Labañekoa toponimoa

 Bizkaiko toponimo honen lekuko bakarra dago, XVIII. mendearen bukaerakoa, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan dago:

Labañecoa [N, TO]
Lauañecoa+ (la casa de), Guerricaiz, a.1796, FogVizcayaMs.

Beraz, ez dago ziurtasun handirik, lekuko bakarra delako eta gainera badu ezohikoa den ezaugarri bat, gero aipatuko den bezala. Toponimoak hiru elementu izan ditzake, bukaeran artikulua, aurrerago -ko atzizkia eta oinarrian, labain izenondoa:

labain.
[...]
I. (Adj.).
1. (Lar (-añ), Dv (+ -añ G), H (+ -añ)), laban (V, G ap. A ; Añ, Dv (V), H (V, G)).
Falaz, falso, adulador, engañoso, vano.

Nahiz eta besterik uste, hau oso esanahi egokia izan daiteke, baina horretarako onartu behar dugu izengoiti bihurtuko zela eta orduan bere etxeak jasoko zuen bere jabearen izengoitia. Baina Bizkaian laban aldaera ohikoa da, Bailaban eta Bailabana toponimoetan agertzen dena, hauek Arabakoak badira ere, sartaldeko ezaugarri hori dute. Arazoa da Bizkaiko toponimoak laban aldaera ez izatea, beharbada lekuko gehiago eta, batez, ere, zaharragoak eskuratuz gero, toponimoaren etimologia argiago gera liteke.

Garategi toponimoa

Garategi da Bakioko baserri bat. Toponimo honen lekuko zaharrak daude XVII. eta XVIII. mendeko lekuko Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Garategui [N, TO]
Garategui (la caseria de) [San_Pelaio y Zubiaur (varrios de)], Bermeo, a.1745, FogVizcayaMs.
Garategui (la cassa de) [Bermeo (casas auezindadas a)], Baquio, a.1704, FogVizcayaMs.

Garategui [N, NO]
Garategui (Antonio de), Bermeo, a.1641, FogVizcayaMs.
Garategui (Domingo de) [Santa_Barbara hasta el Castillo y Puerto (calle de)], Bermeo, a.1704, FogVizcayaMs.
Garategui (Pedro de) [Garategui (la cassa de)] [Bermeo (casas auezindadas a)], Baquio, a.1704, FogVizcayaMs.
[...]

Garbe eta Garbea toponimoen sarreran gain > gar- bilakaera aurkeztu genuen eta Garategi toponimorako ere egokia izan daiteke, garate izen eratorriaren bitartez: garate + hegi > Garategi.

Jaundele toponimoa

 Arabako Lagran herriko toponimo honen lekukoak aurkitu dira Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

JAUNDELE, monte de Lagrán.

Lekuko zaharragoak ere badira:

JAUNDEN, 1760, término de Lagrán.
JAUNDEL, 1818, término de Lagrán.

Azkenik, beti liburu berean, toponimo eratorri bat:

JAUNDELEBIDE, camino de Lagrán.

Beraz, aurkitu diren lekukoekin, bilakaera hauxe izan zitekeen: Jaunden > Jaundel > Jaundele. Hala izan bazen, Jaunden izenetik hasi beharko da analisia, baina, dagoen bezala, iluna da oso eta, beraz, susma liteke aldaketaren bat gertatu zela Jaunden bihurtu arte. Lehenik, aldaketa ezohiko bat, ai > e. Horrela *Jaundain eskuratuko genuke, eta hau analizatzeko errazagoa litzateke, bukaeran -ain atzizki ezaguna Nafarroako herri ugaritan dagoen atzizki bera. Normalean aurreko aldean antroponimo bat izan ohi da, toponimo honetarako egokiena Jaunti izan daiteke, Jandisolo toponimoan dagoena. Beraz, proposatzen dena litzateke Jaunti + -ain > *Jauntiain, eta ondoren aldaketa ugari gertatu ziren, nt > nd, iai > ai > e eta azkenik, hau lekukoen bitartez ezaguna: n-n > n-l eta paragogea, bukaeran fonema bat eranstea, euskaraz ohikoa da /e/ bokala, cf. Nabaskoze, Uztarroze...

Galdarrain toponimoa

 Galdarrain da Nafarroako bi aurkintzaren izena; beraz, badago Bearingo Galdarrain eta Lizarrako Galdarrain. Bearingo toponimoaren lekukotza XVIII. mendean hasten da eta 1895. urteko baldarrain izan ezik, beste guztietan Galdarrain da, egun bezala. Lizarrakoaren lekukotza askoz zaharragoa da, XIII. mendean hasten da paperetan eta ez du aldaerarik:

galdarrayn (1236)
galdarrayn (1248)
galdarrain (1603)

Hurbilketa etimologiko bakarra dago, P. Salaberriren Acerca del sufijo toponímico -ain lanekoa:

[...]
Entre los topónimos en -(a)rrain, -(a)rriain hay algunos que pueden tener una base apelativa conocida: Amarrain (hamar??), Arrain (harri), Etxarrain (etxe), Iturrain (iturri; ¿no sería más apropiado pensar en *Iturrarain?), Olarrain (ola)... Otros, en cambio, son opacos para nosotros: Algorrain, Baliarrain, Galdarrain, Inbarrain, Izurrain, Sastarrain, Zegarrain, Zuntzarrain... Mujika (1982: 245) considera que Baliarrain procede de Valeriani, pero no explica cómo una vibrante simple se ha podido convertir en múltiple. El único testimonio que podría hablar en esta dirección, que nosotros sepamos, es el del hidrónimo valdorbés Zenborrain mencionado más arriba, si lo comparamos con Zenborain, localidad del valle de Untziti
[...]

Sarrera honetan erakutsiko da aldaketa bat gertatu zela eta horrek izena aldatu zuen eta ulergaitz bihurtu. Metatesi bat gertatuko zen oso aspaldian, urkarien artean: r-l > l-r, atzeranzko urratsa eginez eta *Gardalain berreskuratuko genuke. Izen hau ez da ezezaguna, Nafarroan Gardelain herri izena bada eta ahoz duen izena Gardalain da. Azken urrats hau bokal asimilazio bat da, a-e-a > a-a-a eta bi toponimoetan eragina izan zuen, Gardelainen eta Galdarrainen, baina azken honek beste urrats bat jasoko zuen, aipatutako metatesia.
Gardelain toponimoaren jatorria Gardel(e) izan bazen, Galdarrain izenean antroponimo bera izango zen, eta ondoren -ain atzizkia, arrunta Nafarroako toponimian.

Txanetenea toponimoa

 Txanetenea da Hernaniko baserri baten izena. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan, Hernaniko Jauregi auzokoa:

TXANETE ENEA (prop.)

Bukaeran -(r)en atzizkia eta artikulua daude, apur bat aldaturik eta oinarrian Txanete antroponimo hipokoristikoa, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan azaldua, 117. or.:

Txanet, Xanet(e) (Joan(e). Cf. Txante, San, Sanet): Chanet (1359, MD, 1971, 82, 84), «Chanet d’Aparrayn, molier de Lassague» (Izura, 1393, Doc.Gasc.II, 252), Xanete de Loredo (XV. m., LGS, 361).

Oinarrian Joan antroponimoa dago, aldatua, beharbada Txan hipokoristikoa bihurtua, eta ondoren -et(e) atzizkia, ohikoa antroponimian. Blog honetan hainbat toponimo aztertu dira, Galbete bezala.

Perukonekoa toponimoa

Perukonekoa da Errenteriako etxe baten izena. Bi lekuko ezagutzen zaizkio, biak urte berekoak, XVIII. mende hasieran:

1709     Perucoenecoa
1709     Peruconecoa

Dirudienez ez da berriro agertu, litekeena da izena aldatzea edo etxea desagertzea.
Toponimoaren egitura beste etxe izen askoren antzekoa da, bukaeran artikuluaz gain, jabetza adieraztekoa eta, beraz, oinarria geratzen da azaldu gabe, antroponimo bat izan ohi da, oraingo honetan Peruko, hipokoristikoa. Oinarrian Peru antroponimoa eta ondoren -ko atzizki txikigarria, hipokoristikoa sortzeko, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan Erdi Aroko lekuko batzuk daude, 155. or.:

Petri antroponimoa oso ezaguna da euskal lurretan eta aldaera ugari izan zituen, baita eratorri ugari. Peru aldaeratik sortu da baten bat, Peruzki toponimoko Peruski antroponimoa.
Periquete toponimoan ere badago Petriren aldaera bat, gero hipokoristiko bihurtua.

Igeribar toponimoa

 Igeribar da Antzuolako baserri bat. Bi toponimo eratorri ditu, biak baserriak, Igeribarraizparrundi eta Igeribarrerrota. Gainera, Gabirian, Gipuzkoan, badira beste bi toponimo Igeribar dutenak, Igeribarrazpikoa eta Igeribarrerrota, errota dena.
Antzuolako baserriaren XX. mendeko bigarren erdiaren lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

IGERIBAR (3 viv.) (prop.) 1501

Liburu berean, Arrasateko baserri bat aipatua da:

IGERIBAR BARRI (en ruinas, por incendio, año 1957)

Toponimoaren lekuko zaharrenak XVIII. mendekoak dira, Arrasateko toponimia liburutik jasoak, 192. or.:

Beraz, Igeribar toponimoak aztarren ugari utzi ditu Gipuzkoan eta izena aski finkaturik dago. Toponimoaren elementuak bi dira eta biak ezagunak ziren, nahiz eta lehena aspaldian ez erabili inguru horietan, eihera izena delako, 'errota'. Bestea hitza ibar da, egun ere indarrean dagoena.
Aipagarria da toponimo hauek, egun ere, errota izatea, hala gertatzen da Gabiriako Igeribarrerrota toponimoarekin. Arrasateko Igeribar errota izan zen XIX. mendean, baita aurreko mendean ere. Beraz, bi toponimo hauetan izena aldatu bazen, lekuan bertan errotak iraun zuen eta horrek esan nahi du oso zaharrak zirela. Orotariko Euskal Hiztegian bildutako lekukoek erakusten dute Ipar Euskal Herrian hitz ohikoa zela, baina ez Pirinioz hegoaldean. Beraz, eremu honetan euskarazko testuan agertzen hasten direnetik errota izenak ordezkatua zuen eihera zaharra.

Valdejordán toponimoa

Arabako toponimo honek lekuko bakarra du, XVIII. mende bukaerako lekukoa dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

VALDEJORDAN, 1780, término en Labraza.

Toponimoak hiru elementu izango zituen, val-, valle 'haran' hitzaren laburketa, de preposizioa eta antroponimo bat, Jordan, eliza kristauaren bitartez hedatua Europan. Egitura bera beste toponimo batean dago, Valdepaderna toponimoan, hain zuzen. Azken honetan antroponimoa Paterna da, emakumezkoa, Jordan ez bezala.

Valmarín toponimoa

 Valmarín da Gaubea herriko erreka-zuloa, sakana.
XX. mendeko lekuko bat dago, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

VALMARIN, término y arroyo en Bóveda.

Toponimoa erdaraz sortua da eta bi elementu izango zituen, hasieran val-, valle 'haran' hitzaren laburketa eta Marin antroponimoa, latin jatorriko izena:

Marin m. Latin marinus 'of the sea; marine'.
The name of a 3rd C saint, a 4th C saint, a 9th C pope, and a 10th C Pope.

Litekeena da Marin, Eskoriatzako auzoaren izena ere jatorri berekoa izatea. Toponimoaren egitura Valdepaderna toponimoaren antzekoa da, baina de preposiziorik gabe.

Aitako eta Aitakorena toponimoak

Aitako da Getariako aurkintza bat. Aitakorena, aldiz, Lizartzako baserri bat da. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

AITAKONEA (ATTEKONE) (desh.) Eutera alderdi, Lizartza

Bi toponimoetan hitz bera dago, aitako:

aitako.

1. Aum. despectivo de aita.
Eztaukan ik erru guztia, eure Aitako sur-andiak baiño. A BeinB 68.

2. "Aitako (V), padrazo y amako (V), madraza, que se aplican a muchacho y muchacha crecidotes" A Morf 276. "Aittako (V-gip), padrazo, gandul" EI 382. v. aitakotzar.

Hitzaren elementuak bi dira, oinarrian aita izena eta ondoren -ko atzizkia. Akitaniako onomastika zaharrean bazen oso antroponimo antzekoa, elementu berberak izango zituena, ATTACO-, eta Mitxelenaren Lengua e historia liburuko De onomástica aquitana lanean aipatua da, 428. or.:

Bitxia da ikustea bi toponimo xume hauetan duela bi mila urteko antroponimo baten isla antzematea.

Kardelmendi toponimoa

Erdi Aroko toponimo honen lekuko bakarra aurkitu da, Donemiliaga Kukulako Becerro galicano delakoan, XI. mendeko agiri batean:

una vinea in Barbarien; alia vinea, iuxta molino de Ocogen; alias decem viniolas in vineas de Urbe, ubi dicunt Oriveta; alias duas vineas in Cardelmendi; alias sex viniolas in vineas de Ciroqui, super molinos; alias quinque viniolas in vineas de Ligorrita; alias quinque vineas in Nabiens, et una deserta.

Aipatzen den Ciroqui hori Zirauki dela interpretatzen da, beraz, toponimoa nafarra izan zen, aspaldian galdua, dirudienez.
Lekuko bakarra bada ere, oso argia da, jakinik Erdi Aroan Kardel antroponimoa izan zela, euskal lurretan hainbat lekuko toponimiko utzi dituena, Kardel, Kardelarreta eta Kardelene toponimoak bezala. Kardel toponimoaren sarreran informazio gehiago antroponimo horretaz.
Beste elementua mendi izena da, ikus daitekeenez, ez da batere aldatu azken mila urteetan, beste euskal hitz asko bezala. Ziurrenik hau da Kardel antroponimoaz sortutako lehenengo toponimoa, antroponimoa erabili zeneko garaikoa delako.

Kardelarreta toponimoa

 Errenteriako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Kardelarreta:

Kardelarreta
Mota: Etxea
Ahozkoa: X
Kokatua: Ez
historikoa
URTEA     ERA     AZALPENA     ITURRIA
                Cardelarreta/Kardelarreta           BOZ

Toponimoa ez da erabat argia, atzean -eta atzizkia ziurra da, baina aurrekoa ez hainbeste. Hala ere, beste bi elementu antzeman daitezke, tartekoa larre izena izan daiteke eta hasierakoa Gardele antroponimoa:

Erdi Aroko izena, Arabako Gardelegi eta Nafarroako Gardelain toponimoen oinarrian dagoena. Otsagabian (Nafarroa) 1072an Gardele Acenarz genuen eta Orontzen (Nafarroa), urte berean, don Gardele. Erromantzeko aldaera Cardiel da (Kardiel Belasconis, Uskartze, N, XI. m.).

Blog honetan beste toponimoetan bezala, Kardel(e) aldaera erabiliko zen, Kardel edo Kardelene toponimoak bezala. Azken hau Oiartzungoa da, Errenteriaren herri mugakidea. Hori dela eta, beharbada bi toponimo horiek loturik daude, Kardelen beraren jabetzak adierazteko.
Toponimoan gertatutako aldaketa bakarra izan da antroponimoaren azken fonema eta larre izenaren lehena batu ziren, alboko bat geratuz: Kardel + larre + -eta > Kardelarreta.

Ubaiar toponimoa

Ubaiar da Azkoitiko baserri baten izena. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

UBAYAR ZARRA (prop.), Elosua ballara, Azkoitia

Lekuko zaharrena XVII. mendekoa da, Dokuklik web-gunekoa, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan aurkitua. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta lekuko bakarra dago, 1657. urtekoa:

Toponimoa iluna da, euskarazkoa dela dirudi, baina elementuak bereiztea zaila da. Beharbada aldaketa batek izena ilundu zuen, hasierako bokalean i > u gertatuko zelako. Beharbada disimilazio bat izan zen: i-i > u-i, baina ez da ziurra. Agian ur hitzaren u- aldaerak lagundu zuen aldaketa horretan. Proposatua gertatu bazen, izen zaharra *Ibaiar izango zen eta horrek oso argitzen du toponimoa, hasieran ibai hitza izango zen eta ondoren ihar izenondoa izan liteke. Horrelakoak ezagunak dira toponimian, Lasiar eta Udiarraga toponimoetan lats eta ur izango zirelako. Beraz, ibai + ihar > *Ibaiar > Ubaiar.

Pertsebel toponimoa

Pertsebel da Errenteriako aurkintza bat. Toponimo eratorri batzuk ditu, Pertsebelerreka, Pertsebelgo gaina eta Pertxebelgo lepoa. Toponimo eratorrien horien zahartasuna handia izan daiteke baina lekukoak aski berriak dira, ez da hori gertatzen toponimo nagusiarekin, XVII. mendetiko lekukotza duelako:

1618     Pesebel           AME B/6/1/2
1709     Ersebel           ASE
1894     Perchebe     denominacion de los lotes de la suerte de Garaño     AME C/5/V/8/1
1922     Perchebel     Perchebel, roble trasmochal y Otraiz trasmochal     AME C/5/V/3/4
1922     Perchibel     plantación de hayas de estos tres años unos 4.000 en Unzaundi y Perchibel     AME C/5/V/3/4
1934     Perchebel     que comprende las faldas de los montes Perchebel, Argiñutz e Irurita     AME C/5/V/12/9

Ikus daitekeenez, toponimoaren lekukotza iluna da XX. mendeko lekukoak hasten direnen arte, aurrekoetan akatsak edo ahoskatze aldaerak dira: Pesebel, Ersebel... Azalbidea, beharbada, izenaren ezezagutzarekin lotua da, lehenengo hiru lekukoek hiru mende hartzen dute, oso gutxitan jaso zelako, toponimoa inportantzia gutxikoa zelako.
Pertsebel toponimoaren azalpena antroponimo batetik dator, Pertzeval gizon izenetik, hain zuzen. Arturiar kondairaren pertsonaietako bat da eta Erdi Aroan izenak hedapen handia lortu zuen, Euskal Herriraino helduz. Irigarai eta Mitxelenaren Nombres vascos de persona lanean ere aipatua izan zen:

Presebal Perceval, en ambas versiones de la quema de Mondragón, RIEV 3, 118-119. Lope García de Salazar escribía, al parecer, Persibal.

Presebal aldaeran dardarkariaren metatesia gertatu zen eta Persibal aldaera oso hurbil dago Errenteriako Perchibel aldaeratik, duela mende batekoa.

Urruela toponimoa

Urruela da Aiarako auzo baten izena. Euskal Autonomia Erkidegoko Izendegi Geografiko Ofizialeko lekuko zaharrena 1571. urtekoa da, egun den bezala izkribatua: Urruela.
Aiarako toponimia nagusia liburan informazio ugari dago toponimo honetaz eta baita ere azalpen etimologiko batzuk, 294. eta 295. orrialdeetan:

Sarrera honetako azalpena bestelakoa da, toponimoan antroponimo huts bat ikusten dugulako, Fruela antroponimo germanikoa eta -a bukaera badu ere, gizonezkoa zen. Lekukoak oso zaharrak daude euskal lurretik hurbil, Cartulario de San Millan de la Cogolla I liburuko  185. agirian, 1028. urtean:

Quinta, casa de Fruela et Citi Donniz

Fruela zen Froila zaharrago baten bilakaera eta honen azalpena eta lekukoak daude Ana Isabel Boullónen Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII) tesian, s. v. Froila:

Fruela antroponimotik Urruela toponimora aldaketa batzuk gertatu ziren, lehenengo silabari dagozkionak, lehenik /f/ galdu zen eta ondoren, dardarkari hasitako hitz guztiekin bezala, bokal protesiko bat erantsi zioten, hurrengo bokalaren berdina. Horrek erakutsiko luke antroponimoa euskal lurraldeetan ibili zela eta bere ondorengo toponimikoa Urruela litzateke, Aiaran.

Esperendio toponimoa

 Arabako toponimo honek ez du lekuko askorik utzi, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan bi dira:

ESPERANDIO, 1849, término de Jugo.
ESPERENDIO, término de Jugo.

Bi dira bildutako lekukoak, bata XIX. mendekoa, bestea XX. mendekoa, biak ia berdinak dira, hirugarren silabako bokalean izan ezik, batean /e/ da eta bestean /a/. Lehentasuna 1849. urteko lekukoak izan beharko luke, zaharrena delako eta toponimo honetan hori ziurtaturik geratzen da bere jatorria ezagutuz gero. Dirudienez, antroponimo huts bat dago Zuiako toponimoan, latin jatorriko Sperantius dagoelako. Erdi Aroan ezaguna izan zen eta beharbada toponimoa garai horretakoa izan zitekeen. Ana Isabel Boullónen Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII) izenburuko tesian izen hori ere aipatua da, s. v. Sperantius:

Azken ohar bat toponimoaren bi aldaerak azaltzeko, antza denez, bokal asimilazioa gertatu zen, hasierako hiru bokalak berdinduz: e-e-a > e-e-e-.

Arratia toponimoa

 Arratia da Bizkaiko hegoaldean dagoen eskualde naturala, ibarra bederatzi udalerriz osatuta dago. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian Arratia toponimoaren lekuko zaharrak daude, XI. mendetik:

arrathiensis (1051 [1930, 1807])
tellu nunnusoiç de arratia (1053 [1542, 1957, 1964])
lope garzeiz de arratia (1053 [1963])

Lekuko zaharrenetakoa eta egungoa berdinak dira, ez da aldaketarik gertatu. Toponimoaren analisia zalantzazkoa da, Auñamendi entziklopediakoa interpretazio arrunta izan daiteke:

Etimologia
Ver ARRI (3), ATEA, ATHEA.

Arazo bat du harri + ate + -a izatea, bukaerako -ia egun ohikoa da euskal hizketa askotan: etxia 'etxea', maitia 'maitea', ea > ia bilakaera. Baina fenomeno hori ez da oso zaharra, ez behintzat, XI. mendekoa. Hori dela eta, azalpen hor ezin da onartu baina irtenbidea aurki daiteke aspaldian aldaketa baten ondorengoa balitz Arratia. Metatesi bat gerta zitekeen, Atarragorta toponimoan bezala. Galdakaoko toponimo honetan rr-t > t-rr metatesia proposatu genuen, jatorrizkoa *Arratagorta izango zelako. Arratia toponimorako bilakaera bera proposatuz, *Atarria eskuratuko genuke eta hau erraz azal daiteke, ata- 'ate' eta harri izenen elkarketa litzatekeelako, artikuluaz ahaztu gabe.
Laburtuz, ata- 'ate' + harri + -a > *Atarria > Arratia. Horrela, toponimoa guztiz azalduko litzateke, berantiar fenomenoren beharrik gabe.

Abitain toponimoa

 Abitain da Azpeitiko baserri baten izena. Euskal Autonomia Erkidegoko Izendegi Geografiko Ofizialeko web orriko lekukotza ez da zaharra, Abitain, 1984. urtekoa.
Toponimoa, bukaera kontuan hartuz, bi elementuz osaturik dago, azkena -ain atzizkia izan daiteke eta normalean aurrean antroponimo bat izan ohi da eta hobekien egokitzen dena Abitus izan daiteke. Antroponimoa latinekoa da, Ana Isabel Boullónen Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII) tesian aipatua, s. v. Abitus:

Eguneraketa (2024-11-29):
Sarrerako lekukoez gain, badago beste bat, apur bat zaharragoa dena, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:
ABITAIN (2 viv.) (prop.), Izarraitz ballara
-
Urte gutxiko aurrerapena dago baina toponimoaren lekuko urriei beste bat gehitzen zaie. Gainera, Frantzian beste toponimo bat dago Abitaine udalerria, frantsesez eta ofizialki Abitain; gaskoiz Avitenh, Pirinio Atlantikoak departamendukoa, Okzitaniako Bearno eskualdean dago. Frantsesezko wikipediako sarreran lekuko zaharrak daude eta proposamen etimologiko bat, Azpeitiko toponimorako berbera:

Michel Grosclaude propose l'étymologie latine Avitus (nom d'homme 'Avit') augmentée du suffixe gascon enh.

Aipatzen den atzizki hori Euskal Herriko -ain atzizkiaren kidea litzateke, beharbada bere aldaera gaskoia.

Urdaiaga toponimoa

 Urdaiaga da Bizkaian eta Gipuzkoan dagoen toponimoa. Bermeon bada Urdaiaga baserria eta aurkintza da, baina lekuko zaharrenetan Udaiaga da nagusi, gerora Urdaiaga finkatu bada ere. Beraz, Bermeoko toponimoak analisitik kanpo geratzen dira.
Gipuzkoako Urdaiaga auzoa da Usurbilen, eta horretaz gain, biztanle-entitatea eta baserria ere bada. XVII. mendeko bi lekuko daude Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan, 1625. urte ingurukoa: Urdaiaga Jauregui, Urdaiaga.
Toponimoa deitura bihurtu zen aspaldian eta lekuko zaharrak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta lekuko gutxi batzuk ditu XVI. mendearen hasieratik:

Lekuko zaharrago bat dago, XV. mende hasierakoa, 1404. urteko agiri batekoa:

D'esto son testigos que fueron a esto presentes, llamados e rogados: Miguell Martines d'Urdayaga besino de Usúrbill, e Martín de Hays vesino de Orio, e Gonçalo d'Arriaga e Juan de Segura vesinos de Usúrbill, e otros.

Toponimoak oso bizitza luzea izan du eta lekuko zaharrenetatik izen bera du, aldatu gabe. Mitxelenak izen hau aipatzen du bere Apellidos vascos liburuan:

Dirudienez, Urdaiaga eta Urdariaga batzen ditu, lehena azkenaren ondoriotzat jarriz, jakinik euskeraz bokalarteko dardarkaria galdu ohi dela egoera askotan. Hala ere, aztergai den toponimoaren lekukotza oso zaharra da eta, beraz, nekez onar daiteke bilakaera hori. Horregatik, azterketa Urdaiaga izenetik hasiko da. Toponimoak bi elementu izan ditzake, azkena -aga atzizkia, toponimian oso ugaria eta aurreko elementua, urdai da, urdain 'txerrizain' hitzaren aldaera, erdialdeko euskalkietan erabilia.
Urdai izena, lanbide izena zen eta izengoitia ere izan zen. Erdiko Aroko bi lekuko daude, urdai izenaren ondoan erdal itzulpena dagoela, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuaren 40. agirian, 1500. urtean:

... Juan Peres del Puerto, Vrdaya el porquero, Argallu, Morrón Guirgillot, Aldabe, Gaynça, Ybarrola, Olagaray...

Beste lekukoa, azkena, 48. agirian, 1500. urtean:

Linderos: del vn cabo la dicha casa y de la otra parte tierras de Vrdaya el porquero; por la dicha quantía de los dichos çinquenta e vn mill maravedís.

Urdiano toponimoa

 Urdiano da Aberin eta Morentin herrietako aurkintza bat. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegitik eskuratutako informazioaren arabera, lekukoak XVIII. mende hasieran hasten dira:

urdiano (1700)
urdiano (1701)
urdiano (1702)

Toponimoaren aldaerarik ez da ezagutzen, izen egonkorra izan da azken hiru mendeetan. Analisi etimologikoa egiteko, susmatzekoa da bi elementuz osatutako toponimoa dela, azkena -ano atzizkia litzateke. Erromatar Arokoak dira atzizki honekin sortutako toponimo asko eta hau ere garai horretakoa izan daiteke. Oinarrian izan ohi da antroponimo bat, oraingoz zehaztu gabea.
Nafarroan herri bat dago, oso izen antzekoa duena, euskaraz Undio da, eta erdaraz Undiano, aztergai den toponimotik oso hurbila. Urdiain toponimoaren sarreran
bada aipu interesgarri bat, Urdiain eta Urdiano toponimoen antzaz ohartua, Mikel Belaskoren Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburukoa:

[...]
Probablemente 'lugar propiedad de una persona llamada *Urdi-'. De *Urdi- + -ain, siendo el primer elemento un nombre de persona no identificado y el segundo un sufijo que indica propiedad.
[...]
Comentario lingüístico: Ver Urdánoz. Rafael Carasatorre (864) escribe que a raíz de la guerra con Castilla hubo varios ensayos de concentración de población en nuevos núcleos urbanos con carácter defensivo. De esta manera en 1355 se pensó que Urdiain pasase a ser Villadefensa, aunque finalmente, en este caso, no se llevó a cabo. Existe en Morentin el paraje denominado Urdiano. Traducciones curiosas y explicaciones populares: Traducciones de este género son: 'sobre el avellanar'.

Urdiano eta Undio/Undiano loturik badaude, jakingarria litzateke zein zen azken herri honen etimologia. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegiko Undio toponimoaren web orrian, lekuko zaharrez gain, etimologia saioak daude eta hauetatik egiantzekoena Mitxelenarena genuke, Mikel Belaskok aipatua:

Comentario lingüístico: Julio Caro Baroja (854) piensa que nombres de persona como *Untius o *Untianum podrían formar parte del topónimo pero no llega a documentarlos. Luis Michelena (854b), en cambio, propone Pontius y Pontinius.

Beraz, Pontius oinarria bada, aldaketa nabarmena batzuk behar izan ziren Undio toponimoraino heltzeko. Urdiano herri izenak beste bat gehiago behar izan zuen, sudurkarien disimilazioa, Urdiain toponimoari gertatu zitzaion bezala.
Laburtuz, Urdiano toponimoan -ano atzizkiaz gain, Pontius antroponimoa izan daiteke oinarria. Aldaketa batzuk gertatu ziren eta ziurrenik azkena sudurkarieki gertatutakoa izan zen, *Undiano > Urdiano, Urdiain toponimoari gertatutako aldaketa bera.

Arkaka toponimoa

 Arkaka da Zaldibiko aurkintza bat. Toponimo eratorri bat du, Arkakako iturria. Euskal Autonomia Erkidegoko Izendegi Geografiko Ofizialeko web orriko lekukotza ez da zaharra, Arkaka, 1992. urtea.
Toponimo horrek bi elementu izango zituen, oinarrian arka izena. Hitz honen lekukoetan 'kutxa' esanahia bada ere, garai zaharragoetan uharka hitz elkartuaren sinonimoa izango zen, Nafarroako Arkaburua edo Arabako Arkauti toponimokoak bezala.
Azken elementua -ka atzizki txikigarria litzateke, Labaka edo Urataka toponimoetan dagoen atzizki bera.