarrak eta oso aspaldikoak:

Toponimo honek erakutsiko luke antroponimo hori Araban ere ezaguna izan zela eta Mingoren lekuko antroponimoen garaikoa bada, toponimoak 400 urte edo izan dezakeela.
Mingo izenetik sortu ziren hipokoristiko batzuk, gerora toponimo bihurtzeraino heldu zirenak, Minguin eta Mingón toponimoak bezala.

Bernabena eta Bernabenea toponimoak

 Bernabena da Aretxabaletako baserri bat. Bernabenea da Segurako etxe bat. Biak dira, beraz, topnimo gipuzkoarrak. Aretxabaletako toponimoaz, XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

BERNABENA (prop.), Larrinoko elizatea

Toponimoek bukaera aldean -(r)en + -a dituzte, ohikoak etxe izenetan. Oinarrian Bernabe antroponimoa dago, eliza kristauaren eraginez hedatutako izena. Antroponimo honen lekuko ugari daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendearen hasieratik daude eta ziurrenik, lehenago ere erabilia izan zen:

Txominlarrena toponimoa

 Txominlarrena da Lezamako baserri bat, Bizkaian.
XVIII. mendeko bi lekuko daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Chomin Larrena [N, TO]
Chomin_Larrena (la caseria de), Lezama, a.1745, FogVizcayaMs.
Chomin_Larrina (la casa de) [tercer partido], Lezama, a.1796, FogVizcayaMs.

Toponimoak bi elementu lituzke, hasierakoa Txomin antroponimo hipokoristikoa genuke, Domingo antroponimotik sortua. Bestea larren hitza da, larrain izenaren aldaera. Normalean, sartaldeko aldaera larrin da, toponimo ugaritan dagoena, Larrinaga, Larrinbe bezalakoetan. Larren ere ezaguna da Bizkai aldean, baina lekukotza oso urrikoa du.
Aipagarria da Txomilantegi toponimoarekin dagoen ezberdintasuna, azken honetan nl > l soiltzea gertatu zen, baina Lezamako toponimoan bi elementuek iraun dute aldatu gabe.

Zarragillenea toponimoa

 Zarragillenea etxearen Errenteriako web-gunean lau lekuko daude, guztiak data berekoak, XIX. mende hasierakoak:

1819     Sarraguillenea           LGV
1819     Sarraguillenea           LGV
1819     Sarraguillenecoa     LGV
1819     Zarrallaguillenea     LGV

Geroztik ez da lekukorik geratu eta litekeena da etxea desagertu zela edo izena aldatu zela.
Oso toponimo antzekoa, edo berdina, Usurbilgo Sarrallagillenea toponimoa da. Lekukoak berdintsuak dira, azkena izan ezik, eta honetan hitza osorik dago, sarrailagile, hain zuzen:

sarrailagile.
(H; -alla- Lar, Añ, H), sarrailgile (SP, Urt Gram 37).
Cerrajero.

Besteetan izena laburtu zen, baina hitza oraindik ezaguna geratzen zen.
Toponimo hau gehitzekoa litzateke oinarrian sarrailagile hitza dutenen artean, Sarralle eta Sarrallero toponimoekin batera.

Burkailgaiztoa toponimoa

 Burkailgaiztoa da Errenteriako bizkar, hegi bat. Toponimo honen lekukotza urria da, gaur egungo lekukoaz gain, beste lekuko bat dago, 1888. urteko Burcaitz gaistoa.
Beraz, bi dira toponimo honek izan dituen izenak eta ezberdintasuna oinarriari dagokio, batean burkaitz zena, bestean burkail da. Bi hitzak sinonimo dira, burkaitz eta burkail:

burkaitz.
(G, AN-gip-5vill; Lar, Añ (G, AN), Bon, Hb), morkaitz (G-bet), murkaitz (G-to; Lar, Hb, H (V, G)), porkaitz (AN-gip). Ref.: A (burkaitz, morkaitz, murkaitz, porkaitz); Gte Erd 260.
Peñón, risco; precipicio, derrumbadero. "Enriscar, murkaiz gañean ifiñi" Lar. "Morkaitz (AN arc?, G-bet), peña prominente, a diferencia de arkaitz, peña no prominente" A. "Murkaitz (G-to), roca saliente" Ib. "Porkaitz (AN-gip), montaña saliente, precipicio" Ib. "Arri-burkalla, un pedrusco encajado en el terreno. Burkaitza (aundixeagoa)" (comunicación personal). "Burkaitzetan ari dira jostetan (AN-5vill)" Gte Erd 260 (junto a arkaitzetan, atxian, harroketan de otras zonas). v. burkail.
[...]

burkail.
(G-bet, AN-gip) Peñón, risco; derrumbadero, precipicio. "Burkalla, arkaitza (AN-gip). Leku itsusiya, arriyakin eta lezoi-konkorrak (G-bet); arri-burkalla, un pedrusco encajado en el terreno. Burkaitza (aundixeagoa)" (comunicación personal). v. burkaitz.
[...]

Burkaitz izena duten guztietan aldaketa bera gertatu izan balitz adieraz lezake aldaketa bat gertatu zela, burkaitz hitza utzi eta burkail izenaz ordezkatu, baina herri berean daude Burkaitzeta eta Burkaitzilluna toponimoak, aldatu ez direnak. Beraz, dirudienez ez da hitz ordezkapenik gertatu eta beharbada Burkailgaiztoa ez zen izan oso toponimo finkoa eta horrek erraztu du aldaketa.

Bunabil toponimoa

 Bunabil da Errenteriako aurkintza bat. Toponimoak bizitza luzea izan du, lekukoak XVII. mendearen erdialdean hasi ziren eta oso aldaera ezberdinak aurkitu dira:

1654 Buno biribilla
1745 Bunavill
1895 Bunariko-mozpelian
1895 Bunariko-urgurutzia
1909 Bunagilko-gañetik-gora
1909 Bunagillko-lepuan mospeletik
1909 Bunagillko-zubiyan
1934 Munaiko Urkurutza

Egun, ahozko aldaera Munaiill da, Errenteriako udalaren web guneko informazioaren arabera. Lehenengo lekukoan izena azaldurik geratzen da: Buno biribilla, hau da, muino izena eta biribil izenondoa. Bigarrenean egungo aldaera ofiziala dago eta aurreko izena laburturik dago, muna- 'muno' eta *bil, biribil hitzaren oinarria eta hainbat hitzetan dagoena, toponimian Mendibil eta hitz arruntetan gurpil oso ezaguna da. *Bunari aldaeran gerta liteke bigarren elementua *bil ez izatea eta bai -iri atzizkia. Bestela, Bunabil + -ko > *Bunabilko > Bunariko bilakaera ez da zaila azaltzen, lehenik disimilazio bat, b-b > b-d eta ondoren VdV > VrV bilakaera ohikoa Gipuzkoako hainbat eremutan. Azkenik toponimoaren albokoa galdu zen, galera berdintsua mutiko izenean gertatuko zen, hasieran mutilko zelako. 1934. urteko Munaiko aipatutako bilakaeraren ondorengo urrats bat da, Bunariko > Munaiko, b-n > m-n asimilazioa eta bokalarteko dardarkaria galdu da, hau ere nahiko ohikoa da eremu askotan.
Azaltzeko geratzen den azken aldaera *Bunagil litzateke, honen jatorria Bunabil izenean dago eta gertatutako aldaketa bakarra herskari ezpainkarien disimilazioa da, b-b > b-g.
Toponimo honek oso aldaera nabarmenak izan ditu, dirudienez, izena ez da inoiz erabat finkatu eta horrela urteen joanarekin hainbat aldaera sortu dira baina funtsean, kontzeptu bera dago lekuko guztietan, nahiz eta azalean oso ezberdinak izan.

Limuri toponimoa

 Limuri da hiru aurkintzaren izena, Hernanin Limuri eta Limurizar daude eta Orendainen, Limuri.
Lekuko zaharrik ez dago baina aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, oso analisi errazekoak dira, limuri izenondoa delako:

1. (Sal, S ap. A ; Lar, H), limurri, linburi (L, Sal, S ap. A ; SP, Ht VocGr 367, Dv), limur (H), linbur (Lar, H), lumuri (H), lunbur (H).
Resbaladizo. "Lúbrico, resbaladizo" Lar.
Zeren nola negua baita linburi, leun, istilsu eta lohitsu, ezta bidean ibiltzeko on. Ax 200 (V 134). Bide limurietan irristatuko. Lar SAgust 15. Emengo bide limurrietan. Mb OtGai 9, 224. Ez zaitu pekatu malda limurietan behera amilduko. MEIG III 43.

Hitz horrek baditu beste adiera batzuk, toponimo baten egokiak izan daitezkeenak, baina hau erabiliena da eta lekukotza zaharra du.
Aurkeztu den etimologiaren oso antzekoak dira blog honetan aztertutako Bailaban eta Bailabana toponimoak, baina hauetan labain izenenondoa zegoen, limuriren sinonimotzat har daitekeena.
Bitxia da bi toponimo nagusietan limuri izenondoa bakarrik izatea, limuri zena adierazi gabe.

Konfiterobaratza toponimoa

 Konfiterobaratza zen Lasarte-Oriako baratze bat, egun desagertua.
Toponimoaren lekuko zaharrik ez dago baina izena oso gardena da, bi elementuz osaturik dago, konfitero eta baratza.
Konfitero hitza mailegu gardena da eta lekukotza oso urria eta berankorra du:

konfitero.
konpitero (-tt- G-azp ap. ZestErret ).
Confitero.
Zer konfite ta konfitero! Sor AKaik 130. Zortzi konpitero ta / sei botikariyo. (In MEIG VIII 34).

Gipuzkoan bertan badago toponimo antzeko bat, Konfitegillenea, Donostiakoa. Azken honetan *konfitegile hitza erabili da, hiztegian sartu ez dena baina aipatutako toponimoari esker badakigu bizi zela, XVIII. mendetik, gutxienez.