sábado, 30 de enero de 2021

Aiorabide toponimoa

 Aiorabide toponimoa Munitibar-Arbatzegiko baserria da.
XVIII. mendeko lekukoak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Ajorabide [N, TO]
Ajorabide (la casa llamada comunmente), Guerricaiz, a.1799, FogVizcayaMs.
Ajoravide (la casa de), Guerricaiz, a.1796, FogVizcayaMs.
Ajorauide_Sanjuanena (la casa de), Guerricaiz, a.1796, FogVizcayaMs.
Ajoravide_Sanjuanena (la casa de), Guerricaiz, a.1796, FogVizcayaMs.
Erdi Aroko lekuko batzuk badira, XV. mendekoak hirurak, La Colegiata de Santa María de Cenarruza 1353-1515 liburuan aurkitutakoak. Lehenengo biak 24. agirian, 1414. urtean: Pero Martines de Ajoravide eta Juan Sans de Ajoravide. Azken lekukoa, 31. agirian, 1436. urtean: Pero abad d'Ajorabide.
Toponimoak, beraz, 600 urte baino gehiago baditu eta aldaketarik ez du jasan. Bi elementu daude izen honetan, euskal toponimo gehienetan bezala. Oinarrian Aiora antroponimoa:
Aiora
Ohiko izena Erdi Aroan, Aiororen kide femeninoa. Besteak beste, Leiren dokumentatzen da, 1068an: Johanne Arceiz et Aiora Arceiz de Içiz.
Azken elementua bide ezaguna da. Toponimoaren esanahia argia da, "Aioraren bidea", baina beharbada beste interpretazio bat onargarriagoa litzateke, "Aiora lekurako bidea". Azken azalbide honen bitartez, Aiora toponimoa izango zen. Hala ere, toponimo ustezko honen lekukorik ez dago, baina ez dago oztoporik hori aspaldian izateko.

viernes, 29 de enero de 2021

Elguen toponimoa

 Zornotzako basoa da Elguen. Lekuko zaharrenak XVIII. mendekoak dira: Elguren (1735, 1746, 1752). Hurrengo mendearen lekuko batzuetan dardarkaria galdurik dago: Elgüen (1869), Elguen (1877). Aldaera hori nagusitu zen, baina oraindik XX. mendearen erdialdean behin agertzen da Elguren (1948). Egun aldaera dardarkari gabea baino ez dago.
Analisia egiteko, aldaera zaharrena hartu beharra dago, Elguren. Azken elementua erraz igartzen da, guren izenlagun zahar galdua, baina hasierako elementu hori iluna da. Badago konponbide bat, toponimo sortu eta gero aldaketa bat gertatuko zen eta Elguren bezala geratu zen. Haplologia da aipatutako aldaketa hori, bi silaba oso antzekoak edo berdinak direnean, bat galtzen da, Aldorra toponimoan bezala, jatorriz *Aldagogorra izan bazen.
Zornotzako izenean elge + guren hitzak batzerakoan elge izenaren bigarren silaba galdu zen. Nafarroan badago Erkuden toponimoa, blog honetan aztertua. Elementu berberekin sortu zen baina bilakaera ez zen berdina izan. Sarrera horretan Elguen toponimoaren elementuen informazio osagarria badago.

Barbariaitza toponimoa

 Barbariaitza Zeraingo toponimoa da, tontor bat eta bere bizkarra, hegia.
Lekuko zaharrik ez dago baina toponimoak ez du oztoporik, dagoen bezala, analisia egiteko.
Bi dira aurkitzen diren elementuak, barbari- eta haitz, -a artikulu zenbatu gabe. Hasierako zati hori antroponimoa izan daiteke, Barbar(i)us latinetik mailegatua. Lekuko zuzenik ez du utzi Euskal Herrian, baina bada toponimo eratorriren bat, Barbariola. Hauxe zen A. Irigoienek bere La Colegiata de Cenarruza y sus seles lanean izkribatu zuena, 310. or.:

En algunos casos llevan un nombre de persona delante. Así en Barbariola va el nombre de origen latino Barbarus, con toda probabilidad en la forma Barbarius, popularmente Barbari.
Blog honetan bada antroponimo honen aldaera batekin sortutako toponimoa, Barbaraetxe, Barbara emakumezko aldaerarekin sortutako toponimoa.
Bigarren elementua haitz litzateke, tontor bat izendatzeko hitz egokia.

martes, 26 de enero de 2021

Jandone Mitxelaga toponimoa

 Mallabiko toponimo honetz bi lekuko baino ez daude, biak XVIII. mendekoak. Aipatutako lekukoak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Jandone Michelaga [N, TO]
Jandone_Michelaga (la casa de) [Osma (cofradia de)], Mallabia, a.1704, FogVizcayaMs.
Jandone_Milichaga (Aldasolo la casa que antes se llamaba) [Osma (cofradia de)], Mallabia, a.1798, FogVizcayaMs.
Toponimoaren bi lekukoak ezberdinak dira, Jandone Mitxelaga eta Jandone Militxaga. Bi dira agertzen diren ezberdintasunak, batetik bigarren silabako bokala aldatu delako, ziurrenik asimilazioaz: e-i > i-i. Azkenik, aldaketa nabarmenago bat, tx-l > l-tx metatesia. Bi arrazoi daude aldaketaren norabide hori emateko, lehenik kronologia, tx-l zaharragoa delako. Bestetik, etimologia, jarraian agertuko dena.
Toponimoak hiru zati lituzke, Jaun + done + Mitxelaga. Lehenengo elementuak ezagunak dira toponimian eta blog honetan badira aztertutako toponimo batzuk Jaun + done dutenak, Jandoneperi eta Jandonekobe toponimoak bezala.
Azken elementua interesgarriena litzateke, batere ohikoa ez delako. Mitxelaga bi zatitan bana daiteke, Mitxel eta -aga, biak ezagunak direnak. Mitxel antroponimo ezaguna da, hipokoristikoa izan daiteke edo, agian, Pirinioz iparraldetik mailegatua. Hipokoristikoa balitz, erdiko belarea aldatuko zen, Txasparrena toponimoan bezala.

Belakorta toponimoa

 Belakorta Galdakaoko basoa da. Lekuko zaharrik ez dago, baina toponimoa, dagoen bezala, analizatzekoa da, aldaketa larririk gertatu ez bazaio.
Belakorta izenak bi elementu lituzke, Belako antroponimoa eta korta izena. Toponimoaren bi elementuak batzerakoan haplologia izeneko fenomeno fonetiko bat gertatu zen, bi silaba berdinak edo antzekoak batzen direnean, bat bakarra geratzen dela: Belako + korta > *Belakokorta > Belakorta. Blog honetan gehiagotan gertatu da haplologia, Aldorra toponimoan bezala, jatorrian *Aldagogorra izango zelako.
Belakorta, hasieran korta bat izendatzeko erabilia izango zen, baso batean zegoena, baina urteak joan eta azkenik, egun, baso bera izendatzeko erabiltzen da.

sábado, 23 de enero de 2021

Landarraga toponimoa

 Landarraga Arrigorriagako zapalda da, beraz, Bizkaiko toponimoetako bat da. Lekuko zaharrik ez dago eta horrek analisiaren ziurtasuna apaltzen du, aldaketaren bat gertatu bada eta ezinezkoa bada igartzea, lan etimologikoa kolokan geratuko litzateke. Hala ere, proposatuko den etimologiak behar du aldaketa txiki bat, bokal asimilazio bat, toponimoaren lau bokalak berdinak dira baina lehenago bat ez zen besteen berdina izango. Oinarrian lander 'pobrea' hitza izango zen eta atzizkia, aldiz, -aga izango zen: lander + -aga  >*Landerraga > Landarraga. Bokal asimilazioaren langungarria ere izan zitekeen sartaldeko euskararen eR > aR bilakaera ezaguna, horrela, bikote batzuk badira: garri 'gerri', txarri 'txerri'...
Lander antroponimoa ere izan da eta bada; beraz, izen arrunta izan liteke edo pertsona izena.

viernes, 22 de enero de 2021

Belakarro toponimoa

 Belakarro Zaratamoko erreka-zuloa, sakana da. Lekuko zaharrik ez dago eskura, baina aldaketa larririk gertatu ez bada, toponimoaren elementuak azaleratzea ez litzateke zaila izango. Oinarrian Belako antroponimoa izango zen eta ondoren arro izena, egokia kontuan izanik toponimoaren kokapena.
Belako ez da oso antroponimo zabaldua euskal lurretan baina lekukoak badira, gutxi izan arren, Euskaltzaindiaren EODA orriko informazioa:

Belako.
Belaren Erdi Aroko hipokoristikoa. Arrigorriagako (Bizkaia) Santa Madalena elizan gordeta zegoen X. mendeko hilarri batean Belaco filius agertzen da. Aiarako (Araba) lehen jauna (XI. m.) Jaun Velaco deitzen zen.
Aldaketa bat gertatuko zen, bokal fusioa, normalean antroponimoak toponimo bihurtzen direnean ez da aldaketarik gertatzen, baina salbuespenak badira eta toponimo hau izan liteke aipatuetako bat.

Uruburu toponimoa

 Uruburu izeneko toponimoa Arrasaten dago. Oso garai zaharretatik daude lekukoak eskura, 1390. urtetik, hain zuzen. Arrasateko toponimia liburuko 411. eta 412. orrialdeetan lekuko ugariak daude:


Toponimoak ez du zailtasun berezirik, nahiz eta sortuko zenetik aldaketa txiki bat jasan, bokal asimilazioa: u-i-u-u > u-u-u-u. Bigarren lekukoak erakusten duen bezala, jatorrizkoa Uriburu izango zen, hau da, huri eta buru. Huri ez zen nahita nahi ez egungo hiriaren sinonimoa, baserri bat edo baserri multzo bat adieraziko zuelako, Arruriaga toponimoa bezala. Buru, aldiz, mugako leku bat izango zen, baserri multzoaren hasiera edo bukaerako gunea.

martes, 19 de enero de 2021

Jaunzuriena toponimoa

 Bergarako baserrien artean Jaunzuriena izenekoa badago.
Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika liburuan badago informazio gehiago, 121. or.:

Jaunzuriena (A)
1448, apell. Zuri (EAU, p. 43).
1857, casa Jaun-zuriena (Nomenclátor).
1928, casa Jaunzuriena (Hab.: Felipe Ojanguren).
1974, casa Jaunzuriena (Jaunziña) (GC. Lin.).
Toponimoaren lekukoek ez dute zahartasun handirik, XIX. mende erdialdekoak direlako. Baina izena askoz zaharragoa da, toponimoaren oinarria Jaunzuri antroponimoa delako, eta izen hori Erdi Aroan erabilia izan zen, Alfonso Irigoienen Pertsona izenak euskaraz liburuan ikus daitekeen bezala:
4.64. JAUN ÇURIA: Jaun Çuria, (1197, El gran Pr. Nav., dok. 92), andronymoa. Ikus ÇURIA eta AYTA ÇURIA hirugarren zerrendan.
Irigoienek ematen duen lekuko bakarra XII. mende bukaerakoa da, Bergarako toponimoa paperetan agertzen hasi baino 600 urte lehenago.
Antroponimoa jaun eta Zuri elementu antroponimikoez osaturik dago, -a artikula gehitua.
Toponimo honen bitartez jakin dezakegu antroponimo hori Gipuzkoan ere ezaguna zela eta Jaunzuri(a) antroponimoaren beste lekuko bat ezagutzeko aukera dugu.

Xapalonea toponimoa

 Baztango toponimo honetako informazio osoa Nafarroako Toponimia Ofiziala web-gunetik hartu zen, egun eskuragarri ez omen dena. Hala ere, hartutako irudi batek lekukoak eta datak eskaintzen ditu:


 Lekuko zaharrena 1726. urteko Chapalorena litzateke, egun Xapalonea dena. Toponimoaren egitura ikusi eta berehala antzematen da izenaren banaketa: Xapalo- + -(r)en + -a. Atzizkiak oso ohikoak dira etxe izenetan, baina hasierakoa, ez. Ez dago Txapalo izenaren aztarrenik, baina ez da oso iluna, Apalo antroponimoaren hipokoristikoa litzatekeelako. Horrela azaltzen dute Euskaltzaindiko EODAren orrian:
Apalo
Erdi Aroan maiz samar azaltzen da. Adibidez, Apalo de Zubelche aurkitzen dugu Iruñeko (Nafarroa) katedraleko dokumentazioan, 1119. urtean. XV. mendeko Peru Abendañokoren erostan honen aldaera zen Apala ageri zaigu, borrokan hildako Arratiako laguna aipatzean:
Mendiola hil deustak Gasto Apala,
bere laguntzat beste asko ditubala.
Apalo hori Apala antroponimoaren aldaera litzateke, blog honetan Apalasoloa eta Apalasagasti toponimoetan agertzen dena. Apaloren lekuko toponimiko bat ere aztertua izan zen, Apaloberro toponimoa hain zuzen.
Hipokoristikotasuna adierazteko fonema baten gehiketa jaso zuen, izenaren hasieran: Apalo > *Xapalo, Txantonsolo toponimoan bezala.
Xapalonea toponimoaren bitartez *Xapalo antroponimo hipokoristiko ezezaguna berreskuratu dugu, toponimoaren esanahia argitzearekin batera.

sábado, 16 de enero de 2021

Urtizerreka toponimoa

 Arrasateko toponimo honetaz, lekuko bakarra baino ez dago, 1775. urtekoa. Arrasateko toponimia liburuko 210. orrialdean badago lekuko hori:

Toponimoak bi elementu lituzke, Urtiz patronimikoa eta erreka, izen arrunta. Patronimikoak ez dira oso arruntak toponimian baina ez da zaila aleren bat aurkitzea, hala nola, blog honetan aztertutako Bañezbaso toponimoa.
Urti antroponimotik sortua da Urtiz patronimikoa. Aldaera hedatuagoa da Ortiz, Euskal Herritik hegoalderago nahiko ezaguna dena.

viernes, 15 de enero de 2021

Uarkape toponimoa

 Arrasateko toponimo honek bost mende inguru bete ditu. Lekuko ugari utzi ditu Arrasateko toponimia liburuko 82. orrialdean:

Toponimoak hainbat aldaera izan ditu, adierazgarria da Ugarkape, hasperen zaharraren lekuan /g/ belarea dagoelako, hau oso arrunta ur hitzetik sortutako izenetan, Ugarte toponimo oso hedatuan bezala. Ugerkape aldaeran, aldiz, u-a > u-e bokal asimilazioa gertatu da, fenomeno ohikoa euskal eremu askotan.
Toponimoak ez du zailtasun handirik, uharka hitz ezaguna, hemen presa esanahia duena, toponimoaren hainbat lekukotan hitz bera erabiltzen dute toponimorako. Azken elementua -pe atzizkia genuke, behe hitzetik sortua.
Hitza ez du lekukotza handirik lortu, baina toponimian aztarrena utzi zuen, esaterako, blog honetan aztertutako Guarka toponimoan.
Arrasateko toponimoaren bitartez uharka hitzaren lehenengo agerpena mende batzuk aurreratu ahal da, toponimoaren esanahiaren lehenengoa, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, 1746. urtekoa litzateke, eta Arrasateko toponimoaren lehenengo lekukoa 1462. urtekoa da.

Noblezia toponimoa

 Toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, 1625. urte ingurukoa, Astigarragako etxeen artean Noblezia izenekoa aipatu zuelako, 96. orrialdean:

Astigarraga
22. La casa de Murguia de Parientes mayores, patrona de su Iglesia Parroquial de la advocacion de Nuestra Señora de la Asuncion, Arguindegui A, Plaza, Zapiain, Burbutegui, Chuloagategui, Noblecia. 7.
Toponimoak euskal hitz bat gogorarazten du, noblezia, hain zuzen. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Lazarragarena litzateke, XVI. mendearen bigarren erdialdekoa. Beraz, Astigarragako toponimo hau lehenengo lekukoen artean izango litzateke.

martes, 12 de enero de 2021

Baio toponimoa

 Baio izeneko baserria Zestoan dago, Gipuzkoan. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago, Iñaki Linazasororen Gipuzkoako baserriak liburuan:

BAIO (col.), Akua ballara
Toponimoak, beraz, ez du lekukoetan zahartasun handirik eta horrek zailtzen du analisiaren ziurtasuna, aldaketa ezezagunen bat gertatu bada, hemen proposatuko den etimologia ez zen egokia izango.
Toponimo honen homofono oso bat Baio antroponimoa litzateke, A. Irigoienek bere Pertsona izenak euskaraz liburuan azaldu zuen bezala:
4.31. BAIO: don Baio, (1180, El gran Pr. Nav., dok. 49).
XIII mendean BAIULO: Baiulo in Monte real sub domno rege Eneco Centol in villa et in foro et in juderia, (1224, El gran Pr. Nav., dok. 187), Baio-ren hypokoristikoa.
Hala izan bazen, antroponimo hutsa genuke toponimo honetan, atzizki edo elementu gehigarririk gabe.

Urdaneta toponimoa

 Urdaneta gipuzkoar toponimoa da, Aiako auzo bat. Izena ezagunagoa da Andres Urdaneta XVI. mendeko kosmografoa, apaiza eta esploratzailea. Toponimoa XVII. mende hasieratik, gutxienez, ezaguna da eta lekukoetan ez da aldaketarik nabaritzen, baina horrek ez du esan nahi lehenagoko aldaketarik izan ez zela.
Toponimo honetaz arduratu direnez artean Alfonso Irigoien dago, eta etimologia eman zuen, bere De re philologica linguae vasconicae IV laneko 160. or.:

[...] En su formación lleva el pluralizador -eta añadido a Urdan-, que aparece también en Urdandeguieta, Igueldo, San Sebastián, con el elemento -tegi, es decir, igual a la forma urdandegui documentada como apelativo con el valor de 'chiquero, pocilga', Urdanoleta, caseríos en Urnieta y en Asteasu, con ola, 'sel', Urdambidelus-aundia y chiquia, en Hernialde, con bide, 'camino', + eluts, 'umbría', Urdanibia y Urdanibico-errota, en Irún, con ibi, 'vado', errota, 'molino', Urdangarin en Ataun, que acaso haga referencia en su origen al nombre de una persona que llevaría Garin como elemento añadido o como apellido. Michelena recuerda en Apellidos vascos, nº 585, que urdain significa 'porquerizo', y que como primer elemento de composición podría aparecer como urdan-, y, naturalmente, no se ve ningún inconveniente para que diera lugar a sobrenombres o a nombres de persona, aunque, por otra parte, no podemos ignorar que el apelativo urdandegi, señalado más arriba, hace referencia a los animales, pudiendo encontrarnos en urdan-, primer miembro de compuesto o derivado, con un elemento anfibológico [...]
Arazo bat dago, Mitxelenak nabarmendu zuen -aga eta -eta atzizkiak bereziak direla, ez direla elkartzen eratorpen aldaerekin, bere Toponimia léxico y gramática laneko aipua:
Por lo que hace a la forma, no se observan ante -aga y -eta ciertos fenómenos normales en la composición vasca, sobre todo en fecha medieval, fenómenos que se comprueban, por el contrario, de una manera regular (tanto más regular cuanto más antigua sea la documentación disponible) ante los otros. Repito los ejemplos ya aducidos: (H)arriaga y Harrieta conservan la -i de harri ‘piedra’ perdida en Arbea o en Ardui; Arteaga o Arte(e)ta tienen -e como arte ‘encina’, pero no Artadi, Artaza (ya Artazaha en 1025) o Artaçu (Iranzu).
Beraz, ez litzateke onargarria urdan- + -eta bezalako elkarketa, urdain hartu beharko zuelako. Toponimoa, gainera, nahiko zaharra, da, gutxienez 500 urte baditu.
Beharbada azalbidea beste aldetik etorriko da, hemen aurkeztuko den etimologia ezberdina izango da, urdan- kontuan hartu gabe.
Aldaketa batzuk gertatu ziren toponimoa paperean agertu baino lehenago, batetik on > un bilakaera, Amumasolo toponimoan gertatutako bera eta, bestetik, metatesi bat, n-r > r-n, zehatzago. Atzeranzko bidea eginez eta (h)ondar + -eta > *Ondarreta > *Undarreta > Urdaneta. Gogoratu behar da Hondarribiko lekuko zaharrenetan Undarribia zegoela, nahiz eta gero aldaera hori ez zen nagusitu. Urdaneta toponimoan, behin metatesia gertatu eta ezin atzerago joan, toponimoak galdua zuen hasierako gardentasuna eta hartua zuen itxura egonkorra zen.

viernes, 8 de enero de 2021

Abasta toponimoa

 Arrasateko toponimo honen bi lekuko baino ez dira ezagutzen, 1599. eta 1601. urteetakoak dira. Arrasateko toponimia liburuko 299. orrialdean daude lekuko horiek:

Toponimoan aldaketa bat gertatu zen, ez oso ohikoa baina ezaguna dena, rtz > st delakoa. Toponimian ale batzuk badaude eta baita hiztegi arruntean ere, azken honetan banaketa geografiko argia dago, rtz sortaldeko eremuan eta st sartaldekoan: bertze/beste, bortz/bost eta hertze/heste hitzetan, adibidez.
Toponimoa aldaketaren aurreko egoerara atzeratu eta *Abartza izango genuke, abar + -tza elementuekin. Biak aski ezagunak, eta "monte xaral" bezalako bat izendatzeko, egokia litzateke.

Jaunsansoro toponimoa

 Toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan dagoena, 1625. urte ingurukoa, Aiako etxeen artean Jaunsansoro aipatu zuelako, 97. orrialdean:

Aya.
29. La casa de Arrazubia, Laurcain A, Areizterrezu, Manterola, Elormendi, Oria, Jaunsansoro, Olazabal, Olascoaga, Olascoaga...
Toponimoak hiru elementu lituzke, Jaun + Sanso + soro, baina antroponimoa Sanso izan beharrean, Santz ere izan liteke. Sancho erdal izenak hainbat egokitzapen jasan zituen euskaraz, aipatu gabe erdaretatik jasotakoak. Esaterako, euskaraz izan ziren Sanso, Antso... Sanso ezaguna izan zen, Sansomendi arabar toponimoak adierazten duen bezala.
Lehen aipatu bezala, aukera bada tartean Santz izateko: Jaun + Santz + soro > *Jaunsantzoro > Jaunsansoro, baina tarteko urrats honen lekukorik ez dago, posiblea izan arren. Dena den, antroponimoa bera litzateke, nahiz eta aldaera ezberdina izan.

sábado, 2 de enero de 2021

Perikinbekoa, Perikingoikoa eta Perikiñena toponimoak

 Hiru etxe izen hauek Arrasatekoak dira, lehenengo bien lekukoak XVIII. mendearen bukaerakoak dira; Perikiñena, aldiz, XIX. mendearen erdialdetik ezaguna da. Toponimo hauen lekukoak Arrasateko toponimia liburuko 155. orrialdean daude:

Toponimo hauetan *Perikin antroponimoa izango litzateke. Oinarriko antroponimoa Periko izango zen eta, horri gaineraturik, -in atzizkia. Antroponimo honen lekukorik ez dugu aurkitu baina oinarria zein atzizkia nahiko ezagunak dira. *Perikin euskaraz zein gaztelaniaz sortu zitekeen, izenaren elementuak bi hizkuntzetan aurkitzen direlako.

Jaunperobia toponimoa

 Arrasateko toponimo honek bizitza luzea izan du, lehenengo lekukoak XV. mendearen erdialdekoak direlako. Arrasateko toponimia liburuan bildurik daude toponimo honen hainbat lekuko, 229-230. orrialdeetan:


Toponimoak hainbat aldaera izan ditu, izenaren luzerak lagundua. Bi elementu izango lituzke (edo hiru), Jaunperu antroponimoa eta hobi, -a artikulua ahaztu gabe. Jaun eta Peru 'Petri' izenez osatutako antroponimoa litzateke, eta jaun praenomen bezala erabilia izango zen, ohorezko izendapena.
Aipagarria da toponimoan hobi hitza dagoela eta erdal testuetan, behin eta berriz, foya hitza aipatzen dutela, egungo gaztelaniaz hoya dena. Bi hitzak loturik daude, latineko fovea hitzean jatorria dutelako.