Zenotz toponimoa

 Zenotz da Ultzamako kontzeju bat, Nafarroan. Euskaltzaindiaren EODA datu basegian informazio ugari dago Zenotz toponimoaz, lekuko zaharrenak hauek direla:

cenoz (1201-1300)
cenotz (1268)
cenoz (1366)

Ikus daitekeenez, toponimoa ez da aldatu azken 800 urteetan, oso izen egonkorra izan da, aldaketarik gabekoa.
Toponimoaren etimologiari dagokionez, ez dago ezberdintasun handirik izena aztertu dutenen artean, Mikel Belaskoren Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburuan dagoena:

[...]
Probablemente 'lugar propiedad de una persona llamada *Zen-'. De *Zen- + -otz, siendo el primer elemento un nombre de persona no identificado y el segundo un sufijo que indica propiedad.
[...]

Eta Patxi Salaberriren De toponimia vasco-pirenaica: sobre el sufijo -otz, -oz(e) lanekoa:

[...]
Zenotz (N) // En la base del topónimo tenemos el antropónio *Zeno, variante asibilada del documentado Keno (SALABERRI 2003, p. 87), como coelu(m) > zeru « cielo », más el sufijo –tz. Se trata pues, en origen, de « la propiedad, la hacienda... de *Zeno »
[...]

Blog honen sarrera hanetako hurbilpena ez da berdina, bukaerako atzizkia -otz bada ere, antroponimoa Sendo litzateke, euskarazko sendo hitzetik sortua, izenondoa izanik, izengoiti bihurtu zen. Txendoa eta Txendonea toponimoen sarreran Sendo izengoitiaren Erdi Aroko erabileraren lekuko batzuk daude. Erabilera horren lekukoak gutxi dira baina ziurrenik aspalditikoa zen, Zenotz toponimoaren oinarria Sendo bada.
Toponimoan aldaketa batzuk gertatuko ziren, hasierako *Sendotz izenetik, alde batetik nd > n bilakaera gertatu zen, blog honetan aipatua, Altzania toponimoan bezala. Beste aldaketa txistukariei dagokie, asimilazio bat gertatuko zen eta hasierakoa aldatuko zen: s-tz > z-tz. Bilakaera hau ezaguna da, sasoi edo sinetsi hitzetan txistukariak apikariaren alde asimilatu ziren, toponimoan ez bezala.

Mutitegi toponimoa

 Mutitegi da Tolosako baserri bat. Toponimo eratorri bat dago, Mutitegiko tontorra.
Herri berean oso toponimo antzekoa dago, XVII. mende hasierakoa da, 1625. urte inguruan idatzi zelako Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburua eta Tolosako etxeen artean Mititegui aipatu zuen.
Lekuko gehiago daude Pablo Gorosabelen Bosquejo de Tolosa liburuaren 5. kapituluan Mititegi zein Mutitegiren aipu batzuk daude. Horrela, Mititegiren aipu bakarra 1611. urteko agiri batekoa da:

Domingo de Artano, dueño de la casería de Picoaga, expuso que los pertenecidos de ésta confinaban con terrenos concejiles por la parte de Mititegui, y particularmente un castañal donde había dos mojones por la parte de arriba muy distantes uno de otro, y pidió que para mayor claridad se pudiese otro en medio de los dos.

Hurrengo biak dira Mutitegiren aipuak, lehenengoa 1708. urtekoa:

Que en la de 26 de Febrero de 1708 se dio comisión al Sindico para que asistiese a la colocación de un mojón divisorio de lo concejil y de una tierra propia de Don Miguel de Aramburu, existente en el partido de Mutitegui en el sitio llamado Arategui.

Azkena, 1799. urtekoa:

Que en la de 18 de Agosto del mismo año 1799 se nombró comisionado que interviniese en hacer la demarcación y fijación de mojones divisorios de lo concejil y pertenecidos de las caserías de Erreca, Olarrain Garaicoa y Mutitegui con arreglo a la declaración del perito Don Francisco de Ugartemendia.

Beraz, bost lekuko daude Tolosakoak, bi zaharrenak Mititegi dira eta beste hirurak, berrienak, Mutitegi. Toponimo bera bada, bilakaera bat gertatu da eta norabidea argia da: Mititegi > Mutitegi. Bokal disimilazio bat gertatu da, i-i > u-i, Jandustegi toponimoan bezala.
Mititegi bada aztertzeko izena, bi zatitan bana daiteke, azkena -tegi atzizki ezaguna da baina hasiera miti-, ez da. Azalbidea aurkitzeko, aldaketa baten beharrean gaude, aferesi bat gertatuko zen, Bañezbaso toponimoan bezala, Imitarte toponimoa ere badelako. Hauetarako antroponimo bat proposatu dugu, arabiar jatorrikoa, Amitisarobe toponimoaren sarreran informazio gehiago dago.

Kapelueta toponimoa

 Kapelueta da Gipuzkoako erreka bat, urak itsasora zuzenean uzten dituena. Toponimoaren lekuko zaharrik ez da eskuratu, baina aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, dagoen bezala analiza daiteke. Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran -eta atzizkia eta oinarrian kapelu izena. Elementuak aski argiak dira baina esanahia ez. Beharbada inguru horretako hiztunek jakin lezakete errekaren izen horren arrazoia.
Toponimo honetan arazorik ez dago elementuak jakiteko, baina interpretazioa iluna da, beste toponimo batuzekin gertatzen den bezala.

Pagadizubaratza toponimoa

 Pagadizubaratza da Villabonako baserri bat, beraz, gipuzkoar toponimoa da. Aipatuako izendegian dauden lekukoak aski berriak dira, Paradinbaraza (1857) izan ezik. Azken hamarkadetan agertzen dira Pagasus (1992), paasus (1993) eta Paradizubaraza (1993), Pasus (Pagadizu) (2004), Pagadizu (2004), beste batzuen artean.
XX. mendeko beste lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan, aurrekoak baino lehenagokoa:

PADADIZU (PASUS) (prop.)

Toponimoaren lekukoak oso nahasgarriak dira, batzuetan ahozko bilakaera gertatu da, Pagasus aldaeran bezala. Padadizu interesgarria da, herskari asimilazioa gertatu delako eta beste lekukoak kontuan hartuz, g-d > d-d. Hala izan bada, Pagadizu jatorragoa litzateke. Baina XX. mende bukaerako lekukoetan beste bat dago, izena argitzeko beharrezkoa, Paradizobaraza, Luis Mari Mujikak bildua. Hemen egingo den interpretazioaren arabera, zaharrena *Paradizubaratza litzateke eta berrinterpretatu zen hasierako zatian Pagadizu ikusiz eta gero hori ere aldatu zen ahoz.
Beraz, *Pagadizu toponimoa izango bazen, analisia litzateke paga- 'pago' + -di + -zu. Horrelako toponimo bat ez litzateke batere nabarmena izango euskal toponimian. Hala ere, badago beste aukera bat, paradisu hitza izatea, Paderisukoa toponimoan bezala. Ezberdintasun gutxi batzuk badira, beharbada toponimoaren jatorrizko esanahia galdu zenean sortuak eta, herri etimologiaz, toponimoa berregin zen. Beharbada toponimoaren lekuko zaharretan ikus liteke hemen jarritako hipotesiaren zuzentasuna.
Ezaguna da Eden toponimo biblikoa Paradisuko baratzea bezala azaltzen dela.

Arkauti toponimoa

 Arkauti da Gasteizko udalerriareb kontzeju bat. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian bada Arkauti toponimoari buruzko informazio ugari, lekuko zahar eta berriak eta etimologia batzuk ere bai. Lekuko zaharrenak XIII. mende bukaerakoak dira:

arcaut (1295)
sancho martines de arcaut (1320)
yenego martinez d'arcaute (1320)

Hurrengo mendekoak dira Arkauti aldaera dutenak, interesgarriak euskal aldaera jakiteko eta, ikusiko dugun bezala, etimologia emateko:

iohan dias de arcauti (iohn dias de arcauri) (1470)
joan diaz de arcabti (1470)
arcavti, arcauti (1519)

Toponimo eratorri batean euskal aldaera ere bada:

arcautirabidea (1749)

Etimologiaren aldetik, P. Salaberrirena aipatzekoa da, Araba / Álava: los nombres de nuestros pueblos liburukoa, aipatutako orrialdetik jasoa:

[...]
Den. oficial: Arkauti / Arcaute [...] Etimol.: De etimología oscura para nosotros. Mitxelena (AV, 89) cita Arricauz, derivado de harri, y dice que de ahí seguramente habrá salido Arcauz, y añade «cf. Arcaute», pero no da más explicaciones. Sobre la apertura -i (euskera) > -e (romance) véase lo dicho en la entrada Argote [Iglesias (2001: 327) lo relaciona con Argote de A Coruña, con Argonte de la misma región y de Portugal, y con Argonde del último país. En opinión del mencionado autor, la evolución habrá sido: *uilla Argodi > *Argod > Argot > Argote, la última forma con una e paragógica, o esta otra: *uilla Argodi > *uilla Argoti > Argote. Es decir, se trataría de un topónimo creado sobre el antropónimo Argod, con evolución romance (paso -i > -e; cfr. Arkauti > Arcaute, Artzi > Arce, Mugairi > Mugaire, Oñati > Oñate)].
[...]

Ezin aipatu gabe argitaratu berria den azterketa bat, Valeriano Yarzaren Notas sobre toponimia de origen romano en Álava, complementarias a la obra Álava / Araba. Los nombres de nuestros pueblos (2015) de P. Salaberri, 65. or.:

Arkauti aldaera lekukoetan zaharrena ez bada ere, jatorrizkotik hurbilago izango zen, jakinik -i > -e bilakaera gertatu ohi dela erromantzera egokitzean. Toponimo horrek bi elementu izango zituen, oinarrian arka izena. Hitz honen lekukoetan 'kutxa' esanahia bada ere, garai zaharragoetan uharka hitz elkartuaren sinonimoa izango zen, Lizarrako Arkaburua toponimokoa bezala.
Bigarren elementua guti izenondoa izango zen, 'txiki' esanahia duela. Aldaketa bakarra gertatuko zen, bokalarteko /g/ galdu zen, Nafarroako Sorauren herrian bezala, *Soraguren zaharrago batetik aldatua. Beharbada *Arkaguti > Arkauti bilakaerak erraztu zen aurreko silaban belare bat izatean.

Malkorbe toponimoa

 Malkorbe da Gipuzkoako hiru herritan dagoen toponimoa. Getarian hondartza bat da eta aurkintza bat Berastegin eta Ibarran.
Getariako toponimoaz bada XVIII. mendeko lekuko bat, Gipuzkoa en el siglo XVIII a la luz de la obra de Tomás López lanetik jasoa:

De Montañas se conocen las nombradas Garate el Monte e Ysla de S[a]n Anton, y la peña nombrada malcobre, y no se sabe que haya Canteras de Jaspe Marmol, ni otras piedras preciosas, como tampoco Lapidas, Medallas, ni Ynscripciones, sino una que se pondra en su lugar.

Lekuko zahar honetan aldaketa bat dago, ziurrenik kobre izenaren eraginez, izan ere, toponimoaren elementuak aski argiak dira, lehenengoa malkor izango zen, malkar izenaren aldaera dena, Malkorri toponimoaren informazio gehiago hitz horretaz. Azkena -be atzizkia litzateke, behe hitz ezagunaren laburketa. Toponimoaren elementu berdinak Malgorbe toponimoan daude, baina honetan herskari belarea ahostunduko zen.

Kardelu toponimoa

 Kardelu da Amezketako iturburu bat, beraz, Gipuzkoako toponimoa da. Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoak oso antz handia du Gipuzkoako beste toponimo batzuekin, Kardel edo Kardelene toponimoarekin. Azken hauetan Gardele antroponimoa dago, Kardel aldaerarekin. Arazoa bukaeran dago, baina irtenbidea bada, Kardel toponimoen sarreran aipatu zen Gardele edo Kardel izenaz gain, beste aldaera batzuk bazirela, tartean Kardellu, Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan Cardellus antroponimoa aipatzen du:

262. — *Gardele (Kardelli) n. pr.: Gardelaynn (1330), Gardelegui (top. Gardellihi, Al., 1025); Cardellus abba (a. 981, Bec. gót. de Cardeña, CXXXI, 145), ap. Cardel (Lesaca, Nav.). V. Menendez Pidal, Oríg. 147 y 150."

Aragoiko San Juan de la Peña monasterioko kartularioan badira gutxienez beste bi lekuko, 44. agirian Kardellu Ennecones dago eta 49. agirian Kardellu de Bassobauzo. Beraz, Gardele antroponimoaren aldaeren artean bat izan zen Kardelu toponimoaren sortzailea. Aldaketa bakarra, bokalarteko albokoa, euskararen egokitzapena jaso zuelako, mailegu zaharrak bezala.

Imitarte toponimoa

 Gipuzkoako toponimo hau heldu zaigu deitura bihurtua, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendetik ezaguna izan zen Azkoitian:

Toponimoa ezaguna ez bada ere, deiturek emandako lekukoek erakusten digute Azkoiti inguruko toponimoa izan zela eta ziurrenik eremu horretako toponimia sakon aztertuz litekeena da toponimoa aurkitzea.
Imitarte izena iluna da, bukaeran arte hitza dago baina hasiera ez da hain argia. Hala ere, Erdi Aroko antroponimiak laguntza eman dezake, Amitisarobe toponimoaren sarreran azaldua. Beraz *Amiti + arte > *Imitiarte > Imitarte. Bilakaera berdintsua Imitola toponimoari ere gertatuko zitzaion.
Antroponimoa erakutsi ondoren, bigarren elementuaren txanda heldu da. Arte hitza argia bada ere, iluna da testuinguru horretan, zaila delako arte hori zuhaitz izena izatea. Fenomeno bera beste toponimo batzuetan gertatzen da, Magdalenoarte eta Galindarte toponimoetan bezala, oinarrian antroponimoa dutela. Ziurrenik arte toponimo hauetan leku esanahia zuela, baina ziurtasunik ez dago.

Bidasola toponimoa

 Bidasola da Zaldibiko baserria eta erreka. Baliarrainen toponimo eratorria dago, Bidasolagoikoa baserria.
Toponimoa deitura bihurtu zen eta lekuko zaharrenak XVI. mendearen erdialdetik agertzen hasten dira Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak:

Toponimoa aski zaharra da eta oso antz handia du Bidasoa ibai izenarekin, baina ez daude ibai honen ondoan eta, horrek azalpena merezi du. Toponimoan bi elementu daude, azkena ola izen ezaguna da eta hasieran, bidaso izena:

bidaso.
Etim. El topónimo parece ser el origen del apelativo; para la etim. del primero, v. ApV 160.
(AN-5vill ap. A ; Dv, H).
"Rivière. Le nom de la Bidassoa n'est pas un nom propre en basque, comme beaucoup l'ont cru; on s'aperçoit au langage des paysans qu'ils l'emploient en qualité de nom commun, par exemple quand ils disent: Bidaso hori. J. Etcheberri en fait aussi un nom commun: Edan ginezake mendiko ibasoan [sic] gozoki" Dv. "1. nom du fleuve qui sépare une partie de l'Espagne de la France. 2. fleuve, rivière" H. "Riachuelo en general, corriente de agua" A.
Belhar zurthiñez gorputzak haz gintzake iuiuski / Eta edaran bidaso mendikoaz gozoki. EZ Man I 114. Bijoak ortik itxaso!... / Naikoa zaizkik bi laso / etxe-ondoko bidaso. Inzag Y 1933, 419.

Bidaso izenak ez du erabilera handirik izan, eta erabilera urri horren lekuko toponimikoa litzateke Bidasola.

Pagaramendi toponimoa

 Pagaramendi da Bizkaiko Zeberio herriko lepoa. Lekuko zaharrik ez da eskuratu baina dagoenarekin etimologia eman daiteke, nahiz eta oztopo txiki bati aurre egin behar. Toponimoak bi elementu lituzke, azkena mendi hitz ezagunak azalpen gehiagoren beharrik ez du. Hasierako pagara-, aldiz, bestelakoa da, ilunxkoa baina paga- izan daiteke hasierako zatia, pago zuhaitz izenaren eratorpen aldera. Toponimoa osorik azaltzeko beste toponimo baten laguntza argigarria izango da. Pagarana da Arabako Barrundia udalerriko ibia eta erreka-zuloa, sakana. Toponimoan, aldaketa ezezagunik gertatu ez badira, hiru elementu daude, paga- 'pago', haran eta artikulua.
Zeberioko toponimora itzuliz, hasierako pagara- ezezaguna pagaran- izan liteke, beraz, Pagaramendi litzateke paga- 'pago' + haran + mendi. Haran izenak sudurkaria galdu zuen ondoren sudurkariz hasitako hitza zuelako, mendi izena, hain zuzen. horrela osorik azalduko litzateke toponimoa.

Pagantzuaga toponimoa

 Pagantzuaga da Atxondoko baso bat, beraz, Bizkaiko toponimoa da. Lekuko zaharrik ez dago baina toponimoan aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, etimologia erraz antzematen da. Toponimoak hiru elementu izango zituen, bukaeran -aga atzizkia eta aurreko aldean paga- 'pago' eta antzu izenondoa. Azken hau ez da oso ohikoa toponimian baina ezezaguna ere ez eta esanahiari dagokionez, aipatutako baso honen ekoizpenari buruzko informazioa ematen digu. Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan antzu hitzaz jarritakoa:

Hala bada, antzu izenondoaren agerpen toponimiko bat gehiago litzateke Pagantzuaga toponimoa.

Zarran toponimoa

 Zarran da Bermeoko baserri baten izena. Bermeoko toponimia liburuan informazio gehiago dago. Hasteko, bi toponimo dira, Zarran (baserria) eta Zarran aurkintza. Gainera, bi toponimo eratorri daude, Zarranburu aurkintza eta Zarraneko erreka. Lekuko zaharrenak Zarran aurkintzak baditu, Saran (1542), Çeran (1548), baina aldaera nagusia da Çarran (1610, 1624...). Baserriaren zaharrenak XVI. mendekoak dira: Carraan (1578), Çarran (1578). Gerora, Zarran da aldaera erabiliena. Beharbada jatorrizko izenetik hurbilena da Carraan, baina Çarraan ulerturik. Hala bazen, pentsatu liteke bukaerako bi bokal horiek lehenago beste fonema bat tartean zutela, agian darkarkari bat, beste dardarkariaren eraginez galdu zela: *Zarraran > Zarraan > Zarran. Toponimoaren elementuak bi izango ziren, hasierakoa zahar izenondoa eta, kasu honetan, izengoiti bat izango zen. Beste elementua haran izena litzateke, gainera toponimoaren kokapena bat dator etimologiarekin, Kurtzio errekaren ondoan dagoelako.
Zahar ez da ezezaguna antroponimian, Semezar antroponimoa bazen eta Zarrola eta Zarroltxiki toponimoetan oinarriko zahar izengoitia ere izango zen.

Kardelegi toponimoa

 Nafarroako aurkintza hau bi herritan hedatzen da, Estenotz herriko Kardelegi eta Muzki herriko Kardelegi. Estenozko toponimoaren lekuko zaharrena XVII. mende bukaerakoa da, cardelegui (1694), geroztik ez da aldatu. Muzkikoaren lekuko zaharrena urte gutxi batzuk geroagokoa da, gardelegui (1708). Geroko lekukoetan Kardelegi (1995, 2019). Baina joan den mendearen bukaeran jaso ziren ahozko izenak eta Gardelegi zein Kardelegi izan ziren.
Toponimoak oso antz handia du Arabako Gardelegi toponimoarekin. Honek gogorarazten du Gardele antroponimoa. Dirudienez, Julio Caro Baroja izan zen lehena lotura hori egitean bere Materiales para una historia de la lengua vasca en su relación con la latina liburuan, 71. or.:

«Gardalain»: lugar del municipio de Ezprogui, valle de Aibar, con 21 casas (Altadill); 7 en 1802. En 1471 estaba despoblado. En los documentos medioevales aparece la grafía «Gardelaynn». El abandono por parte de los pecheros data de 1334. Puede compararse el nombre con «Gardelegui» en Alava; «Gardel» parece, pues, el nombre básico.

Nafarroako toponimoan Gardele izan beharrean Kardel izan zitekeen, aurrekoaren aldaera eta beste toponimo batzuetan dagoena, Gipuzkoako Kardel toponimoetan edo Kardelene toponimoan, hau ere gipuzkoarra.

Imitizabal toponimoa

 Imitizabal da aurkintza bat, Olatzagutian. Lekukoak ez dira batere zaharrak, lekukotza XX. mendearen bukaeran hasten delako:

imitizabal (1992)
Imitizabal (2019)
imitizábal (1992-1999)

Toponimoak bi elementu lituzke, azkena zabal da, hitz ezaguna eta toponimian ere oso hedatua. Hasierakoa ilunagoa da baina kontuan izanik badela hasiera bera duen toponimo bat, Imitola, hain zuzen, analisia errazten da jakinik azken honen oinarrian antroponimo bat izan zela, Amitisarobe toponimoaren sarreran azaltzen dena.
Antroponimoa, beharbada, *Amiti bezala egokitu zen eta orduan aldaketa bakarra gertatuko zen, hasierako bokala berdindu zen hurrengo biekin: a-i-i > i-i-i. Aldaketa erratuko zen antroponimoa galdu zenean eta hori, beharbada, laster gertatuko zen, antroponimoaren honen ezagutza lekuko toponimoen bitartez heldu delako.

Abaitua toponimoa

 Abaitua da Berrizko baserri baten izena, herrian bertan Abaituola baserria ere bada, ola izena atzean duela. Beste bi toponimo eratorri daude, Abaituena baserria Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitzen eta Abaituenetxebarri baserria, hau Mendatan. Beraz, toponimoa Bizkaian du jatorria, ziurrenik Berrizen. XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Abaitua [N, TO]
Abaittua (la casa nueba de), Nachitua, a.1796, FogVizcayaMs.
Abayttua (la cassa de) [Somera (calle de)], Marquina, a.1704, FogVizcayaMs.
Abaytua (el molino de) [San_Lorenzo (cofradia de)], Berriz, a.1799, FogVizcayaMs.
Abaytua (la casa y molino de) [Mendibil (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Abaytua (la caseria de) [San_Lorenzo (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Abaytua (la caseria titulada) [San_Llorente (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Abaytua (la cassa de) [Aulestia (puebla de)], Murelaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Abaytua (la ferreria de) [San_Llorente (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Abaytua (la ferreria de) [San_Lorenzo (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Abaytucoa (la casa de) (Zelaycoa o) [Abesua (rabal de)], Marquina, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharragoak Dokuklik web-gunean daude, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Abaitua deituraren lekukoak XVI. mendearen azken urteetatik ezaguna da:

Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan toponimoa aipatzen da, partizipio dirudien artekoa dela gaineratuz:

Toponimo ez da aldatu azken mendeetan eta horrek zahar egiten du, artikuluaz gain beste bi elementu ditu eta bietan azalpenak beharrezkoak dira. Oinarriko izena habe litzateke, 'zuhaitz' esanahia duela:

[...]
4. (V arc. ap. A; H (V, G)).
Árbol. "Con ella significamos el árbol" Ast Disc 578. Cf. habetxo, habeki. v. infra HABE BIZI.
[...]

Bigarren elementua partizipio bat da, zehatzago, ahitu, 'lehortu' adiera egokia dela:

[...]
3. Secar(se), marchitar(se). "Flétrir" Foix.
Khendu dakote azala [zuhaitzari], ahitu dute eta bederazi orenetan atheratzen zautzuten lehen paper zathia. EskLAlm 1911, 49.
[...]

Baltzuntza toponimoa

 Baltzuntza da Mañariko baserri bat. Toponimo eratorri bat du, Baltzuntzarro erreka-zuloa, sakana.
XVIII. mendeko bi lekuko daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Balzunza [N, TO]
Balzunza (la caseria de), Mañaria, a.1796, FogVizcayaMs.

Balzulza [N, TO]
Balzulza (la casa de), Mañaria, a.1704, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenean Balzulza bada ere, baina hau ez litzateke aldaera zaharrena, asimilazio baten ondorengoa delako, l-n > l-l. Gainera, lekuko zaharragoak daude, behean agertzen diren bezala.
Toponimoa deitura ere izan zen eta horri esker, lekuko zaharrago batzuk daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Balzunza deituraren lekuko bat XVII. mendekoa da:

Toponimoak antz nabarmena du blog honetan azkertutako beste izen batekin, Bentzunzibar toponimoarekin. Honetan hasierako elementuak beltz + une + -tza ziren eta berdin gertatuko zen Bizkaiko toponimoan, baina izenondoa baltz izan zen, lurralde horretan erabiltzen den aldaera.

Kardelene toponimoa

 Kardelene da Oiartzungo etxe bat. Oiartzungo toponimia = Toponimia de Oiartzun liburuan aipatzen dute, baina informazio gehiago gaineratu gabe, 173. or.:

Kardelene. Etxea.
Pierresenea izenez ere ezagutzen dena.

XX. mendeko bigarren erdialdean agertzen da Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

KARDELENE (prop.) Iturriotz ballara, Oiartzun

Lekuko zaharragorik ez da lortu, baina dagoenarekin nahikoa da analisi etimologikoa egiteko, jakinik izena ez dela askorik aldatu. Bukaeran jabetza adieraztekoa dago eta hori ohikoa da etxe izenetan. Oinarrian antroponimo bat izan ohi da eta hala gertatu da toponimo honekin, Gardele antroponimoa dagoelako, Kardel aldaerarekin. Kardel toponimoen oinarrietan dagoen bera. Azken sarrera horretan informazio gehiago Erdi Aroko antroponimo honetaz. Gainera, izen horren lekukoak oso zaharrak dira, milurte ingurukoak eta, beraz, Oiartzungo toponimoaren sorrera data garai hartakoa izan liteke.

Imitola toponimoa

 Imitola da sartaldeko hiru lurraldeetan dagoen toponimoa. Arabako Laudion etxea da, Bizkaiko Etxebarrian baserria eta Gipuzkoako Oñatin baserria, basoa eta erreka.
Etxebarriko baserriak beste izen bat du Bizkaiko foru diputazioaren toponimiaren zerbitzuaren arabera, Imintola, aurrekoaren oso antzekoa:

Toponimo honetarako XVIII. lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Imitola [N, TO]
Ymitola (la casa de) [Auleztia (bereda de), Echevarria (San_Andres de) 18.1796, FogVizcayaMs.
Ymitola (la caseria de), San_Andres de Echevarria, a.1745, FogVizcayaMs.
Ymitola (la casilla de) [Auleztia (bereda de), Echevarria (San_Andres de) 18.1796, FogVizcayaMs.
Yminttola (la cassa de), Marquina_Echauarria, a.1704, FogVizcayaMs.
Ymitola_Menor (al casa nueba de), Echauarria (San_Andres de), a.1799, FogVizcayaMs.

Imitola [N, NO]
Ymitola (Bartholome de) [Adorriaga (la caseria de)] [Vrrusolo (cofradia de)], San_Andres de Echevarria, a.1745, FogVizcayaMs.
Ymitola (Dom(ing)o de) [Ymitola (la caseria de)], San_Andres de Echevarria, a.1745, FogVizcayaMs.
Ymitola (Domingo de) [Ymitola (la casa de)] [Auleztia (bereda de)], Echevarria (San_Andres de) 18.1796, FogVizcayaMs.
Ymitola (Domingo de) [Ymitola (la casilla de)] [Auleztia (bareda de)], Echevarria (San_Andres de) 18.1796, FogVizcayaMs.
Ymitola (Domingo de) [Ymitola_Menor (la casa de)], Echauarria (San_Andres de), a.1799, FogVizcayaMs.
Ymitola (Josef de) [Rio (calle del)], Elorrio, a.1704, FogVizcayaMs.
Ymitola (Juan de) [Andrinua_Goicoa (la caseria de)] [Vrrusolo (cofradia de)], San_Andres de Echevarria, a.1745, FogVizcayaMs.
Ymitola (Manuel de) [Vizarra (la caseria de)], San_Andres de Echevarria, a.1745,FogVizcayaMs.
Ymitola viuda (Maria de) [Zapataricoa (la caseria de)], San_Andres de Echevarria, a.1745, FogVizcayaMs.
Ymittola (Bartholome de) [Aguirre_de_Susso (la cassa de)], Marquina_Echauarria, a.1704, FogVizcayaMs.

Imintola [N, NO]
Yminttola (Domingo de) [Yminttola (la cassa de)], Marquina_Echauarria, a.1704, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharragoak aurki daitezke Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendetik jaso dira lekuko gutxi batzuk:

Imintola ere bilatu da Dokuklik-en, eta lekuko bakarra aurkitu da:

Lekukoak kontuan harturik, Imitola aldaerak du lehentasuna eta hori da aztertzeko izena. Toponimoak bi elementu ditu, azkena ola izan da, 'etxola; burdinola'. Hasierakoa antroponimo bat izan daiteke, arabiar jatorrikoa, Amitisarobe toponimoaren sarreran informazio gehiago dago. Aldaketa batzuk gertatuko ziren toponimoa papereratu baino lehen, hasierako bokala aldatu zen, bigarrenaren asimilazioz eta antroponimoaren azkeneko bokala galdu zen, elkarketa egiterakoan.

Amurola toponimoa

 Amurola da Urnietako larre bat, baita ere Hernani eta Urnieta arteko aurkintza bat. Azkenik, bada Amurolagaña izeneko bizkarra, hegia.
Garai batean Urnietan baserri bat izan zen, eta horrela agertzen da XX. mendeko bigarren erdialdeko Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, Goiburu ballaran:

AMUROLA (desh.)

Toponimoan aldaketa bakarra gertatuko zen, aspaldi, disimilazio bat, bi sudurkari zeuden eta bat disimilatu zen, dardarkari bihurtuz, m-n > m-r. Gertaera hori ez da oso arrunta, baina gertatzen du, horrela, Muliate toponimoan m-n > m-l aldaketa izan zen, sudurkarietako bat disimilatu zen, urkari bihurtuz, baina ez dardarkaria, albokoa baizik.
Aldaketaren aurreko egoerara itzuliz, *Amunola berreskutatuko genuke, bi elementuz eginiko toponimoa,
Amuna antroponimoaz eta ola izen arruntaz. Izan ere, Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan Amunnola izeneko toponimo oso zahar bat aipatzen da, beharbada egungo Amurola dena.
Hala izan bada, Amunaga eta Amunartia toponimoekin batera dago, Amuna antroponimoarekin sortutako toponimoen artean.

Adorriaga toponimoa

 Adorriaga da bi baserriren izenak, Etxebarrian eta Ispasterren.
XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Adorriaga [N, TO]
Adorriaga (la casa de), Yspaster, a.1796, FogVizcayaMs.
Adorriaga (la casa de) [Galarza (bereda de)], Echevarria (San_Andres de), a.1796, FogVizcayaMs.
Adorriaga (la caseria de) [Solarte (cofradia de)], Yspaster, a.1745, FogVizcayaMs.
Adorriaga (la caseria de) [Vrrusolo (cofradia de)], San_Andres de Echevarria, a.1745, FogVizcayaMs.
Adorriaga (la cassa de), Marquina_Echauarria, a.1704, FogVizcayaMs. -/Yzpaster, a.1704, FogVizcayaMs.

Toponimoak hiru elementu lituzke, baina aldaketa bat jaso ondoren, hasierako bi elementuak ilundurik geratu dira. Ziurrenik metatesi bat gertatuko zen eta, aldaketa atzerantz eramanez jatorrizko izena berreskuratu ahalko genuke, beraz, Adorriaga < *Arrodiaga. Horrek egitura argiago bat ematen du, har- 'harri' + hodi + -aga. Hodi izenak dituen adieren artean, beharbada egokiena erabilera toponimikoan lehenengoa litzateke:

1. (H; o- AN, S ap. A ; O VocPo?Dv, SP, H).
Barranco. "Odi [...] il se prend aussi pour un vallon enfermé entre des montagnes" O VocPo. "3. vallon renfermé entre deux hauteurs; 4. pertuis, détroit pertuis, passage étroit en une montagne" H.
Odieta. (1096). Arzam 358. Pero de Odiaga. (1350). Ib. 358.

Dirudienez, erabilera eremua ez da sartaldekoa, baina litekeena da hauxe izatea adiera zaharrena, arkaismo bat, eta horrela gorderik geratuko zen toponimian, kasu honetan Bizkaikoan.