Altamugarri-Artamugarri toponimoa

 Altamugarri izena Errenterian zegoen, egun hiru toponimo eratorriren bitartez ezaguna: Altamugarribekoa, Altamugarrierdikoa eta Altamugarriko erreka.
Bestelako informazioa ematen du Errenteriako udalak, Artamugarri toponimoaren orrian hauxe adierazten dute, ohar batean:

Artamugarri izeneko gunean sartzen dira izen bereko baserriak nahiz euren inguruko lur-eremuak. Gune menditsuan kokatuta dago, hirigunetik urrun, Aldura mendiaren oinetan, eta mendeetan zehar erreferentziazko toponimo izan da. Etimologiari dagokionez, bi osagaiak argiak direla dirudi: arto (artatxiki hasieran, oraintsu arto) eta mugarri. Oso ohikoa izaten da, gaztelaniaren eraginez akaso, izenaren lehenengo r hizkia aldatzea eta Altamugarri okerreko forma ematea.

Horretaz gain, agiri zaharretako lekukoak aurkezten dituzte, Artamugarri (1786) zaharrenetaik hasirik. Ondoko hamarkadetan berdin jasorik dago, baina aldaketa ikusten da 1932. urteko Altamoarri lekukoarekin. Hurrengo urteetan Altamugarri eta Artamugarri aldaerak agertzen dira. Egun, bere ahozko aldera Artamuarri da.
Bi dira azaltzeko izenak, Artamugarri eta Altamugarri. Lehenengoa jatorrena litzateke, lekukotza zaharra duena eta bestea, Altamugarri, berriagoa. Disimilazio bat jasan du, r-rr > l-rr. Hau ez da fenomeno ezezaguna, esaterako Algorta toponimoan gertatua da. Gerta liteke gaztelaniaren eraginez izatea, baina hori ez da beharrezkoa. Euskaran bertan gertaera ohikoa delako.
Beste kontu bat da zein aldaera normalizatzea. Badirudi Artamugarri, zaharrena izateaz gain egun ere erabilia dena, Artamuarri aldaeraren bidez, bokalarteko /g/ galdu duena. Hau ere oso fenomeno zabala da ahozko toponimoekin.
Toponimoaren jatorria artamugarri hitzean bilatu beharra dago. Orotariko Euskal Hiztegian agertzen ez bada ere, saroien erdiguneko mugarria izendatzen du, hala azaltzen da Los seles de Busturialdea-Urdaibai. Paisaje, cultura y etnografía liburuan, 33. orrialdean:

Los mojones centrales también reciben diferentes nombres, y así, además de ser conocidos con los nombres de mojón centrical o centro de selva en castellano y artamugarri en euskera, han sido nombrados también con los términos romances hoguera, hogar y piedra cenizal, así como con las voces euskaldunes austarri (en zonas como Gamiz y Morga), austerretza, austerritza, o kortarria (en la zona de Berriatua). También en algunos textos aparecen con el nombre de suçançarri. En estas diferentes denominaciones se hace de nuevo patente la relación de los seles con el fuego.

Beraz, artamugarri egon zeneko lekuak izen hori hartuko zuen, leku horretan elementu adierazgarria izango zelako.
Badago beste zerbait eransteko artamugarri izenaz, duen egitura ezohikoa delako, erdiko mugarria izendatzeko arteko mugarri izena erabili zelako, arta- 'arte' eratorpen aldaeraren bitartez.

Nafartxe toponimoa

 Pasaiako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, XVII. mende hasierakoa, Pasaiako toponimia liburuan dagoena, 145. or.:

 Hemen aurkeztuko den analisi etimologikoak beste bide bat hartuko du, ez da, liburuan adierazten den bezala, nafar + etxe hitzen elkarketatik. Toponimo osoa antroponimo bat da, zehatzago, hipokoristiko bat, Nafartxe, Nafar antroponimoaz eta -txe atzizkiaz osaturik dagoena. P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan bada Erdi Aroko lekuko bat, 210. orrialdean:

Nafartxe (Nafar, Nafarra): Nafarche, «el fijo de Nafarche» (Oñ., 1489, Zu., 1994, 34, 244 eta 259. or.).

Beraz, Pasaiako Nafartxe litzateke antroponimo honen lekuko toponimiko bat, beharbada bakarra, hau ere.

Periquete toponimoa

 Periquete izeneko aurkintza Araban dago, Lantziego herrian. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa nahiko argia da, eta aldaketa larririk gertatu ezean, hemen aurkeztuko den etimologiak ez luke arazorik izango.
Toponimoa erdaraz sortuko zen eta badago gaztelaniazko hitz bat homofonoa dena, periquete 'denbora tarte oso laburra', baina alde semantikoan ez litzateke egokia. Hala ere, antroponimian bada Periquet(e) hipokoristikoa, eta honek ez luke inolako arazorik izango, bi alderdiak, formala eta semantikoa, betetzen dituelako.
Euskaraz ere ezaguna da antroponimo hau, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan badira izen honen hainbat lekuko, 122. or.:

Periket (Per, Pero, Peru). Soraurengo Periquetena oikonimoan azaltzen zaigu (1589, Ih.p., 2, 1605, 1606, Ue.p., 42; 1726an Periquitenecoa ageri da). Saurak Benasquen (1999-2000: 174) Petriquet bildu du.

Antroponimoak bi atzizki izango lituzke, -ico eta -et(e). Euskaraz ere sortua izan zitekeen, baina erdararen lekukoek erakusten dute antroponimo honen hedapena handiagoa zela eta bere jatorria, beharbada, iparraldean bilatu beharra dago.

Udiarraga toponimoa

 Udiarraga izena Ugaokoa da, Bizkaikoa. Auzoa da, baserria, eta tontorra ere bai. Azkenik, bada Udiarragako iturria izeneko erreka.
Toponimo honen lekuko zahar batzuk badira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Udiarraga [N, TO]
Vdiarraga (la casa de nuestra señora de) [Villa y Rabales (casco de la y sus)], Miraballes,
a.1745, FogVizcayaMs.
Vdiarraga (la casa de) [Arilza (varrio de)], Santo_Tomas de Olabarrieta, a.1745,
FogVizcayaMs.

Toponimoak ez du aldaketarik jaso azken 250 urteetan eta ziurrenik, askoz lehenagokoa da.
Udiarraga dagoen bezala iluna da, nahiz eta bukaeran -aga atzizkia izan. Hasierakoa ulertzeko, aldaketa txiki baten beharra dago, disimilazio bat, hau da, bi fonema berdinak edo oso antzekoak bereiztea, ezberdintzea. Zehatzago, garai batean bi dardarkari izan ziren eta disimilatu ziren: r-r > d-r. Atzeranzko urratsa egin eta *Uriarraga izango genuke eta orduan banaketa egin liteke: ur + ihar + -aga. Bitxia ematen du hain aurkari diren hitzak loturik ikustea, ur eta ihar. Baina hori ez da ezinezkoa, Lasiar toponimoa adibidea, lats 'erreka' + ihar delako. Edo, Gasteizko Errekaleor auzoa.
Aipatutako disimilazio hori zaharra da, ez da batere ohikoa toponimian baina hitz arruntetan badira ale gutxi batzuk, oso ezagunak: edur 'elur', bedar 'belar'... Dirudienez, aspaldian hitz hauek *erur, *berar ziren baina aldatu ziren disimilazioaz eta euskararen eremu gehienean r-r > l-r gertatu bazen ere, sartaldean r-r > d-r gertatu zen.

Beraxa antroponimoaz, laburpena

 Azken hilabete hauetan agertu dira toponimo batzuk Beraxa antroponimoaz osaturik zeudenak. Sarrera honetan toponimo horiek zerrendatuko dira, azalpen labur batekin. Azalpen osoagoak sarreretan daude.

1. Beatxurtu toponimoa, Bergarakoa. Aldaera zaharrena Berasiartu da eta horretan egitura argia du: Beraxa antroponimoa eta ihartu partizipioa.

2. Berasagasti toponimoa, Gipuzkoakoa.
Beraxa antroponimoa eta sagasti izena. Bi hitzak batzerakoan haplologia gertatuko zen, eta antroponimoaren azken silaba eta izen arruntaren lehenengoa, ia berdinak zirenak, batu ziren.

3. Berasarrate toponimoa, Arabakoa. Beraxa antroponimoa eta harrate izena.

4. Berasarte toponimoa, beharbada Segurakoa. Beraxa antroponimoa eta arte hitza. Toponimoaren elementuak nahiko argiak dira, baina esanahia ez hainbeste.

5. Berasibia toponimoa, Tolosakoa. Beraxa antroponimoa eta ibi izena.

6. Beratxategi toponimoa, Mundakakoa. Zalantzarako lekua dago, *Beratxa hipokoristikoa? Hala balitz Beraxa antroponimoaren eratorria litzateke.

7. Beretxaga toponimoa, Ugaokoa. Egun izena iluna da, baina Erdi Aroan Berasaretxaga zen:
Beraxa, (h)aretx 'haritz' izena eta -aga atzizkia.

8. Jaunberasa eta Jaunberaskorta toponimoak, Bizkaikoak. Hauetan Beraxa antroponimoak praenomen bat izango zuen, Jaun, beste antroponimo batzuetan ere agertu ohi dena.

Ausparozaga toponimoa

 Galdakaoko toponimo honetaz hainbat lekuko badira, XVI. mendetik hasita.
Lehenengo lekukoa Testamentos del bachiller Gaspar de Isasi izeneko agirian dago, 1547. urtekoa dena:

... con la mitad del sel llamado Cortachin que es en Gumucio, que confina con el sel de Ausparozaga, de todos mis bienes, conforme al fuero de Vizcaya.

Hurrengo bi lekukoak, bata XVII. mendearen hasierakoa da eta bestea, data gabea, egungoa izan liteke, Relación toponímica general de Galdácano izeneko lanean bilduak, 478. or.:

Ausparozaga: 1607, sel de la zona de Urgoiti.
Auspolazaga: [Ausparozaga]. Heredad y monte. Zona de Gumucio.

Analizatzeko hitza Ausparozaga litzateke, bestea, beranduagokoa da eta, antza denez, toponimoaren berranalisia gertatu da, hauspo + ola + -tza + -aga bezala geratuz, beharbada hasierako elementua ilundurik geratu zelako.
Toponimoak bi elementu lituzke, azkena -aga atzizkia da eta hasierakoa hauspo eta arotz hitzekin sortutako *(h)ausparotz hitza litzateke. Egitura berdintsua Asporoza toponimoak izango luke, baina izen honetan bukaeran -a artikulua izango zen.
Ez dira aipatutako toponimo hauek hauspo hitza duten bakarrak, Auspagingoa toponimoa ere aztertua izan da blog honetan, baina honek hauspogin hitza izango zuen oinarrian.

Aldamin toponimoa

 Aldamin izeneko tontorra Orozko eta Zeanuri artean dago, Bizkaian.
Lekuko zaharrik eskura ez badago ere, toponimoaren elementuak nahiko argiak dira, baina azalpen bat merezi dute, bigarrena toponimian batere ohikoa ez delako. Hasierako elementua alda- 'alde' litzateke. Dirudienez, aldats eta aldapa bezalako hitzen erroa hauxe litzateke, Aldapita toponimoan bezala. Azken elementua min hitza litzateke, mingarri, gogor, latz adierarekin. Normalean gogor edo gaitz hitzak agertu ohi dira toponimian, adiera horretarako, baina Aldamin toponimoan, antza, min izan zen hitz aukeratua.

Orroaga toponimoa

 Orroaga toponimoa Bizkaian eta Gipuzkoan dago. Bizkaiko Arrietan baserria da eta Gipuzkoako Getarian baserria izateaz gain, hondartza eta senadia da.
Getariako hondartzaren izenaren lekukoak ez dira batere zaharrak, Euskaltzaindiaren EODA datutegiko
Orroaga izenaren sarrerakoak:

orroaga (1989)
orruaga (1989)
orruaga, playa de (1992)
orruako playa (1992)

Orroaga bi zatitan bana daiteke, orro izena eta -aga atzizkia. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, orro izenaren lehenengo adiera animalia-oihua da, baina bigarren azpiadieran naturak sortutako hotsak agertzen dira, batez ere, itsasoarenak:

"Bramido del mar (G)" Aq 220. "Chillido del carro" Ib. 81. "Grand bruit que font entendre la mer, l'eau en tombant d'une digue, le tonnerre, le feu dans les incendies, etc." VocBN. "Bruit de la mer" Dv. "(Gc), borborigmo, ruido de tripas" A. "Itxas-orruak, estruendo del mar" Etxba Eib.

Beraz, Getariako hondartzaren izenaren jatorria leku hartan ohikoa zen zaratak sortarazia izango zen, Arrasateko Bilinbalan toponimoa bezala, azken honetan ere uraren hotsa izenera jauziko zelako.
Arrietako Orroaga baserriaz gain, Orroagako errekea ere bada, ziurrenik errekak sortutako zaratatik sortuko zen toponimoa.

Ubakelua toponimoa

 Bizkaiko Arratzu herrian bazen Ubakelu izeneko toponimoa, XVIII. mendean. Toponimo honen lekuko guztiak Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburutik eskuratu dira:

Ubaquelua [N, TO]
Ubaquelua (el molino de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Ubaquelua (la casa de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Ubaquelua (la casilla de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Ubaquelua (la cassa de), Arraçua, a.1704, FogVizcayaMs.
Vbaquelua (la caseria de), Arrazua, a.1745, FogVizcayaMs.

Beharbada toponimo honen lehenengo lekukoa XI. mendera atzeratu behar da, A. Irigoienen Las lenguas de los vizcainos: Antroponimia y toponimia medievales izeneko lanean Uhekelu izeneko toponimo bat aipatua da, Bizkaikoa, Donemiliagako agiri zaharretatik eskuratua:
15. En otro de 1093, n°281:

[...] et quicquid ad eum pertinuit vel pertinere debebit. Et decanias sunt: Uhekelu, Munnituz, Bachio et Urdoniz et Bertandona...

Toponimo bera bada, bilakaera laburra gertatu zaio: Uhekelu > Ubakelu(a). Ziurrenik hasperena galdu ondoren /b/ epentetikoa tartekatu zen, toponimoaren egiturari eusteko.
Toponimoak bi elementu lituzke, -a artikulua zenbatu gabe, u- 'ur' eta okelu. Azken hitz hau ez da oso zabaldua izan, baina toponimian hainbat ale geratzen dira, Ubakelua toponimoa bezala.
Toponimoan aldaketa batzuk gertatu dira, bat azaltzeko erraza ez dena, lehenengo /a/ bokala, jatorriz /o/ zelako. Hala ere, Uhekelu aldaera bada, u-o-e-u > u-e-e-u bezalako asimilazio bat gertatu zen. Bi azalbide izan daitezke, beharbada biak gertatu direlako, loturik. Hasteko, /uo/ bokal bilkura oso ezohikoa da toponimian, bi bokalak oso antzekoak dira eta bereizketa izan liteke irtenbide bat. Ondoren, berriro aldatu zen bigarren bokala, hiperzuzenketaz agian. Euskal lurralde askotan u-a > u-e asimilazioa gertatu ohi da eta batzuetan zuzenketa gertatu ohi da nahiz eta aipatutako asimilazioa ez gertatu, jatorrian ez zegoen Ubakelu(a) sortuz.
Azkenik, aldaketa horren ondotik /b/ epentetikoa tartekatua izan zen, ohikoa da belare ahostuna tartekatzea, ur hitzaren eratorrietan, Ugalde, Ugarte... Baina batzuetan /b/ ahostunak ere agertzen da, horrela, uharka izenaren aldaeretan ugarka zein ubarka aurkitu ahal dira.

Txalupagillene plaza toponimoa

 Donostiako Txalupagillene plaza toponimoa ezaguna izan da azken 250 urteetan.
Toponimoaren lekuko zaharrena Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 392. orrialdean dago, antza, bi etxe izen ziren: Chalupaguillearena, Chalupaguillearena chiqui.
Toponimo honetaz dagoen informazio gehiena Donostiako toponimia izeneko lanetik eskuratu da:

*TXALUPAGILLENEA: Chalupaguille (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Chalúpa-guillenéa (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Chalupa-guillene (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.), Chalupaguillene (1933, E.B.S.S., 21 orr.); Txalupagillene, Txalopagillene (1989, D.U.T.B.). 64-5-6, M.

Toponimoaren oinarrian txalupagile izena dago eta bukaera aldean, etxe izenetan ohikoak diren -(r)en + -a. Orotariko Euskal Hiztegian ez dago txalupagile hitza, baina horren analisia oso erraza da, txalupa eta -gile atzizkia.
Txalupa ez da batere ohikoa toponimian baina aleren bat bada, esaterako Txalupamendi, Zarauzko tontorra.
Toponimo honen bitartez txalupagile hitz ezezagunaren ezagutza izan ahal dugu, XVIII. mendearen bigarren erdialdetik bizi izan dena.

Gabirostegi toponimoa

 Donostiako toponimia lanean badago leku izen honen aurreko mendeetako informazioa, XVIII. mendetik hasita:

*GABIROSTEGI: Gabirostegui? (1768, D.C.H.G, 198, 192 orr.), Gavirortegui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Gabirostegui (1851, playa de, D.U.A.-D-9-I-1948-7), Gabiróstegui (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Gabiróstegui (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.); Gabirostegi (1989, D.U.T.B.).64-6-5, M. H-2.

Toponimoaren azken zatia -tegi atzizki ezaguna da, baina aurrekoa iluna izan liteke oso toponimo antzekoa ezagutu gabea izango balitz, Gabiarostegi toponimoa. Azken honetan lehenengo zatia gabi-arotz izen elkartua da, gabi eta arotz izenez osatua, burdinoletako langile mota bat izendatzeko. Gabiarostegi toponimoari eskainitako sarreran informazio gehiago dago izen elkartu honetaz.
Aldaketa bakarra gertatu zen, bigarren /a/ galdu zelako, ez da ohikoa baina toponimoaren hasierako hitzaren ezagutza galduko zen eta horrek aldaketa erraztuko zuen.

Felipun toponimoa

 Pasaiako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, XVIII. mendearen bukaerakoa, Pasaiako toponimia liburuan dagoena, 106. or.:

Lekuko bakarra bada ere, erraz analizatzekoa da, baina aldaketa txiki bat gertatu zaio. Toponimoa hipokoristiko batez osaturik dago, jatorrian *Felipon izango zena, Felipe antroponimoa eta -on atzizki hipokoristikoa, baina aldaketa bat gertatu zen, on > un bilakaera ezaguna da euskararen lurraldeko hainbat lekutan eta blog honetan badira hainbat adibide, esaterako, Martinun toponimoa, jatorrian Martinon antroponimoa izango zuena, hau Martin + -on elementuz osatua. Atzizkia erdal jatorrikoa da eta gerta liteke hipokoristiko bera ere mailegatua izatea.
Felipun toponimoaren bitartez jakin dezakegu *Felipon antroponimoa ezaguna izan zela euskal lurretan aurreko mendeetan.

Gatzarrieta toponimoa

 Gatzarrieta Zeanuriko tontorra da, Bizkaian. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoaren elementuak aski argiak dira.
Toponimoak bi elementu lituzke, gatzarri- eta, bukaera aldean, -eta atzizkia. Oinarrikoa gatz-harri hitz elkartua:

GATZ-HARRI. (c. sg. A; H).
a) Sal gema.
Lurraren gañean arkitzen danari deritza gatz arria. It Dial 112 (tbn. Ur, Dv e Ip). Bai omen da Ech-Chott izenadun erri bat moallak gatz-arriekin egiñak eta gatz-arri puska aundietan zuloak eginda bizitzak dauzkatenak. Anab Aprika 35.
[Lot-en emaztea] jarri zan Sodomari begira eta geratu zan gatzarri biurtua eta hilla. AA CCErac 210. Loten emaztea, gatz-arri biurtua. Itz Azald 165.
b) (V-m-gip, BN-baig). Ref.: A; Iz ArOñ. "Piedra blanca que se encuentra en la vena de piedra caliza" A. "Silicato de cal" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 350. "Piedra blanca cristalizada que se halla en la caliza" Iz ArOñ.
Gatzarri gogor eta gardenak tregu-arrietan ikusten dira. Arzdi LEItz 86. c) "(R), piedra blanquecina y áspera con que se frota la lengua del ganado para curársela" A. d) "(G), saladero, depósito de salmuera" A. e) "Salegar, sitio donde se da sal a los ganados" A.

Toponimoak ez zuen aldaketarik jasoko sortu eta ondoko mendeetan, gure egunetara heldu den arte. Gatz-harri hitz elkartuaren adibide toponimiko bat litzateke.

Martxelo toponimoa

 Pasaiako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, XVIII. mendekoa, Pasaiako toponimia liburuan dagoena, 137. or.:

 Lekuko bakarra badago ere, toponimoa erabat gardena da, egun ere ez da ezezaguna Martxelo hipokoristikoa, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan ere agertzen dena, 57. or.:

Martzelo -> Martxelo, Matxelo, Patxelo: Martxélo (Ara., Arr., Eu., Ira., Luz.), Matxélo, Patxélo (lagun bera, Eu.). Iglesiasek dioenez (2000: 281), Bartxelo(t) aldaera ere izan zen XVIII. mendean Uztaritzen.

Pasaiako Martxelo etxe izenean hipokoristiko bera izango genuke, bestelako gehigarririk gabe. Beraz, bada Martxelo antroponimoaren beste lekuko bat, kasu honetan toponimikoa.

Intxorta toponimoa

Intxorta mendiak Gipuzkoako tontorrak dira, Elgeta eta Elorrio (Bizkaia) artean kokatutakoak, muga horretatik eta Udalaitz menditik hurbil.
Euskaltzaindiaren EODA datutegian badira Intxorta toponimoaren lekuko zahar batzuk:

ynsorta (1768-1862)
insorta (1780)
[...]
ynchorta - (1862)
ynchorta, porcion de monte (1862)

Bilakaera ikusten da XVIII. mendekoen eta hurrengo mendekoen artean, zaharretan <s> zena, besteetan <ch> da, afrikatua dela adieraziz. Horrela da egun ere, <tx> erabiliz.
Lekuko zaharren web-gune berean analisi etimologiko bat ere bada, XIX. mendearen bigarren erdikoa, Luchaireren Remarques sur les noms de lieux du Pays Basque: Extrait du compte-rendu des travaux du Congrès Scientifique de France (1874) lanean jarria:

2º. Affixes commençant par une consonne [...] II. DENTALES [...] Da, ta. Affixe qui indique comme aga, la quantité, l'abondance et aussi la situation: Inzor-ta (Gip.), montagne "lieu planté de noyers". Cf. les Noyers et les Nogaret ou Nougarède du Nord et du Midi de la France; Elos-ta (Nav.), montagne "lieu abondant en neige". Remarquons ici que devant la dentale, le r d'elur "neige" s'est transformé en s; phénomène qui se reproduit dans Sagas-ta (Bisc.) pr. Sagar-ta "la Pommeraie"; Ur-un-da (Gip.), rivière "lieu de la bonne eau"; Irur-i-ta (Nav.), village du val de Baztan "localité de la vallée" (observer ici l'i épenthétique), etc. Peut-être doit-on considérer da, ta, comme une abréviation de l'affixe de pluralité eta [C'est l'avis de M. Vinson, Cf. Van Eys. Dict. B.-Fr. vº Eta]

Funtsean, arrazoia du, baina bada iruzkintzekorik. Luchairek adierazten duen bezala, intxaur + -eta egitura dago, bi elementuak oso ezagunak dira, baina aldaketak batzuk gertatu dira. Oinarriko diptongoa aldatu da, au > o gertatuz, horixe gertatu zitzaion handik hurbil dagoen Intxuzabal toponimoari, lekuko zaharrenetan Inçorçabal (1541, 1543) bezala dagoena. Beste aldaketa atzizkiaren lehenengo bokalari dagokio, -ta ez litzateke -eta atzizkiaren aldaera, ez behintzat Luchairek aurkezten duen bezala. Dirudienez, toponimoa hasieran *Intsaurreta izan zitekeen, ondoren monoptongazioa gertatu eta *Intsorreta sortuko zen, eta orduan hirugarren silabaren bokala galdu zen, beharbada azentuaren indarragatik. Azentua bigarren silaban izango zen eta horren eraginez hurrengo silabaren bokala galdu zen, baita silaba bera ere.

Huedenaga toponimoa

 Toponimo honen informazio guztia A. Irigoienen La Colegiata de Cenarruza y sus seles lanetik eskuratu da. Lan horretan 1388. urteko agiri bateko toponimoak aztergai ditu, Ziortza inguruko saroi ugari aipatzen dituena. Hauetako bat Huedenaga zen eta Irigoienek, oin-ohar batean gaineratzen du, 304. or.:

En 1436: Huedenaga; 1549: Huedenaga; 1549-B: Huedenaga; 1703: Huedenaga; A y B: Vedenaga; Iturriza: Vdenaga. Se hizo apeo en 1741.

Lekuko hauek dira 1388. urteko agiri zaharraren kopiaketak eta, aldaera handirik ez dago, gehinetan izen bera dagoelako.
Dirudienez, toponimoa ez zen berriz agertu eta dagoen lekukotza erabili beharra dago. Huedenaga izenean -aga atzizkia dago, baina hasierako hueden- ilunagoa da. Hitz ezaguna ez da, baina izan liteke hitz elkartu bat, u- hasten direnen artean badira ur izenetik sortutakoak, uharka bezala. Huedenaga toponimoan hasierakoa ur bada, zer da tartekoa? Badago aspaldiko hitz zahar bat, batere ezaguna ez dena, eden 'pozoi', lekukotza oso urrikoa. Bi izenak lotuz eta *uheden sortuko zen eta beharbada hasperena gero hasierako lekura mugitu zen. Bide bera egin zuen harea izenak. Hala ere, zalantzazkoa da agiriko <h> islatze fonetikoaz, testuan Holabarriaga eta Herretolaça daude baita Picaaran ere. Hau da, <h> behar ez den hitzetan eta ez haran daukan toponimo batean.
Hori alde batera utzirik, *uheden hitz elkartua erraz ulertzen da, 'ur ez edatekoa' eta toponimo honetan horixe izan zen Huedenaga toponimoan zegoena.

Okeluri toponimoa

 Okeluri toponimoa bi probintziatan aurkitu ahal da. Bizkaiko Orozkoko herrian, auzo baten izena da. Araban bi baserri izenetan dago, Amurrion eta Laudion. Aipatutako hiru herriak oso hurbil daude, esaterako, Laudio eta Orozko mugakideak dira. Beraz, oso eremu zehatzeko toponimoa da.
Okeluriren lekuko zahar batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan, XVIII. mendekoak:

Oqueluri [N, NO]
Oqueluri (administrador don) (Manuel de) [Correo Videbarrieta (sigue el cantton que
attraviesa desde hasta)], Bilbao, a.1796, FogVizcayaMs.
Oqueluri (administrador don) (Manuel de) [Vrasurrutia Allende_el_Puentte Bilbao la Vieja (varrio de)], Bilbao, a.1796, FogVizcayaMs.
Oqueluri (administrador don) (Manuel de) [Santta_Maria hasta Carniceria (desde la calle de)], Bilbao, a.1796, FogVizcayaMs.
Oqueluri (don) (Manuel de) [Bidebarrieta (calle de)], Bilbao, a.1796, FogVizcayaMs.
Oqueluri (don) (Manuel de) [Calzadas (varrio de las)]|, Begoña (Santa_Maria de), a.1796, FogVizcayaMs.
Oqueluri (don) (Manuel de) [Correo (calle del)], Bilbao, a.1796, FogVizcayaMs.
Oqueluri (ynquilino) (Vizente de) [Villa y Rabales (casco de la y sus)], Miraballes, a.1745, FogVizcayaMs.
Oqueluri vecino de Bilbao (administrador de Josef_Maria de Allende) (Manuel de), Zamudio, a.1796, FogVizcayaMs.

Toponimoak bi elementu ditu, okelu 'ikuilu' eta huri, hiri hedatuagoaren sartaldeko aldaera. Toponimiako huri ez da populazio handiko lekuez ari, gaur egungo kiderik egokiena baserri izan liteke. Okelu ez da hitz ezaguna, mailegu zaharra da, eta erabilera gutxikoa, baina toponimian badira lekuko batzuk, eta hauetako bat Okeluri litzateke.

Eguneraketa (2024-11-29):
Toponimoen etimologia ematerakoan okeluren adiera bat eman genuen, korta hitzarekin berdintzen zuena, baina hitzak beste adiera batzuk baditu eta beharbada egokiagoa izan daiteke Orotariko Euskal Hiztegikoaren lehena:

1. (V-ple-oroz), okellu (A, que cita msOch), okelu (Lcc, H), okoilu (V-ger-ple-oroz-m; -ollu Añ (V)), okolo (V-ger), okolu, okuilu (-ullu Mg PAbVoc, Arch ap. DRA ., H). Ref.: A (ukuillu, okoillu, okolo).
Rincón; rincón oculto, escondrijo. "Rincón" Lcc. "Zurkulluba, okulluba, escondrijo, rincón" Mg PAbVoc.

Semantikaren aldetik ere, egokiagoa dirudi, okelu 'bazter' eta huri lotzea eta ez korta eta huri. Beharbada toponimoen kokapenak argia eman dezake kontu honetan.

Opilluaga toponimoa

 Berangoko toponimoa da Opilluaga, egun bi toponimo eratorriren bitartez ezaguna da, Opilluagabarri eta Opilluagazarra, biak baserriak.
Badira bi lekuko ez oso zahar batzuk, XVIII. mendekoak, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan aurkituak:

Opilluaga [N, TO]
Opilluaga (la casa de), Berango, a.1796, FogVizcayaMs.
Opilluaga (la caseria de), Berango, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoaren analisia egiteko, banaketa egin beharra dago, hau da, opillu- + -aga, azken hau atzizki ezaguna da. Baina hasierako zatia ezezaguna da, aldaketa bat gertatu zaio eta horrela, zati hori oso ilundu da. Disimilazio bat izan du, albokoena, hain zuzen, l-ll zegoen hasieran eta gero bokal arteko ll baino ez da geratu. Disimilazio hori ez da ohikoa baina ale batzuk badira, esaterako okelu hitzaren jatorriaz Orotariko Euskal Hiztegian jasoa dena:

Etim. De lat. (medieval) locellus (> vasc. okelu).

Beraz, atzeranzko urratsa egin eta *Lopillu izango genuke, antroponimo hipokoristikoa, Lope + -illu atzizkiaz egina, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 129. or.:

– Lopiello (Lope): Lopieillo de Parra (Cascante, 1353, Ur., 1961: 171).
– Lopillu. Elgorriagako Lopilluarena (1558), Lopillurena (1569), Lopillu (1571), Topílluà (egun) oikonimoaren oinarrian dago (Iñigo, 1996: 493). Herri berean Lopillu lurra leku izena ere azaltzen da, 1571n (ibid., 202).

Azken lekuko toponimiko hauetan, hasierako albokoa gorde da, Bizkaiko toponimoan ez bezala.

Zubimusu toponimoak

 Zubimusu toponimoa ugaria da Gipuzkoan, bost dira izen hori duen lekuak: Urretxu-Zumarragan zubia, Gabirian baserria, Zestoan auzoa, Donostian hiri-parkea eta Villabonan aurkintza.
Lekuko zaharrak badira, XVIII. mendearen bigarren erditik hasita. Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 392. orrialdean:

... Zubimusu chiqui [...] Zubimusu...

Badago lekuko bat zaharragoa dena Donostiako toponimia izeneko lanean:

*ZUBIMUSU: Zubimusu (1773, D.U.A.-D-16-1990-1), Zurimusu (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Simusu (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Zubimusu (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Zubi-músu (16) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Zubimusú (1864, Casa de labor, N.P.G., 70 orr.), Zubi-mushu (1933, casa, E.B.S.S., 25 orr.); Zubimusu, Zubimuxu (1989, D.U.T.B.). 64-5-6, M.
Subimusu-menor (1842, casa, O.P.A., H-574, nº 633).

Azken lekuko hau, Subimusu-menor, 1775. urte inguruko Zubimusu chiqui izenaren itzulpena izan liteke.
Toponimo hauetan diren elementuak bi dira, aski ezagunak, zubi eta musu, eta biak elkarturik zubi-musu sortuko zen, Orotariko Euskal Hiztegian jasoa dena:

ZUBI-MUSU (Lar, s.v. punta, extremo). Extremo de un puente.

Aipatutako iturria Larramendiren hiztegikoa da, 1745. urtean. Donostiako toponimoaren lehenengoa 1773. urtekoa da, ia garaikideak dira eta lekuko toponimiko hauek erakusten dute zubi-musu hitza ezaguna eta erabilia zela Gipuzkoan, gutxienez bost toponimo sortzeko.

Nekazariarena toponimoa

Donostiako toponimo honen ezagutza lekuko bakar baten bitartez heldu zaigu. Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 392. orrialdean:

partido de Lugariz: [...] Necazariarena.

Toponimoak ez du zailtasunik, nekazari izen arrunta eta etxe izenetan ohikoak diren -(r)en + -a. Orotariko Euskal Hiztegian nekazari hitzaren lehenengo lekukoa Larramendiren hiztegian dago, 1745. urtean. Eta euskal testuetan egilearen beraren Corografía de Guipuzcoa liburuan:

Arzen badet jorrai txiki bat, bigarren zotalean agertuko dizuet, ez tratalari ezen, ez nekazari ezen, baita argin, arotz [...]. Lar Cor 152.

Lekuko hau, beraz, oso hurbil dago nekazari hitzaren lehenengo agerpenetatik eta, beharbada, hitz honen lehenengo lekuko toponimikoa izan daiteke.

Gañaga toponimoa

Gañaga da Gernika-Lumoko tontor baten izena eta baita Zalduan bazen izen bereko etxe bat ere. Azken honen lekuko zahar batzuk daude, XVIII. mendekoak, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Gaiñaga [N, TO]
Gaiñaga (la caseria de), Zaldua, a.1745, FogVizcayaMs.

Gaiñaga [N, NO]
Gaiñaga (Domingo de) [Eyzaga_Goicoechea (la caseria de)], Zaldua, a.1745,
FogVizcayaMs.
Gaiñaga (Juan de) [Gazaga_Goitia (la caseria de)], Zaldua, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoa, tontor bat izanik, ez da analizatzeko zaila, gain + -a. Kasu honetan, gainera, izena eta izana loturik daude etimologia oso garbia eskainiz. Baina gain izenaren sartaldeko aldaera gan(e) da. Horrek esan nahiko luke toponimoa eratu zenean aldaketa gertatu gabe zegoela eta gero, toponimoa finkaturik zegoela eta aldatu gabe geratu zela. Zoritxarrez, ez dago gain > gan aldaketaren datarik, baina Gañaga toponimoa egoera zaharraren lekukoa litzateke.